Lusterfjorden sett frå Harastølen

Ei forunderleg soge

Fem hundre meter oppe i fjellet i Luster ligg nokre store og kvite bygningar. Ein 7 kilometer smal veg pluss ei taubane, knytte husa der oppe med fjorden langt nedanfor. Der ifrå har du fritt utsyn over ein arm av verda sin lengste isfrie fjord, Sognefjorden, - «The king of the fjords» som turistplakatane kallar han.

Bygningane, i dag forfalne og vanstelte, kan fortelja om tusenvis triste menneskjeskjebnar. For 130 år sidan vart det bestemt å samla fattige tuberkuløse frå Vestlandet her. For hundre år sidan vart bygget utvida så det hadde plass 100 pasientar. Det vart største sjukehuset av denne typen i landet. Det tørre klimaet og den friske lufta der oppe i skogen, var avgjerande heilt til nye medisinar overtok behandlinga.

I 1959 vart arbeidet med tuberkuløse avslutta. Fram til 1991 var det psykiatriske pasientar her. Så i 1991 vart drifta endra for å ta seg av asylsøkjarar som kom til landet, men alt vart avvikla tre år seinare.

Hadde bygningane kunna snakka…

Mange menneskje frå vidt forskjellege miljø har gjennom alle desse åra levt der oppe. For mange av dei vart det siste stoppestaden i livet. Moderne investorar med planar om å gjera staden til eit luksushotell, kjøpte eigedomen. Sidan har lite hendt, og både bygg og eigedom elles hadde preg av forfall og rot då eg var der oppe for eit år sidan.

Eit forfalle bygg, men vakker natur

Ein forunderleg pasient!

Av alle som har vore der oppe, er sikkert jøden Isak Eidenbom den merkelegaste. NRK hadde i 2014 eit innslag Tone Merete Lillesvangstu hadde laga. i)  Då samla ho barnebarnet til Isak Eidenbom, Per Eidenbom, og to born av overlege Jessing der oppe.

Artikkelen siterer Per Eidenbom: «Eg har heile livet levd med, og høyrt om, at bestefar redda livet ved at overlege Jessing på Luster sanatorium tok seg av han her…

Han var i verkelegheita frisk som ein fisk, og kvar gong tyskarane kom, så kasta dei som jobba her grise- og kublod over han, slik at det skulle sjå ille ut. Tyskarane snudde i døra. Bestefar levde her i to år på denne måten, og det redda livet hans».

Egil, sonen til Jessings kommentar, var: «Alle observerte dette illegale forholdet, men i krigens tider var det ingen som sladra. Det er noko eg har forundra med over i etterkrigstida…»

Kven var Isak Eidenbom?

Per Kristian Sebak som har skrive boka om jødar i Bergen, nemner Isak 43 gonger i boka si. Første omtalen er at brørne Isak og Julius Eidenbom, som hadde kome frå Rajgrod i Russland i 1893 og 1897. Dei budde først i Oslo der Isak løyste handelsbrev i 1899. Han flytte så til Bergen i 1901 der han hadde «sambygdingen Isak Gottfarb», skriv Sebak.

Eidenbombrørne satsa på trikotasje og fekk etter kvart fleire forretningar i byen. Men det tok mange år før Isak vart norsk statsborgar. Han gifte seg med Anna Goldfarb, og dei fekk sonen Alexander. Sidan han var fødd her, vart han «norsk borger» før faren, og i ei rekkje år stod forretningar i sonens navn!

Sebak skriv om opphaldet på Harastølen:

Illustrasjon frå Sebaks bok

«Sommeren 1942 dro han (Isak) til Høyheimsvik i Luster i Sogn, hvor han kjente overlegen ved Luster Sanatorium godt. Statspolitiet i Bergen hadde fått rede på Isaks oppholdssted og sendte derfor følgende telegram til politimesteren i fylkeshovedstaden Hermansverk klokken ti den 26. oktober: «Isak Eidenbom, f. 19/2-77 i Polen, f.t. Høiheimsvik, Luster, bes anholdt og transp. Bergen. Stapo.» Klokken 13.10 neste dag ringte telefonen hos Statspolitiet. Det var lensmannen i Luster. Han meddelte at Isak Eidenbom var syk på Luster Sanatorium og kunne derfor ikke transporteres til Bergen. Dette tok Statspolitiet til etterretning. Omstendighetene er noe uklare, men mye tyder på at Isak ble varslet same morgen av kjente i Luster om telegrammet frå Bergen – og deretter ført til Luster Sanatorium, som lå på en fjellside 500 meter over havet. Han ble innskrevet der 26. oktober «med tuberkulose» ». ii)

I Sebaks bok står og: «Isak ble endelig utskrevet 14. mai 1945, og legen noterte da:

«Pasienten reiser frå Sanatoriet i dag. Han har ikke vært syk under oppholdet. Skyggen på rtg. frå 27/10 er artifisiell, fremkalt av lipiodol og vatt. Alle positive basillefund er falske. Han ble innlagt og beholdt i sanatoriet for å beskyttes mot jøde-deportasjonen. Har under hele oppholdet vist sig som en god nordmann og har som han selv sier: - aldri trykket på en knapp».

På same side avsluttet Isak:

Reiser i dag frisk og rask, dette har jeg at takke Lyster sanat., særlig overlæge Smedsrud. Tusen takk til alle sanatoriets læger, oversøster og søstre,

Deres takknemlige og hengivne

(sign) I. Eidenbom.»

«Jødenes historie i Norge»

Dette hovudverket om jødar i Noreg av Oskar Mendelsohn, har berre ein kort omtale av brørne Eidenbom. Der står at Isak Eidenbom var innført i D.I.M. sin protokoll i 1899, og at «Isak Eidenbom og hustru slo seg ned i Danmark etter krigen og døde der i 1956.» iii)

Visste ikkje Mendelsohn om opphaