Det er spennande å sjå inn i fortida!

 Det vart for nokre år sidan snakk om dei som reiste til Amerika, men som kom heim att og slo seg ned i «gamlelandet». Andre kom heim på besøk og reiste att. I begge tilfelle påverka dei miljøet her heime med idear og med økonomisk støtte. Og – meinte nokre fagfolk – det er for lite forska på det denne re-migrasjonen betydde for landet vårt. Eg vart utfordra til å sjå etter døme der eg budde.
Kona og eg budde då i Sogn, og eg tok tak i Sivert V. Ulness si soge. Han reiste til Amerika som Sjur Sjurson Ølnes, og kom att som Sivert V. Ulness. Med seg hadde han ei ung og velutdanna kone, Lillian fødd Burt, og Fri-Metodistane sin glade bodskap. Dei to, Lillian og Sivert, var utsende som «Pentecost Band» nummer 12. Det første pentekostale bedehuset i Noreg vart innvigd i Sogndal 1. januar 1892. Seinare vart første pentekostale kyrkjelyden i landet grunnlagt i Vik i Sogn 27. november 1895.

Vel, kva er «pentekostal»? For mange av oss er det å verta fylt av Den heilage Ande, gledes-jubel, tungetale og bruk av nådegåver. Med andre ord Apostelgjerningane kapittel 2 «i vår tid».

Sett frå Amerika, høyrde fri-metodistane til «holyness-bevegelsen». Pentekostalismen oppstod for mange i USA først i 1906-07 i Azusa Street, Los Angeles. Det var der til dømes T. B. Barratt fekk opplevinga. Men i vårt land hadde korkje Metodismen eller «holyness-rørsla» noko stort gjennombrot. Metodismen var komen til Noreg då Ulness kom, men korkje dei eller Fri-Metodistane fekk det store gjennombrotet hjå oss som over i England og USA.
Derimot kom pentekostalismen, ikkje som eit uver som i Los Angeles, men som ei lang utvikling der Gud gjorde sitt verk i enkeltmenneskje og i små flokkar lenge før 1900. Både i Lestadianismen, i Haugerørsla og andre kristenflokkar finst døme på pentekostale opplevingar. Mitt største ynskje er – som denne songen uttrykkjer det: «Ennå er det ei slutt! Pris skje Gud!»
 
I 2018 vart boka «Ild-Tungen. Norsk pentekostalisme 1890 til om lag 1910», lansert i Sogndal. Det var der Ulness var frå, og der dei starta arbeidet. Seinare var det lansering i Vik der altså første pentekostale kyrkja i Noreg låg.

Boka vart gjeve ut på eige forlag (Ursidae Forlag) og fekk dermed ikkje den PR som store forlag kan gjeva. Likevel, ein del sal har det vore og er enno. Ei bokhandlarkjede i Tyskland bestelte to bøker til kundar der. Ei bok vart bestelt frå England, og i USA sende Free Methodist Church sitt historiske senter ut denne omtalen:

　

　

Skulle nokon vera interessert i å kjøpa boka, så skriv til inge@bjornevoll.no. Boka kostar kroner 258,-. pluss frakt og eventuelt andre utlegg ved sending.

　------------------------------

 

Det er forbode å bruka dette innlegget heilt eller delvis uten skriftleg løyve frå Inge Bjørnevoll.

   -----------------------------



Av  og til  vert ein så provosert at ein kan få lyst til å knyta kloa og ....

                                                                

Kvifor i alle ...... ?

Ein annan ting som forundrar meg, er alle kristne som ikkje forstår kvifor jødane har så vanskeleg for å ta mot evangeliet. «Me kjem til dei med ein kjærleiksfull Frelsar, men dei vil ikkje ta imot», seier dei. Kanskje dei ikkje brukar same orda som eg, men tanken og tonen er denne. Då dukkar "papegøyen" opp i meg og plaprar: «Kor dum går det an å bli?»

Det er ikkje mangel på intelligens. Mangel på kunnskap eller vilje til å ta kunnskapen inn over seg, trur eg.  Ikkje berre Bibel-kunnskap, men rå og brutal almennkunnskap om det som jødane har vorte utsette for av "kristne" og "den kristne kyrkja".

«Me kristne» har sett blodige spor etter oss i nærare to tusen år, og alle stader der «me» har teke makta. Indianarane i Sør-Amerika så vel som andre menneske «me» trefte på der «me» kom, vart undertrykte, mishandla og drepne. I gamle dagar velsigna av kongar og pavar, bispar og prestar, munkar og misjonærar. I dag berre av nokre me plasserer under overskrifta "Ekstremistar".

Men eg skal ikkje skriva om indianarar og Sør-Amerika i dag, endå papegøyane min høyrer til der. Nei, det gjeld jødar og mishandling av dei i Guds og Jesu namn eg vil skriva om. Utført av menneskje med kristen-namn nett slik som eg og fleirtalet av oss i Europa.

Mykje har vorte skrive om dette gjennom tidene, men det meste har vorte skrive i «Gløymeboka». Berre dei som leid under slike overgrep, hugsar det for all framtid. For dei gjeld ikkje fine ord eller «søte tonar». Dei har fått soga inn med morsmjølka. Erfaring av vald i vår "kristne og kjærleiksfulle Guds" namn, sit heilt inne i rygg-graden. Her er nokre døme.........

Kvar kjem frelsa vår frå?

«Frå jødane», sa Jesus. (Johannes 4,22). Han visste det. Omskoren etter loven 8 dagar gammal, oppvaksen i ein sterk jødisk tradisjon og med stor kunnskap i skriftene. (Lukas 2, 47). Dei siste tre åra av sitt liv levde han som «Rabbi» - lærar. Måten han underviste på, var i samsvar med jødisk tradisjon. Han svara gjerne spørsmål med spørsmål og fortalde likningar for å få folk til å tenkja og trekkja konklusjonar sjølve. (Døme: Matteus 22,15-22).

Etter han oppstod ei kyrkje som i starten var 100 % jødisk, men som litt etter litt fekk større og større innhald av ikkje-jødar. Seinare overtok ikkje-jødane makta og heiv jødane ut. Og ikkje berre det. Ein av grunnane til at me har så få originaltekstar, er at «kyrkja» eller "dei kristne" påbaud at alle jødiske skrifter skulle brennast, og at ingen hadde lov å lesa Guds Ord på hebraisk. (Sukk).

Det første store skiljet mellom jødedommen og ikkje-jødar som tok trua, kom med apostelmøtet i Jerusalem. (Apostelgjerningane 15). Då vart dei ikkje-jødiske truande fritekne for alle tradisjonelle lovbod bortsett «frå avgudsdyrking, frå hor, frå kjøt av dyr som er strupte, og blod».

Det var revolusjonerande. Det er ikkje vanskeleg å forstå at «nokre frå farisearflokken som hadde teke trua» (v.5) hadde problem med å godta det. Men Peter, som førde ordet og la fram konklusjonen, var heilt klår om målet med det heile: At Kristus – Jødane sin Messias – skulle reisa opp att «Davids falne hytte» gjennom det som no skjedde. (v.14-19). Det var altså Guds plan at ikkje-jødar (norske Biblar brukar det misvisande ordet «heidningar») skulle inkluderast mellom dei som trudde på Abrahams, Isaks og Jakobs Gud.

Kva gjekk gale? Jau, verdsleg makt vart kyrkjemakt.

Tilhøvet mellom herrefolket – romarane – og jødane var problematisk heilt frå starten. Jesus hadde ein læresvein som var «selot», det vil seia nasjonalist og romar-hatar. Selotane fekk i stand opprøret som la Jerusalem i grus i år 70. Seinare kom nye opprør. 150 år inn i vår tidsrekning, vart ein stor jødisk oppstand slegen ned og undertrykking av jødane institusjonalisert. Til dømes dødsstraff for å omskjera borna. I tillegg fekk landet nytt namn: «Jødeland» vart Palestina, oppattkalla etter jødane sin erke-fiendar: Filistarane.

Konstantin den store var hærførar i den delen av riket før han gjekk mot Rom og tok makta der. Han hadde sett eit kors på himmelen og høyrt ei røyst som sa at ved dette teiknet skulle han sigra. Det gjorde han og vart keisar i Roma i 312. Året etter vart toleranse-ediktet laga, og kristendommen gjekk frå å vera forfylgt, til å verta tolerert.

Rart, ikkje sant?

Neste steg var at kristendommen vart den einaste lovlege religionen. Alle andre vart forfylgde med sverd i hand. Ordet "heidning" (Goy/goyim) som opprinneleg betydde "ikkje-jødisk (truande)", vart til "ikkje-kristen". Dermed vart også jødane rekna for heidningar som "me kristne" skal omvenda til "vår kristne" tru.
Dei  romerske makthavarane hadde lenge forfylgt jødane. No stilte kyrkja sine leiarar i same rekkja. Dei som i ettertid er kalla «kyrkjefedrane», - heidra av både katolikkar og lutheranarar, var ikkje nådige.

Justin Martyren (100-165), Klement (150-215) og Origenes (184-254) av Alexandria, Eusebius (260-340) med fleire hadde hevda at «Gud var ferdig med jødane». Kyrkja hadde teke plassen. Romarbrevet vart tolka så «kjødet» var jødane. «Dei kristne» representerte «ånda». (Jamfør Romarbrevet kap 8,1-13). Og «kjødet» skulle undertrykkjast og drepast. (Uttrykket "kjødet" er frå Bibelselskapet sin bokmåls-Bibel omsett 1930. Nyare Biblar har skift ut "kjødet" med "naturen").

Kyrkjemøtet i Nikea i 325 vart styrt av den romerske keisaren og hadde som eitt av sine mål så skapa skilje mellom jødane og dei ikkje-jødiske «kristne». Dei jødekristne ville til dømes ikkje godta læra om at Gud var 3: Faderen, Sonen og Den heilage Ande. Tredelinga låg for nær trua på mange gudar til at dei monoteistiske jødane kunne godta det. (jamfør. 5. Mosebok 6,4 og Markus 12,29). Jødekristne som ikkje ville bøya seg, vart forfylgde, pint i hel eller brende.

Neste generasjon av «kyrkjefedre», Jeronimus (347-420), Gregor av Nyssa (335-395) og Johannes Chrysostomus (349-407) kalla jødane «slangar, judasar, uforbederlege mordarar, besette av Djevelen», at «Gud har vendt jødane ryggen» og «Gud hatar jødane». Den siste laga eit skriv mot jødane som vert kalla «Det mest horrible og voldelege angrep på jødane av nokon kristen teolog». Han såg på dei som dyr, lite brukande til arbeid og best skikka "til å verta slakta". Dei var «Jesus-mordarar», alle jødane.

Keisar Justitian (ca. 482-565) samla alle lovene i staten i eitt lovverk. Der inngjekk «jødeloven». Den forbaud jødane å byggja synagogar, lesa Guds Ord på hebraisk, halda offentlege samlingar, feira påske på anna tid enn den kristne (det vil seie etter den jødiske kalendaren og ikkje den Julianske), og å vitna mot kristne i retten.

Nye tider, men inga betring for jødane.

Romarriket kom etter kvart til å missa si makt. Den katolske kyrkja derimot vaks seg sterkare og vart ståande. Ho vart territorial-kyrkja som rådde over land romarane ikkje hadde makta leggja under seg, eller oppdaga. Kyrkja delte seg og, men utan at det skapte endringar. Der  kyrkje-makthavarane sine representantar kom, måtte jødane svi.

Kyrillos, biskop av Alexandria (415), utviste jødane og gav alt dei åtte til den kristne mobben. I 632 vart det starta tvangsdåp av jødar. I 897 miste jødane retten til å ha eigedomar. (Dei måtte då livberga seg ved handel – som jøden i Wergelands dikt om julekvelden. Og sidan dei ikkje kunne investera i eigedomar, var utlån av pengar måten dei sikra rikdomen sin på). I det 10. århundre var det ein kristen skikk å slå ein jøde i ansiktet på langfredag og kasta stein på huset hans 1. påskedag. Og så vidare……

Antisemittismen («Der Judenhass») i kunsten. 

Sanninga om jødeforfylging er  filtrert vekk både
 i media, i lærebøkene og "vårt kristne" medvit. Einaste unnataket
eg veit om, er holokaust som var så veldig og så nært at det ikkje har
fått plass i vår "selektive glemsel" som psykologien kallar det". Og media?
Kven har lært dei det dei opp?
 

Eg nemnde «jødesvin» som «pynt» i gamle kyrkjer i førre innlegg. Eit anna, og truleg endå viktigare element, er pasjonsspela. Sjølve påske-evangeliet er fint og tankevekkjande. Men ein viktig del er å brenna Judas, svikaren. Høgdepunktet, i alle fall i Sør-Amerika, er å brenna ei dokke som heng i ein galge.

Slik eg opplevde det, utløyste «La quema de Judas» ei nesten ekstatisk stemning i folkemassen då elden fata og «Judas» litt etter litt vart til oske. Dokka var utstyrt med stor nase og andre «typiske jødiske trekk» som me kjennar att frå både Nazipropagandaen og elles. For meg, som ikkje-jøde og nokså ukjend med katolske tradisjonar den gongen, var dette ei lite god oppleving. Kva måtte det då vera for jødane i byen? (Om du vil vita meir om denne skikken, finn du det under «La quema de Judas». Youtube har mykje.)

Korsfararane som skulle frigjera Palestina (ex. «Jødeland»)?

Dei 8 korstoga mellom 1095 til 1300 gjekk hardt ut over jødane. Ein ting var at dei som reiste på korstog, vart fritekne frå å betala tilbake til jødar det dei måtte skulda. Det var det mange, både kongar og andre mektige i Europa, som gjorde. Det neste var at korsfararane på vegen til «det heilage landet», prøvde å rydja ut alle jødane dei fann. Som grunngjeving vart brukt mellom anna kyrkjefaderen Augustins si tolking av Romarbrevet 9, 22-23. Jødane var «vredens kar, som var dannet til undergang», i motsetning til dei kristne som var «miskunnhetens kar, som han (Gud) forut hadde beredt til herlighet».

På vegen sørover prøvde korsfararane frå nord til dømes å drepa alle jødar dei kunne i Rhinland. Liknande ting skjedde i dei andre korstoga. Og drepinga av jødane held fram i landet dei skulle fri frå «barbarane».  Alt i Guds namn.

Luther og jødane.

 

Luther vart fødd nett etter inkvisisjonen som hadde ført til enorme lidingar og drap av tusenvis av jødar ikkje minst i Spania. Det er sagt at som ung var Luther positiv overfor jødane, men som eldre og kyrkjeleiar var han minst like hard som leiarane i dei andre territoriale kyrkjene. I 1543 gav han ut «Über Die Juden Und Ihre Lügen» (= Om jødane og deira løgner). Han går då inn for ei «totalt nådelaus» linje overfor jødane: Brenna synagogane deira, øydeleggja husa deira, samla («konsentrera») dei på ein stad, konfiskera alt dei eig, brenna bøkene deira, forby dei å undervisa og å låna ut pengar, innføra tvangsarbeid for dei unge, og – dersom alt dette ikkje kan få dei til å venda om, så «vekk med dei».

Den som kjenner framgangsmåten overfor jødane i 2. verdskrigen i t.d. Polen, kjenner att oppskrifta. Eller som ein leiar for Holocaust-senteret i Israel sa: «Det er ingen tvil om at Luthers skrift vart teke til inntekt for nazistane si utrydjing av jødane under 2. verdskrig». (Eg var der og høyrde ho sa det).

2. verdskrig varde berre 5 år i vårt land.

Eg er fødd i siste krigsåret, men vaks opp med forteljingar om nazistiske overgrep, drap, tortur og vald. Derfor, når andre verdskrigen vert nemnt, kjenner eg at det er vondt og sårt. 
 

Er det løye at jødane etter snart 2000 år med hundsing, vald og drap

utført av kyrkja og "oss kristne",

ikkje vil å ta mot det me forkynner?

-----------


Vil du vita meir om mishandlinga av jødane gjennom (kyrkje-)soga, les «Anti-judaism. The Western tradition» av David Nirenberg, W.W.Norton & company, New York – London 2013.

------------

Her har eg brukt Bibelselskapet si bokmålsomsetjing frå 1930. Nyare omsetjingar har skift ut ordet "kjødet" med "naturen".                                                                                                                   Alle bileta her, har eg teke sjølv.

------------------------------------------------------------------------------

Det er forbode å bruka heile eller deler av dette innlegget utan skriftleg løyve frå Inge Bjørnevoll.

Går det verkeleg an?

Eit anna tema som vekkjer tanken på det gamle ordtaket eg brukte i siste innlegg, er det som vert skrive eller sagt om jødane.

For ikkje lenge sidan brukte vår nasjonale «folkeopplysnings-kanal»   NRK,  «jødesvin» som underhaldning. (Dei gjekk seinare tilbake på det, og bad  «om orsaking».  Men til kven? Det greidde i alle fall ikkje eg å forstå. Dei berre brukte sopekosten og «feia for si eiga dør», men bad ikkje dei om tilgjeving som dei hadde såra.)

Dermed gjekk tankane mine til den vakre fuglen frå den sør-amerikanske regn-skogen. «Han snakkar», seier folk som høyrer på.

Men for å kunna «snakka» må ein vel også kjenna inn-haldet i orda ein brukar?

Ingen av dei raude, grøne eller blå papegøyane eg har sett, hadde noko ide om kva dei sa. Det var heller at dei, når dei sa det folk ville høyra, fekk mais eller ein skalk som premie. Om det passa inn.

«Ver-varsam-plakaten» kan gjelda også for papegøyar, uansett kor fine dei er.

Ei kjær dansk venninne av oss fekk ein flott fugl av mannen sin som var lastebilsjåfør.  Ho prøvde alt ho kunne, men papegøyen sa korkje «Che oro» eller «Eg vil ha mat» slik veloppdragne papegøyar der i landet skal gjera. Ikkje tale om.

Men ein dag gjekk nokre unge damer framom huset. Då viste det seg at papegøyen kunne både plystra og snakka. Han skreik så høgt han kunne og leksa or seg skammelege gloser om både det eine og det andre. Vertinna, flau og forarga, heiv eit teppe over buret. Papegøyen, som trudde det alt var natt, tagde sjølvsagt. Men det gjorde ikkje husmora: 

-   «Kvar har du kjøpt den papegøyen», var første spørsmålet ektemannen fekk då han kom heim.
-   «Eg kjøpte han av nokre mekanikarar i … (han nemnde ein stad langt vekke). Dei hadde kjøpt fuglen som liten av ein som budde i regnskogen. Ein uvanleg fin fugl. Dei sa det fanst ikkje ein papegøye i heile landet som kunne snakka som denne!».

Vår gode ven hadde gjort alt i beste meining for å gleda ho som sat heime. Men då ingen - korkje med godt eller vondt - greidde å av-læra papegøyen språket, gjekk det som det måtte gå. Han vart vekke ein dag. Sidan har ingen sett han.

Er «jødesvin» antisemittisk eller rasistisk?

Underhaldnings-sjefen i NRK nekta for det då han først fekk spørsmålet. «Hadde vi ment det, hadde vi naturligvis ikke publisert den», sa han om moro-innslaget. Men – etter mange protestar, snudde han – eller NRK-leiinga. «Dei tok til vitet», som me utover bygdane sa i gamle dagar. Den gongen me lærde på skulen «å elska nesten vår som oss sjølve» og respektera andre menneskje.

Grisane var forfedrane våre (vikingane) sin festmat her oppe i nord. Me skal heller ikkje mange generasjonar tilbake før «smør på flesk» vart rekna for ein godbit for ein svolten fiskar eller forfrosen skogsarbeidar. Det gav styrke til ein sliten og utkald kropp.

Men slik har det aldri vore for muslimar eller jødar. For dei er svinet – eller grisen om du vil – ureint både som husdyr og som mat. Ja, så ureint at å kombinera dei med grisen i noko som helst samanheng, er grovt nedsetjande. Så grovt at ein radikal muslim ville drepa deg for det, særleg om han høyrde til Boko Haram, Islamsk Jihad eller noko liknande. Andre, meir moderne og sekulære, ville bøya seg og teia slik jødane har gjort. Der er mykje bra folk mellom muslimane og.

 

«Jødesvin» er eit gammalt, svært nedsetjande ord.

Trass i at NRK gjorde som Pilatus og vaska nevane etter beste evne, er det ingen tvil om at uttrykket er både antisemittisk og rasistisk. Wilhelm Marr (1819-1904) skapte ordet «antisemittisme» for å bruka eit meir vitskapeleg uttrykk enn det opphavlege: «Judenhass» eller jødehat.

Som uttrykk for «judenhass», har kombinasjonen av gris og jøde lang tradisjon både i kristen (sukk) og politisk samanheng.  Lenge før Hitler og andre (inkludert norske «moromenn») tok uttrykket i bruk. Eg har derfor teke med denne illustrasjonen.

Skulle nokon vitja kyrkja  i Wittenberg, eller «Lutherstadt Wittenberg» som nokre seier, vil ein på veggen finna ein figur av ei purke oppe på veggen. Knelande under ligg ein mann og syg på pattane hennar. Dette er kunstnerisk «judenhass» som var mykje vanlegare enn mange, både katolikkar og lutheranarar av i dag, har ide om.   Slike «kunstverk» finst i dusinvis av kyrkjer rundt om i Europa.  «Jødesvin» i stein.

Men på det biletet eg har valt å ta med, er djevelen inkludert. Det samsvarar endå meir med læra til kyrkjefedrane og Luther.

Då eg i 2018 vitja slekt i Nord-Amerika, møtte eg ei dyktig dame med norsk-svenske røter. JoAnn Magnuson er namnet. Ho bur og underviser i Minnesota, USA, og er tilknytt «Jewish Christian Library Centers». Ein aktiv jøde- og Israelsven. Ho tek ofte kristne studentar og andre med til Polen eller Israel for at dei skal læra om jødar i notid og fortid. Biletet eg brukar i dette innlegget, er frå undervisningsmaterialet som ho gav meg lov å bruka.

(Dei andre bileta i desse to siste innlegga, har eg teke sjølv).



---------------------------

 

Det er heilt forbode å bruka heile eller deler

av dette innlegget utan skriftleg løyve frå

Inge Bjørnevoll.

«Kor dum går det an å bli?»

Eg måtte tenkja på denne fargerike fuglen frå den sørlege amasonas-regnskogen. Han var så god til å ta opp att ord og setningar berre det vart sagt mange nok gonger. Og i mitt papegøye-hovud har denne frasa dukka opp nokre gonger i det siste. (Vil du koma i rette stemninga med du les, må du høyra inni deg eit skrikande og håst papegøyeskrik: "Kor dum - (skrik-skrik) - går det an å bli?" )

Eg har hatt dette gamle hermet i tankane medan eg har lese og høyrt det som har vore skrive om brann i «Verda si lunge» - Amasonas - og andre stader på vår vesle jord. Kanskje er det fordi eg har levt nokre år i regnskogen i Sør-Amerika at eg finn det vanskeleg å godta alt media hausar opp att og opp att. Eller så er det fordi eg berre er ein gammal sur gubbe som sit her oppe i det kalde og våte nord og lengtar ned att? (Det får de som eventuelt skulle vera så uheldige å lesa dette, sjølve døma om).

Lat meg gå langt tilbake i tid.

Frå ei gammal paraguayisk lærebok

Europeiske oppdagarar under Columbus kom til Mellom-Amerika i 1492. Seinare reiser gjekk langs austkysten, og i 1519 såg dei for første gong ei elv dei kalla Rio de la Plata (Sølvelva). Båtane kunne segla opp den. Eit stykke frå havet grunnla dei ein by, Buenos Aires, men måtte forlata han på grunn av fiendtlege indianarar og matmangel.
Dei sigla så opp til det som er Rio Parana og Rio Paraguay i dag. Eit stykke oppe i Rio Paraguay fann dei i 1537 ei god hamn og grunnla byen Asuncion. Dette vart så utgangspunktet til spanjolane si vidare oppdaging av kontinentet «innafrå». (Buenos Aires vart grunnlagt på nytt frå Asunción i 1580).

Kvifor?

Geografisk utgjer elvane Parana og Paraguay eit skilje i klima og vegetasjon. På aust- og nordsida kjem tropisk regnskog frå Amasonas og går over i subtropisk regnskog lengst sør. På vestsida ligg pampasen og flate område som meir eller mindre ligg i regnskuggen frå Andesfjella. Indianarar som budde her lenge før europearane kom, hadde tilpassa seg naturen. Dei i regnskogen dyrka jorda. Viktigaste planteslaga var manjokk (= kasava) som tok frå eit halvt til eit år før han kunne haustast, og mais som trong 3 – 4 månader.  Slik hadde dei god tilgang på mat frå jorda ved sida av jakt, fiske og innsamling av plantar i skogane. Desse indianarane hadde bygt seg bra hus og hadde nokså stabile landsbyar nær elvane. Dei flytte åkrane sine rundt landsbyen etter som det trongst, men alltid i «gang-avstand».

Kva slags jordbruk dreiv desse urinnbyggjarane regnskogen?

Denne indianaren sår mais i svibruket sitt

Svaret er «svi-bruk». Dei hogg ned det dei greidde av jungelen, let det tørka og sette så eld på. Dermed fekk dei rydja seg små åkerlappar dei kunne bruka nokre år. Dei store stokkane som ikkje  brann opp første året, prøvde dei å brenna seinare. Oska i lag med tusenår-gamle planterestar, gav store avlingar. Eit problem var at i jorda låg store mengder frø som spirde i lag med maisen og manjokken straks dei fekk lys og voksterplass. Etter nokre år vart derfor åkeren forlaten og ein ny åker rudd og brent.

Slik dreiv også dei indianarane eg fekk lov å arbeida mellom rundt 1970. Båla og røyken var årvisse. Men indianarane sine åkrar var små og grodde fort att. Kvifor? Jau, for til svibruket høyrde hakka. Truleg brukte indianarane bein eller hardved til å hakka i jorda då spanjolane kom. Då kom jernet, og jern-hakka. Gras og små plantart vart hakka opp, og øvste jordlaget snudd.

Dette er eit svært miljøvennleg jordbruk. Dei «låner» jord av regnskogen nokre år, før dei gjev han tilbake. Eg har prøvt å gå gjennom slike åkrar eit par år etter at dei vart forlatne. Det var uråd. Tre på 5 – 6 meter saman med slyngplantar og anna, gjorde at eg måtte hogga meg veg. Nokre år til, og skogen var tilbake med alt det liv han frå urgamal tid har bore i seg.

«Den kvite mann» med sitt jern og sine kanoner, tok seg til rette (som han alltid har gjort).

Det var ofte krig mellom dei forskjellege stammane, - særleg mellom jorddyrkarar og nomadar på vestsida av elva. Indianarane brukte pil og boge, spyd og stokkar. No kom spanjolane med eldvåpen, - «lyn og tore». Dette gjorde at dei lett kunne leggja under seg jorddyrkarane   (guaraniane) som var avhengige av plantar som trong relativ lang tid før dei kunne haustast. Her fann oppdagarane det dei ville ha: mat og kvinner. Mennene mellom guaraniane hadde tradisjonelt drive krig, jakt og gjort berre visse ting i jordbruket. Det generelle tungarbeidet tilhøyrde kvinnene, i tillegg til å fø og fostra borna. Det vart sagt at det var mennene som hogg skogen, brende og planta. Men elles var resten  kvinnearbeid.

Og oppdagarane tok for seg. Det er skrive at dei rikaste kunne ha 30-40 kvinner eller meir. Den fattige berre 2-3. Gode år gav overflod. Men der var og uår som – som ein skriv, gjorde at «til og med spanjolane måtte arbeida». Dette produserte born, blandingsborn, som med tida fekk namnet «paraguayarar». Av mødrene lærde dei guarani. Av fedrane – i alle fall til ein viss grad, spansk. Resultatet var eit blandingsspråk, «jopara» som fritt omsett betyr «lapskaus». Etterkomarane deira brukar det endå.

Mellom dei mest avsidesliggjande flokkane i Amasonas-regnskogen, er hakke- og svi-bruk vanleg endå. 


Mekanisering endra bruken av regnskogen


Teknisk framgang og «pengemakt».....

Lat oss ta teknikken først. Då eg flytte til regnskogen, var det vanleg å høyra øksehogg.  Ganske snart kom motorsaga. Det det hadde teke dagar å hogga, tok ikkje timar ein gong. Sager med lange sverd og tenner som åt hardved så det spruta, endra rytmen. Verdfullt tømmer vart teke ut. Resten brent. Då eg kom, var vegen så dårleg at berre sedertre vart teke ut. Det flaut i elva og kunne fløtast til saga. Hardveden sokk.
Men det og vart det ordning på. Først kom traktorane, så bulldosarane. Dei verdifulle hardvedslaga saman med seder og verdfulle «lett-tre», vart frakta til sagbruk og vidare ut på verdsmarknaden. I tillegg skubba bulldosarane det som låg att av regnskogen, saman i lange tarmar av tre og plantar som vart brende når den tida på året kom. Svibruk hadde fått ei ny meining for ikkje å seia ein ny dimensjon.

Alle som vil forstå, må skjøna at det ikkje er indianarar som står bak dette. Heller ikkje dei fattige av blandingsfolket. Nei, det trengst kapital  både til jordkjøp og maskiner. Ofte har indianarane og dei fattige enten fått arbeid på dei store eigedomane, eller vorte nøydde til å flytta. Det kan vera at dei store jordeigarane har «kjøpt dei ut». Andre stader har sprøyting, mellom anna frå fly, gjort heimstaden deira uleveleg. Men også innføring av nye grasslag, til dømes elefantgras frå Afrika. Det spreier ser som lauseld. Den som ikkje har traktor og tilgang på sprøytemiddel (Roundup til dømes), må gjeva opp og flytta. Hakke og muskelkraft greier ikkje i halda det graset i sjakk. For mange vart framtida å flytta til ein eller annan by (i Brasil til favelaen) og leita etter arbeid der.

Kven står så bak desse som investerer store summar i regnskogen?

På den tida gras og skog skal brennast, legg røyken seg ut over enorme område 

Har du sete og sett ut over eit fjell-landskap ein solrik dag? Dei næraste toppane kjem tydeleg fram, men bakover i landskapet ligg rad etter rad med åsar og fjell. Dei bakraste ville du kanskje ikkje ha sett, hadde du ikkje visst dei var der. Slik fungerer verdens-økonomien. Dei «næraste toppane» i landskapet er dei som brenn skog for å laga nye åkrar til beiteland eller jordbruk. Det er dei media i dag skrik opp om, sjefane på G7-møtet kranglar om og alle miljøvernarar peikar på og ropar: «Fy».

Men kvifor investerer desse «kapitalistane» i Brasil og andre land i Amerika, Afrika og Asia i ned-brenning av skog? Kunne dei ikkje ha bygt fabrikkar, investert i gruver eller noko anna? Svaret er enkelt: Der er ein verdens-marknad som «ropar» etter varer, og framfor alt billege varer.

Nokre kloke folk rekna ein gong ut at for å laga den dongeribuksa eg har på i dag, har nokon dyrka mange, ja, mange mål med bomull. Bomull vart plukka av fattige arbeidarar som fekk ei luselønn for at eg (og du) skulle få buksene våre så billeg som råd. I tillegg hadde kanskje ein del av dei som produserte bomulla til buksa, døydt eller fått levra øydelagd. Kvifor? For at prisen me skulle betala, verta lågast råd. Då bomullskapselen heldt på å utvikla seg, kom ei lita bille for å eta gjennom skalet og inn hjarta av frukta. I så fall null bomull. Åkrane måtte sprøytast, gjerne av arbeidarar med enkle ryggsprøyter og med minimalt verneutstyr. Dei berga bomulla, men vart til tider som «forbruksvare» å rekna. Gule i skinnet og utan kraft til å arbeida.

I tillegg er denne gifta ei av dei mest populære når depresjonen grip folk. Eg hugsar ein ung indianar som hadde teke sin dose. Han angra etterpå og bad meg «Inge, hjelp meg! Eg vil leva!». Eg kunne be for og med han, og saman med medarbeidarane mine prøvde me å lindra dei siste timane han hadde. Alt anna stod utanfor menneskeleg makt.

Andre bønder produserer kjøt som og ser ut til å verta eit «Fy-produkt». Verda sitt beste biffkjøt vert produsert på denne jorda. Mange har den indiske rasen «sebu», men og andre rasar. Nokre reknar biffen i blandingsrasen «brangus» som toppen av kulinarisk nyting. Etterspurd på verdsmarknaden. Dei beste stykka vert teke hand om og selt verda over. (Og kven har vel ikkje ynskt seg ein saftig indrefilet på tallerken? Eller hermestisk kjøt til ein billeg penge på frukostbordet?) Bein, tarmar og anna som ikkje er ettertrakta hjå oss i den rike delen av verda, går til dei fattige i landet der kyrne vaks opp og vart feite på – ja nettopp, avsvidd regnskogs-land.


Her på uthogde regnskogvidder, vert produsert mat for folk og dyr som også me i Noreg treng....

Eller ta bananer og andre produkt som er «in» og vert sett opp som «tidsriktig» på bordet. Eller soyabønnene som me i Noreg «må» ha for at me skal kunna ha nok husdyr og få så stor mjølke-produksjon at det er – meir eller mindre – til å leva av.

Me er alle ein del av verds-samfunnet som er skuld i at regnskogen vert brend.
Men fordi me bur "langt bak i landskapet", slepp me unna medan dei "som står midt oppi det", må betala prisen.

Bakover i det økonomiske landskapet, bak dei som svir av skogen, kjem handelskammera, bankane, transportnæringane og så vidare. Rekkje etter rekkje. Til sist du og eg. Me er dei bakraste blånane som me ynskte at ingen såg. Me ynskjer å betala så lite som råd for varene me kjøper. Betalar me meir, fer pengane i lommene til ein eller annan «blåne» lenge før dei når indianaren og den fattige jordbrukaren i regnskogen. Ver du sikker. Minst får han som arbeider for jordeigaren og for deg og meg som vil ha varene billegast råd.

Midt oppe i alt sit G7-toppar og andre «VIP-ar» og snakkar ned dei som brenn skogen. Dei som prøver å overleva i ei verdens-ordning som desse toppane – og eg og du – ikkje berre har skapt, men også held oppe med vår livsstil, vår pengeplassering og våre innkjøpsvanar.

Den kvite mann kom til Sør-Amerika (og rundt i verda), tok seg til rette og vende alt til sin eigen fordel. Er det derfor me som er skuld i at regnskogane (og for den del taigaen) er i brann rundt om i verda? Er me «kapitalistane» som frå Marx og Engels tid har vorte rekna som opphavet til alt gale?
Kapitalistar er vel dei som flyg med private fly, ligg på dyre hotell, og møtest på store konferansar  for å løysa problema i verda?

Dei lovar å «berga regnskogen». Med godt samvit hakkar dei på presidenten i Brasil som er skuld i at «vår regnskogs-lunge» står i fare for å kollapsa. Vektige ord vert sagt under store og superdyre middagar og i palass der ingen ting av luksus er spart. Så må presidenten i Brasil heim og hakka på dei som sit under han. (Du kjenner vel eventyret om hanen som hakka høna attmed han. Ho hadde mest prestisje i hønseflokken. Så hakka ho neste. Slik gjekk det heile rangstigen ned til stakkaren nedst på vaglet. Ho hadde ingen å hakka. Ho kunne heller ikkje forsvara seg.) I regnskogseventyret er det den fattige jordarbeidaren, indianaren og eventuelt andre armingar som prøver å skapa ei framtid for seg og sine i «vår lunge».


Forfattaren forsvara dei fattige......

Kven treng regnskogen mest?

Ein gamal jøde i Jerusalem skreiv nokre tiår inn i vår tidsrekning: «Men de har vanvørdt den fattige. Er det ikkje dei rike som held dykk nede og dreg dykk fram for domstolen?»
(Jakobs brev 2,6. Bibelselskapet sin nynorsk-Bibel av 1978).

Med «dykk» ser eg for meg dei som i dag skal dømmast for at dei har drive sin urgamle jordbrukstradisjon: svibruk. Ver du sikker: Det vert ikkje mange langt oppe på samfunns-stigen som vert dømde, og slett ikkje me som med våre pengar og vår handelsmoral har den eigentlege skulda. Du kan slappa heilt av, setja deg i godstolen og sjå regnskogen brenn…
Men kven er «dei rike» som «heldt folk nede» og «dreg dykk for domstolen»? ME...
Me er der alle, blåne etter blåne. Lengst bak og helst heilt usynlege: eg og du! Me er kapitalistar samanlikna med innbyggjarane og arbeidarane i regnskogen.

Våre handlingar styrer deira kvardag.

 Det er forbudt å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen utan skriftleg løyve frå Inge Bjørnevoll.

"Alle har me slekt i Amerika". 

Du har sikkert høyrt det, du og. Eg høyrde det frå eg var liten: «Alle har me slekt i Amerika». No først, som pensjonist, sette kona og eg kursen vestover for å sjå kvar dei vart av, desse som drog over havet for 150 år sidan. Med oss var dotter vår, Gunn Randi. Som «støttekontakt», - mellom oss sagt. Me valde 11. september (2018), for då var billettane til Amerika billegast. Det me ikkje tenkte på, var at amerikanarane var ekstra redde terror den datoen...







Dei reiste med båt over Atlanteren, me med fly over Island. 

Både Gunn Randi og eg (Inge) var plukka ut og teke inn på eit spesialrom for "ekstra kontroll" før me fekk gå på flyet frå Røykjavik til Minneapolis!  (Såg me verkeleg så terroristiske ut?)

I slekta har det vore gjennom åra vore stilt forskjellege spørsmål: 

 

Var det uro i blodet som jaga slektningane våre vestover? Var det tronge kår og vonde minne?     Kva hadde skjedd med dei «over there»?

 

 --------------

Del I

Vangsnes-slekt

Desse er av generasjonen som for over havet.

Dei me skulle vitja, rekna slekta si frå Vangsnes etter Ellend Lasseson Åfedt, f. 1772, gift med Synneva Johannesdtr. Menes, f. 1786. Dotter deira, Brita Ellendsdtr. Vangsnes, (1819-1900), vart gift med Ellend Hermundson Vangsnes (1821-1871). Ellends bror, Hermund, (1814-1892) vart gift med Kristi Christoffersdtr. Henjum (1815-1890). Dei hadde overteke gardar på Vangsnes, men då jorda var vekkleigd på åremål, kunne dei ikkje ta gardane i bruk før leigekontraktane var over. Dermed flytte eine ekteparet til Nord-Noreg og hitt til ein stad i Sogn. Dei kom ikkje tilbake til Vangsnes, men emigrerte til USA.

Den norske namneloven då dei reiste, var at fars-namnet, - eventuelt mors-namnet, var det avgjerande etternamnet. Bak det skreiv ein så namnet på garden dei budde på då namnet vart skrive. Men over i Amerika, valde dei å bruka gardsnamnet Wangsness som etternamn, det norsk namnelov skulle verta endra til 60 år seinare!

Eldste bror til Brita Ellendsdotter, Nils Ellendson Vangsnes, f. 1815, overtok garden på Vangsnes. Han vart gift med Unni Ingebriktsdtr. Eri, f. 1818. To brør, Nils og Johannes frå Vangsnes, gifte seg med to søstre, Unni og Anna frå Eri i Lærdal. Ellend Nilsson Vangsnes, sonen deira, f. 1847, vart gift med Kristi Lassesdtr. frå Åfedt i Feios, f. 1848. Dei er kona mi sine oldeforeldre.

Dette er soga om starten til dei som reiste over havet mot vest, skrive av Sandra (Sandy) som vitja oss i Sogn:

«Brita Ellendsdtr. og Ellend Hermundson hadde fire søner då dei reiste over til Amerika i 1856: Ellend, Herman, Johannes og John. Dei kjøpte først ein farm i Wisconsin der dei budde i ei jordgamme om lag 6 år. Seinare fekk dei vita det var jord å få i Vermillon, Dakota. Der tok dei seg land, men måtte røma frå det då indianarane hadde teke til å drepa nybyggjarar i området. Dei forlet den fine, rosemåla kista si og det andre dei åtte, og rømde til Sioux City. Der var eit fort som kunne forsvara dei. Då situasjonen roa seg, reise Herman tilbake etter kista og tinga dei kunne ta med.



Tre slektningar framfor første huset slekta bygde i Decora

Første vinteren budde dei på fortet og tok hand om hestane der. Dei fekk så vita at det var land å få i Decorah, Iowa. Der slo dei seg så ned og bygde tømmerhuset du kan sjå på biletet.

Ellends bror, Hermund, hadde flytt til Lofoten med Kristi, kona si, i 1844. Han dreiv fiske. Det var eit hardt liv. I 1869 bestemte dei seg for å reisa til Amerika dei og. Saman med fleire av borna, - nokre av dei alt vaksne, kom dei fram. Dei budde i tømmerhuset med Ellend og Brita til dei fekk seg eiga jord.

Ein av døtrene til Hermund og Kristi og mannen hennar hadde teke jord i nærleiken til foreldra. Dei budde i ei hole. Men ei natt døydde mannen og babyen. Året etter gifte ho seg med syskenbarnet sitt, Herman. Dei fekk seg farm ved sida av Ellen og Brita. (Dette er The Wangsness farms som me vitja).

Seinare forlet Hermund og Kristi med born og barneborn Decorah og drog i eit vogntog til Sioux Falls, Sør-Dakota. Der dei fekk kjøpa seg land og vart buande».

For nokre år sidan tok Sandra, etterkomar etter Brita og Ellend Hermundson Vangsnes, kontakt med Vik Lokalhistoriske avdeling. Ho ynskte å kome i kontakt med slektningar på Vangsnes. Seinare kom ho og andre to år på rad for å sjå stadane slekta kom frå.

Første gongen kom Sandy til Noreg saman med ektemannen Bruce og budde på Kvikne Hotell i Balestrand. Neste gong kom ho med begge døtrene og to barneborn. Då budde dei hjå oss på Veingshaug. Og då inviterte dei oss over til seg.

Me vart køyrt heim til Sandy frå flyplassen i Minneapolis den 11. september. Fint hus i eit roleg villastrøk. Velstelt hage og store tre heilt inn mot husveggen. I bakhagen ein kopi av bybrua i Trondheim. Ein del plantar var ukjende for oss. Annanas-lilje til dømes.

Første morgonen hadde ho invitert eit ektepar frå Misjonsforbundet til frukost. Spennande og aktive folk som dreiv engelsk-kurs for ungdom i Polen. Dei brukte tekstar frå Bibelen i undervisninga, noko som er meir naturleg i eit katolsk land enn i vårt avkristna Noreg.

 

Sandy med far og anna familie

Lunsj åt me ein annan stad i byen. Der har foreldra til Sandy, Joe og Coleen, flytt på sine eldre dagar. Blokka hadde 320 leiligheiter fordelt på vel 20 etasjar. Alle dei eldre betalte ein viss sum for månaden for å bu der. Dei kunne stella seg sjølve, men det var ein stor kafe i grunnetasjen. Der åt me lunsj saman med Sandy og foreldra og nokre andre av familien. I rommet ved sida av hadde eit pensjonistkor øving. Etter maten var me oppe i 8.etasje i leilegheita til Sandys foreldre. Bror til Sandy og kona kom saman med eit barnebarn på 18 månader.




Eldste vangsnesingen var avliden litt før me kom. (Artikkelen og biletet er henta frå bladet til
Aase Haugens Eldresenter der dei "norske" vert inviterte til ein trygg og god alderdom.) Foto ibj.

Sandy er aktiv på mange felt. Eit interesseområde er arboreet til universitet i Minnesota. Eit enormt område med demonstrasjonfelt og avdelingar for forskjelleg planteforskning, japansk hage, rosehage og mykje meir. Etter omvisninga var me innom “Eplehuset”, ein butikk knytt til universitetet og som selde eple og epleprodukt. Alle eplesortane var ukjende for oss, men alle hadde same storleik, var sterke i fargen og kosta ca. 1 dollar stykket! Smaken framifrå.

Neste dag gjekk kursen mot Decorah i Iowa. Det meste av slekta bur der. Første stogg var ei frikyrkje i Minneapolis som har “Drive-in bønn”. Me køyrde inn på parkeringsplassen. Der det stod bilar og folk. Straks glasa vart skrudde ned, kom ein mann og to damer bort til bilen. Dei spanderte ei flaske vatn på kvar av oss og tok imot bønne-emna våre. Dei bad så for turen sørover og om at me norske måtte få eit velsigna opphald i Amerika. Mannen, pensjonist og bønne-leiar, var norsk-svensk så både bønna og praten vart noko lenger enn dei elles ville ha vore.

5-6 timars køyring til Decorah gjennom flatt jordbruksland der mais og soyabønner stod nesten klare for skurtreskjarane. Her og der beita kyr, stort sett svart angus med nokre raude hereford innimellom. Eit par gonger beitande sauer og hestar.

Av og til varselskilt om kryssande hjortedyr. I eit område varsel om kryssande hestekøyretøy. Me såg ein hest med kjerre i typisk amish-stil. Dei har ein koloni der.

Vegane var fine, men som elles delvis av sement, noko som gjev ein stadig “dunk, dunk” når hjula passerer sprekkene. Heile tida. Trøyttande for oss som ikkje var vande med ulyden.

Medan me køyrde sørover, snakka me om eine dottera til Sandy og ei venninne som skulle springa dobbel maraton den laurdagen. Ei dotter er brannmann, og den andre arbeider i KFUM/KFUK. Begge spring maraton. Målet deira var 90 kilometer på 6 timar. Dei enda på 5 timar og 15 minutt, noko som vart rekna for godt gjort i 32 C-graders varme.

Vesterheim har eit heilt kvartal med museum, opplæringssenter m.m.

I Decorah ligg Vesterheim Norwegian-American Museum. Eit verkeleg kultursentrum for dei 4 600 000 norskavstamma som bur i USA - 1,5 % av folketalet reknar dei har norske aner. Vesterheim er det største museet noko innvandrargruppe har i USA. Over heile byen såg me norske flagg.

Rebecca underviser i treskurd.

Museet har eit heilt kvartal, og alt handlar om innvandrarane si soge og norsk kultur. Dei me møtte, var meir norske og mykje meir kulturbevisste enn oss i gamlelandet som aper etter alt som er nytt og luktar av engelsk og er “in” for tida.

Rebecca, Inger-Johanne sin 9-menning, tok imot oss. Guiden vår, Sharon, også slekt, fortalte om museet og arbeidet deira. Sjølv for oss som har budd 25-30 år utanlands og veit at nordmenn i utlandet er mykje meir kulturbevisste enn heime, var vitjinga overraskande. Heilt utruleg!

Rebecca har verkstad heime i huset sitt og.

Ved sida av historiske utstillingar og norsk tradisjonskunst, driv dei kurs i smiing (jern og sølv), brodering, strikking og bunadssaum, treskjering, firgurskjering (nissar og drakehovud), rosemåling og mykje meir. Rebecca, som var vår vert desse dagane, er lærar og underviser i trearbeid. Unge og eldre kjem hit på kurs for å læra norsk kulturhandtverk. Opplegget for 2018 inneheld til saman 50 kurs!

Rebecca har eit par ekstra soverom i huset sitt og dei leigar ho ut til folk som gjestar museet. Dei romma fekk me ha gratis dei dagane me var der. På rommet ved sida av soverommet vårt, var verkstaden. Lyst, fint og velutstyrt. Ved arbeidsbenken der sola kom inn, låg verktøyet. Eit utal ulike jern til alt frå karveskurd, figurar og utskjeringar i rosemålings-stil, til kubbestolar og mykje anna.

Neste dag var det tur til “The Wangsnes Farms”, eit stykke utanfor byen. Der er i alt 4 Wangsnes-farmar ikkje langt frå kvarandre. På farmen me stogga, var husfolket på arbeid. Eigarane av farmen ved sida av, bur i byen, men driv mais og søyabønne-produksjon som folk elles i Midtvesten. På den farmen står første tømmerhuset slekta bygde.

I dette huset budde 14 menneske ein gong. No kan geitene, som heldt reint rundt huset, gå under tak i uver.

Mange meiner huset burde fått sin plass på museet, men andre meiner at det er i for dårleg stand. Her var det altså vangsnesingane budde då dei flytte or jordgamma. På det meste budde 14 menneske på omlag 5 x 6 meter golvflate og med sovehems i eine enden. Tømmeret dei brukte, viser mangelen på skog. Smått og krokete stokkar der dei med tida hadde prøvt å tetta sprekkene med sement.

Det vert fortalt at mange prøvde å halda på norsk språk så lenge som råd, i alle fall seg i mellom. Andre derimot gjekk fort over til engelsk og tok etter amerikanarane. Ein av dei, ein lærar som brukte etternamnet Berdal, skreiv soga om starten deira i Amerika. Med utgangspunkt i den, skreiv så Rølvåg soga om innvandarane, “Giants in the Earth: A saga of the prerie”. I alle fall nokre av “nordlendingane” han skriv om, var altså utflytte Vangsnesingar!

Dei var jordbrukarar, dei som kom over. Ein spesialiserte seg på hesteoppdrett. Det vert fortalt at han hadde selt ein flokk hestar oppe i nord. På veg heim stogga han på ein marknad i ein liten by. Der såg han ein som stal, og melde frå. Men fyren hadde vener, og dei ville ta han. Dermed såg han ikkje anna råd enn å hoppa på hesten sin og røma. Etter det vart det sagt: “A Wangsnessman on a Wangsness horse, - nobody can catch him!”

Ein annan slektning hadde farmen sin eit stykke frå desse to farmane. Også den farmen hadde vore i slekta over hundre år. Dei hadde alle Morgan-hestar, etterkomarar av hesten til General Morgan frå krigen mot Sørstatane. Det er den hesterasen som det skal vera mest av i USA i dag. Eigarane hadde no gått over til produksjon av mais og soyabønner og økologisk høy for sal, ved sida av hønseri med 16 000 høner. Hønene fekk økologisk for og produserte høg-omega-egg. Alle amerikanarane me kom i kontakt med, var hyper opptekne med økologi og helsekost.

Eg hadde vorte forkjølt og held meg heime ein ettermiddag. Dei andre vart med Sandy og vitja forskjellege stader der det var slektningar. Dei vitja Diane som hadde ei gamal rosemåla kista Vangsnesfolka hadde hatt med seg over til Amerika i 1856. Der var og mansjettknappar, dukar og sengeteppe som hadde følgt slekta i alle desse åra.



Rebecca viser slektningar rundt i huset sitt etter matøkta.



Laurdag ettermiddag hadde Rebecca bede inn til «Potluck». På ekte amerikansk vis hadde alle med mat. Der var rjomegraut, lefser, kjøtkaker, kylling, salat og mykje anna godt. Gunn Randi og Inger-Johanne hadde laga ostekake som vart vel motteken. Dei fekk ikkje tak i alle ingrediensane, men brukte kokosmjølk-krem. Med fullt av blåbær og jordbær på toppen vart resultatet godt.



Norma og Sandy pratar slekt.

Ein av kubbestolane ho hadde rosemåla.

På veggen hadde Rebecca hengt opp oversikt over to av dei store slektsgreinane som viste korleis slekta var gått vidare frå dei som kom til Amerika. Sist dei hadde slektstreff, var dei 350 stykker.

Måleri ho har vunne premiar for.

Inger-Johanne og Sandy vitja Norma Wangsness. Ho er i slekt med Evelyn Hjortland heime på Vangsnes. Me kjende henne frå brev me hadde omsett så Evelyn kunne få med alle detaljar i det ho skreiv. Norma er ei lita og aktiv dame på 89 år. Ho målar bilete med norske motiv, rosemålar kister, stolar og anna. Mannen hennar var fotograf, men døydde for fleire år sidan. Ho har førsteprisar i fargelegging av svart-kvitt fotografi og i rosemåling.

16 slektningar var samla laurdag ettermiddag hjå Rebecca. Dei fleste var og på gudstenesta i Calmar Lutheran Church neste dag. Det er ei tradisjonell luthersk kyrkje. Dei ville ha norsk song som ein del av gudstenesta. Eg (Inge) song til preludium, ved ofringa og til postludium. Songane hadde dei fått omsett og skrive inn i programmet. Den siste songen, “Herligste navn som er uttalt på jord”, var vekselsong der kyrkjelyden song delen med “Jesus, Jesus”.

Kyrkjekaffien etterpå vart prega av slekts-treff den og. Mange norsk- og skandinavisk-avstamma ville helsa på og prata. Fleire sa: “Tenk om far og mor hadde fått høyra songen din. Dei var så glade i norske songar.”

USA sin nasjonalfugl.

Turen tilbake til Minneapolis køyrde me “The Missisippi Road” med stogg ved Pepinsjøen, den største i vassdraget. Med me sat og åt, såg me ein fugleflokk litt utanfor. I den var noko eg først trudde var ein stor svartbak. Gråmåsar og fiske-ender slost om noko nede i vatnet, men denne fuglen heldt seg vekke. Litt etter kom fuglen og sette seg på ei grein som hang ut over sjøen. Då hine fuglane var vekke, flaug ho tilbake og plukka opp noko frå vatnet. Med det i klørne, sette ho seg i treet att for å nyta maten i fred. Slik fekk me sjå USA sin nasjonalfugl, fiskeørna, på nært  hald.

Tilbake i heimen til Sandy, var JoAnn og dottera gjester til neste dags frukost. JoAnn er 84 år, men underviser endå ved universitetet. Dei fleste av pensjonistane me møtte, dreiv med eit eller anna inntektsgjevande arbeid langt etter norsk pensjonsalder. Dei såg ut til å ha eit meir meiningsfullt liv enn mange av oss eldre heime.



Det var og ein del museumsbesøk for å læra meir om landet.

JoAnn er av norsk-svensk ætt og spesialist på jødisk soge. Ho har leidd over 100 studieturar til Israel og også svært mange til Polen der nazist-leirane naturleg nok har stått i fokus.

Både Sandy og me er opptekne med jødane og jødisk soge. No ville ho at me skulle verta kjende med ein av spesialistane dei har i denne delen av USA. Både under denne frukosten og ein dag eg (Inge) seinare fekk med JoAnn, fekk me mykje informasjon og kopi av undervisningsmateriell ho brukar.

I soga til universitetet i Minneapolis er Charles Freemont Dight, den gongen leiar for studiet av menneskelege gener. Han skreiv “fan-brev” til Hitler då han kom til makta i 1939. Dight gjekk inn for mellom anna tvangs-sterilisering av dei mentalt svake og andre som samfunnet stempla “uynskte” individ.  

Ideen skulle koma frå boka til Sir Francis Galton i England (syskenbarnet til Charles Darwin). Han såg for seg eit samfunn der dei gjennom bevisst genetisk utval hadde fått fram eit meir intelligent og friskare folk. Om han tenkte på den ariske rasen “sin fortreffelighet”, veit eg ikkje. Men det var hjå dyrkarane av «der Übermensch» ideen fall i god jord. Dermed vart det skapt klinikkar for produksjon av den “forbetra” og reine rasen. Den næraste i vårt område, var på Stalheim på Voss, som me veit.

Ein god ven sa ein gong det var snakk om slekt: “Er det snakk om bra folk, kan slektskapet gå nokså langt. Er det motsett, er syskenborn langt nok”. Dei me møtte, var slekt frå 5-menningar til i alle fall 7-, 8- og 9-menningar. Det var trivelege folk som me kjende me hadde mykje til felles med. Me hadde like interesser, - ikkje minst kristentrua. Dei som reiste over, hadde teke med seg sin religion. Der borte hadde dei vore aktive i sine kristne samanhengar. Dei hadde gjort sitt både økonomisk og praktisk for både kyrkjebygging og drift av kyrkjer og gravplassar. Praktisk talt alle var lutheranarar, noko me ikkje er. Likevel kjende me at me høyrde saman i Han som er einaste vegen til frelse, enten me bur her til lands eller på andre sida av havet.

Mange sa: Når kjem de att? De kan få bu hjå oss…..

------------

Merknad:

Evelyn Hjortland, Vangsnes, som er nemnt i dette stykket, gjekk bort i november 2018.

Me vitja henne i oktober, fekk visa bilete og overlevera helsingane. Det gledde henne mykje.

-------------

  

------------------- 

Del II

Myking-slekt

Dei me skulle vitja, rekna slekta si frå «Hedlo» på Myking og frå Natås. I motsetning til Vangsnes-folka, valde dei å halda på patronymikon-ordninga. Det vart derfor ikkje nokon Natås-farmar, men Torkildsons.

 

Anders Olsen Sæverås, f. 1779, gifte seg med Anna Olsdotter Myking. Dei budde der Øyvind Fredriksen seinare skulle driva butikk. Sonen deira, Torkild Anderson (1808-1860), gifte seg med Åse Monsdotter Ytre Eide (1800-1843) frå Ostereidet. Dei brukte då gardsnamnet Mykinghellen, og dreiv butikken. Dei fekk i alle fall fem born. Tre døydde same året dei var fødde. Anna (1833-1863) vart gift med Sjur Rasmussen Nord-Kvinge. Anders, den einaste guten som levde opp, overtok gard på Natås.

Åse døydde tidleg, og Torkild gifte seg opp att med Olina Ivarsdotter Fammestad (1817-1860). Dei fekk seks born i lag. Av desse reiste fire til Amerika. Ivar og Johannes i 1870. Eli og Anna i 1873. Ein son, Ole, arbeidde på saga på Fammestad og drukna der. Den eldste, Åse (1845-1875) gifte seg med Ole Olsen Øvretveit. 

Rundt 1850 kjøpte Torkild Anderson Mykinghellen bruk nr. 4 på Natås, og tok då gardsnamnet Natås. Garden vart seinare skøytt på sonen, Anders Torkildson Natås, (1836-1861). Han var først gift med Barbro Larsdotter Refsdal, f. 1837. Han gifte seg opp att med Marta Olsdotter Hundvin, f. 1841. Til saman hadde Anders Torkildson 7 born.

 

Natåsgarden.
Bertin, min bestefar, budde i det kvite huset nedst til høgre, på bruk 4. Bak løa er grensa til bruk 6 som broren Torkel fekk. Han bygde seg kombinert løe og flor med bustad oppå floren. Dermed fekk dei golv-varme i stova (huset lengst bak i biletet). Dei andre husa er bygde av seinare eigarar. (Biletet er av eit eldre flyfoto).

Dei som reiste til Amerika, var altså alle frå andre ekteskapet til Torkild Anderson Mykinghellen / Natås, og hadde morfolket sitt på Fammestad. Endå finst det brev frå dei som reiste over havet for å finna ei ny framtid der. I brev kan me lesa at dei ville at Torkild, barnebarnet til den gamle Torkild Anderson og son til halvbroren, Bertin Anderson, skulle koma til Amerika. Truleg hadde han lyst til å fara, for då bestefaren gav frå seg garden, delte han bruk nr. 4 på to av sønene: Bertin Anderson (min bestefar) fekk halvdelen av garden med husa, og minste broren, Torkild Anderson, fekk bureising oppom «Brotet». Seinare kalla Bruk 6. Visstnok gjort for å sikra at Torkild ikkje reiste. Dei «norske» etterkomarane til Anders Torkildson Natås, vart buande  på Natås, Sævrås, Sundsbø og Lygra.

 

Brevkontakten vart sjeldnare og sjeldnare, for så å stogga heilt. Men ein gong rundt 1970 tok nokre av slektningane der borte kontakt med slekta i Noreg. Seinare vitja dei Noreg eit par gonger. Drivkrafta bak vitjinga var Lyla Thompson. Ho slekta frå Johannes Torkildson Mykinghellen / Natås som emigrerte i 1870, og er tanta til Linda som no skulle vera vår los og vert.

 

Siste skotet på slektstreet der borte, ei lita jente som vart oppattkalla etter oldemora Lyla, kom til verda same dagen Linda henta oss i Minneapolis. Me hadde då vore ei veke saman med kona mi si slekt frå Vangsnes. Me hadde vore på besøk der den slekta hadde slege seg ned, nord i Iowa. Der  vitja vi Vesterheim Norwegian-American Museum, det største innvandrarmuseet i USA. Fleire av dei tilsette der høyrer til kona mi si slekt.

 

I alt 4 600 000 amerikanarar reknar seg for norskavstamma, 1,5% av folket i landet. Bortimot 1000 av desse er slektningar til oss som no reiste over....

 

Me la tvillingbyane Minneapolis-St. Paul med sine tusen innsjøar og endå fleire tre, bak oss. Derfrå bar det ut over den flate prærien. Mais og soyabønner stod brune og klare til tresking så langt auga rakk. Vel 90 haustlege fahrenheit-, over 30 «norske» celsiusgrader ute. Først feit svartjord, seinare brun aurjord som vitna om istid, også her. Kompasset i speilet viste West og North-West det meste av tida me køyrde mot Brookings i Sør-Dakota. Landskapet flatt og bylgjande med innsjøar her og der.



Her har slektningar vorte gravlagde.

Dei kalla seg altså Torkildson, slektningane våre som tok land på prærien i Sør-Dakota. Dei hadde truleg teke den nordre ruta innover i Amerika, og kome over dei store sjøane før dei slo seg ned i landet til Dakota-, Nakota- eller Lakota-indianarane. Undergrupper av den store Souix-stammen.

 

Den norske namneloven med overgang frå patronymikon til gardsnamn, kom ikkje her heime før 50 år etter slektningane våre reiste. Ingen brukte derfor gardsnamna Mykinghellen eller Natås, men farsnamnet som etternamn. Det vart slektsnamn der slik mange her heime og brukte når dei ikkje budde på ein gard då lova kom litt etter 1910.

 

Me tok inn på eit hotell i Brookings som ligg i området der Natåsfolket slo seg ned. Dei som ville møta oss, var inviterte til ein farm ein god times køyring lenger vest.

 

På vegen køyrde me innom ein liten by, De Smit, der Linda, husverten vår, hadde vakse opp. Tvert over vegen der låg kyrkja som far til Laura Ingalls Wilder, forfattaren til «Det vesle huset på Prærien», hadde vore med og bygd. Huset slekta vår hadde hatt, var no kjøpt av kyrkja og brukt til søndagsskule og anna.



Den opphavlege Natås-farmen vart seld for nokre år sidan. Siste eigaren, Martin, var ugift og selde då han kom opp i åra. Han fekk godt betalt og sat att med mykje pengar. Men han var lei av å laga mat og gjera husarbeid og kjøpte seg plass på ein av dei dyre, private alders-heimane. Då han døydde, var alle pengane oppbrukte. Men, som slektningane sa: «Han hadde ingen direkte arvingar, og det var hans pengar. Han gjorde som han ville.»

 

Om kvelden var me inviterte på slektstreff på ein annan «Natås-farm», hjå Abrahamsons. Farmen ligg i eit område med vekslande innsjøar og jordbruksland. Alle slektningane (fire- og femmenningar) som kunne koma,  inkludert eit ektepar frå Chicago, var samla for å møta oss. Dei frå Chicago hadde køyrt i 8 timar. Han pensjonert luthersk prest, og ho slektsgranskaren i familien.

 

The Abrahamson Farm var på vel 90 000 mål, men den var liten samanlikna med grannen sin som var på over det doble, sa eigaren. Gamlehuset var rive for nokre år sidan. Det nye var stort og fint.
Med damene laga middag, tok eigaren oss i bilen og køyrde oss rundt. Han hadde hundre svarte anguskyr som gjekk ute heile året, men kunne gå under tak om vinteren vart for hard. Rundballane var mange og enorme. Han hadde berre eit sjølvoppløysande band rundt så dei heldt forma. Plast, slik me ser brukt i Noreg, var sløsing både med materiale og pengar, meinte han. Rett nok vart ein større del av foret øydelagt på den måten amerikanarane gjer det, men dei hadde så mykje fòr at det spelar ingen rolle.

 

Slekningane som kom til Abrahamsons farm for å møta oss.

Mais og soyabønner var hovudproduksjonen ved sida av kjøt. Maisen brukte han delvis til eigne dyr, men elles vart alt selt. Då bestefaren overtok, var det ein innsjø på farmen. Bestefaren hadde spadd veit gjennom haugane og laga innsjøen om til åker, noko som ikkje er lov lenger. For nokre år sidan måtte grøfta takast opp att og svære dreneringsrøyr av plast lagde ned. Med maskiner sjølvsagt.

Soga om huset på prærien, er frå dette området. Ei lærarinne tok tak i forteljinga til  Laura Ingalls Wilder og gjorde staden verdskjend. Der «Det vesle huset på prærien» hadde vore, er det i dag bygd museum. Her er leirskule der born og unge kan få oppleva livet nybyggjarane levde den gongen. Å arbeida ute på marka eller sitja under stjernene og prata medan natta legg seg, er ei spesiell oppleving for mange unge i dag, fortalde dei.

Foto av reklamen for leirskulen og museet som vert driven der "Det vesle huset på prærien" låg. Foto ibj.

1930-åra var tørre og harde år for dei i Midtvesten. I tillegg til tørken kom vind som flytte jord og sand og bles det inn over farmane. Det dekte åkrane som snøen om vinteren og øydela det som var av avlingar. Årsaka var at det vesle som hadde vore av skog då dei kom, var hogge. Staten sette då i gang eit skogplantingsprogram, og farmarane fekk betaling for å planta striper av skog utover eigedomane sine. I dag er det store tre i 50-60 meters belte som lettar vinden over åkrane og gjev livd.

Tidlegare var utleige av jakt ei vanleg inntekt på farmen. Folk kom frå Illinois og andre statar og gjekk på jakt nokre dagar eller veker kvart år. Den gongen var maisen planta med større avstand, og hjortedyra laga seg vegar og gøymestader i dei enorme åkrane. Jegarane sat på vakt der dyra kom ut. I dag vert maisen maskin-planta så tett at dyra ikkje kan gå mellom plantane. Dermed må hjortedyra halda seg der det vart planta skog. Me såg kvithalehjort, nokre koller som likna norsk hjort og ein stor, kvit kronhjort som likna den me kjende frå Sør-Amerika. Av jaktvilt elles var det forskjellege gåseartar og andefuglar me såg. Mykje fasan skulle det vera i området og.

 

Turen gjekk og til «Kyrkja på åsen», den dei fleste av slektningane våre rekna som si. Dei hadde vore med på å byggja ho. No var ikkje gamlekyrkja i bruk lenger. Dei hadde ei større og finare meir sentralt. Men gravplassen vart halde i hevd, og der låg slektningar i rekkje og rad.


Martin, siste eigaren av eldste Natås-farmen

Middagen på Abrahamson-farmen baud på heimealen angus, kalkun, kjøtpudding og elles eit utval av maten dei forskjellege hadde teke med til festen, eitt Thanksgiving måltid. Og så vart det prata, spurt og fortalt, og ikkje minst lett mykje.

 

Noko som imponerte oss, vart den sterke religiøse interessa dei hadde. Alle var aktive i sine respektive (lutherske) kyrkjer, og interessa for det norske kristenlivet stor. Ikkje minst Hans Nielsen Hauge og det han hadde gjort, vart sett på som noko stort og viktig. Det vart dermed seint før me var tilbake til hotellet.

Triveleg prat på kjøkenet med Linda, mora, systera og ektemannen hennar.

Neste dag var me til «brunsj» hjå søstera til Linda, Laurel, som bur i Brookings. Dei har ei hytte ved ein innsjø lenger nord der dei budde mykje av året. Planen var at me skulle vera med dei dit. Men så hadde dei fått problem. Mannen hennar var reist på arbeid. Ho var på veg til bilen då ho gleid og knekte foten. Ho greidde å krypa og få kontakt med ein granne. Vart køyrd til dokter, og sendt vidare til eit sjukehus. Avstandane er store og det gjekk mykje tid. Foten var svart før dei kom fram, og det tok ei veke før dei kunne operera og få beina på plass. No sat ho i rullestol, men vona at med fysioterapi skulle ho koma seg på beina att. Mannen var etter alderen pensjonist, men hadde snekkarverkstad på ein farm i nærleiken. Han laga tilpassingar til kjøken-innreiingar og liknande for eit firma, slik at innreiingane vart «skreddarsydde» til rommet dei skulle inn i.

 

I dette landet der alle er avhengige av  private pensjonsordningar, er det vanleg å vera i arbeid til langt over 70. Kanskje ei betre ordning enn vår der me er utgått på dato når me når ein viss alder. Uansett helse og arbeidslyst.

 

Slik ynskte dei oss velkommen.(Foto ibj).

Laurel er lærar og driv med måling. Ho hadde undervist til ho knekte foten. Far hennar hadde brukt fritida til treskjering. Både hans og hennar arbeid pynta opp i heimen saman med arva «norske» ting. Til middag var det «ståande kylling», det vil seia ovns-steikt kylling festa på eit stativ og med ein boks med vatn eller vatn og olje inni. Kjøtet vart dermed mykje saftigare enn me har prøvt før.

 

Mor til søstrene, Vera, var komen for å treffa oss. Me køyrde henne heim etterpå. Då ho og mannen var eldre, selde dei huset og kjøpte seg to leilegheiter i eit bustadkompleks for eldre. Så lenge han levde, brukte dei den eine til daglegstove og kjøken, og hi til soveromsdel. No var han død, og dei hadde selt ei slik at ho berre hadde ei leilegheit med to soverom att. Lettstelt og triveleg. Kjekt å treffe heile familien.

Same dagen vitja me South Dakota Art Museum og såg målaren Harvey Dunn sine vakre bilete. Han måla frå første verdskrigen der han var med, men seinare helst frå prærien. Prærien var hans «hage», sa han. Ein periode var han granne til Natåsfolket og måla livet slik det då var. Men, som ein av slektningane sa: «Dei heime likte ikkje at me gjekk dit, for der vart det drukke brennevin». Eg kjende att tankegangen frå min eigen oppvekst....



Me vitja og South Dakota Agricultural Heritage Museum, med jordbruksutstyr, verstasjon og mykje meir. Spanande og informerande. Mange av personane hadde norske eller skandinaviske namn. Den meste kjende for oss var Norman Ernest Borlaug. Han vart presentert som ein av dei som hadde gjort mest for å auka matproduksjonen i verda, og derfor fekk Nobelprisen. Utflytt sogning med slekt på Vangsnes.

 

På ynskjelista då me planla turen, var Sioux Falls og informasjon om indianarane som rådde her før slektningane våre og dei andre tok landet. Sioux River fossa vakker og flaumstor nedover dei rustraude knausane, men eit skikkeleg indianarmuseum var ikkje å oppdriva i området me køyrde gjennom. Boka «Bury my heart at
Wounded Knee» og andre fortel om det som hende her. Korkje på internett eller i samtale med folk, fann me minnesmerke eller anna som fortalde om dei som var her først. Heller ikkje noko minne om nedslaktinga av indianarar som området er kjent for.

Flaumstor Souix-river over raude kvartsitt-berg.

Heller ikkje i Minneapolis-St. Paul fann me eit «skikkeleg» indianarmuseum med oversikt over dei opprinnelege innbyggjarane på kontinentet. Tre stader fann me litt, men då knytt til Lakota-stammen og deira kunstnarar. Den stammen fekk livet forandra då hesten vart innført av spanjolane rundt 1500. I dag kallar dei seg «Hestefolket». Mykje av kunsten deira er knytt til det dyret, enten som todimensjonale eller tredimensjonale kunstverk. Mia (Minneapolis Institute of Art) hadde store samlingar frå kulturar i Asia og Afrika, men minimalt frå dei opphavlege kulturane i deira eige land. Så lite at det kan vera nærliggjande å spørja om soga til urfolket i USA er noko dei helst vil sopa under teppet og gløyma.

 

Siste søndagen var me med Linda i hennar kyrkje, "Fødselskyrkja". Linda hadde flytta frå ei eldre og tradisjonell luthersk kyrkje i sentrum til ei ung og moderne luthersk kyrkje nær heimen hennar. Topp lokale, fin musikk og alle vart me hjarteleg og grundig ynskte velkomen. Slagordet på visittkortet: «Meir enn berre ei kyrkje», fortalde om kva dei ville vera i bydelen. For oss var det rart då presten sa at «No skal me be til Gud, anten det er til HAN eller HO.»



Fint opplegg for borna med presentasjon om kyrkja sine innleigde geiter. Dei beita på framsida av kyrkja og skulle minna oss om å ta vare på miljøet. Den åndelege bodskapen var knytt til Josef som vart seld til vandrande handelsmenn og vidareselt til egyptaren Potifar. «Gjev aldri opp, men kjemp mot alt som er gale og nedbrytande. Det er det viktigaste i denne forteljinga», sa presten.

 

Siste dagane vart me viste rundt i Minneapolis-området. Me var i 22. etasje på First Nation’s Bank sitt bygg. Linda er pensjonist, men hadde arbeidt siste åra som resepsjonsdame hjå 3M. No fekk me gå rundt og å sjå ut over byen og Mississippi, samt gå gjennom forskjellige «skywalks» mellom høgblokkene.

Romantisk tur på Still-Water litt nord for Minneapolis.

 

Det vart og ein tur til Stillwater og middag ombord på hjulbåt på elva. Musikk av dixiland-orkester. Romantisk og med utsikt over eit vakker elvelandskap. Med dette hadde me vore i fire statar: Minnesota, Iowa, Sør-Dakota og Wisconsin.

 

I bagasjen heim var ein stein frå Sioux Falls, bøker om Israel og gåver til dei som var heime. I tillegg sende slektningane våre der borte masse helsingar til kjend og ukjend slekt på «Strile-landet». Hermed gjort kjent. 

 

Los og vert, Linda, minna sterkt om Liv, syskenbarnet mitt som i si tid var lærar i Lindås. Dei var firmenningar. Begge ordla seg og lo på same måten. Me var ukjende for kvarandre då me møttest, men hadde ei fantastisk tid saman.

Inger-Johanne og Linda, vert og guide på vitjinga til Natås-slekta.

Før me skulle reisa, fortalde ho: Nokre vener hadde fått vita at ho skulle møta og ta seg av slektningar frå Noreg. Dei skulle bu i huset hennar, og ho skulle losa dei rundt i Amerika ei vekes tid.

- Kjenner du dei?

- Nei, eg har aldri møtt dei, var svaret.

- Kva om dei er problematiske og vanskelege å ha med å gjera? Kva gjer du då?

Dei meinte opplegget var reine risikosporten. Ho visst ikkje kva ho skulle seia.
 

At ho fortalde oss dette på veg til flyplassen, tok me som teikn på at me ikkje hadde vore så hakkande galne likevel. Og så avtalte me at ho skulle koma over til oss.

 

Om ikkje så lenge.....

 

 

-----------------

Copyrighten til alle fotoa har eigar av bloggen

Faksimilane er foto av bladet til Aase Haugen Senior Services, 
frå South Dakota Arts Museum og
for Museet knytt til "Det vesle huset på Prærien".

--------------------

 

 Det er forbode å kopiera eller bruka bilete eller noko

av frå denne bloggen utan skriftleg løyve frå Inge Bjørnevoll.

------------------------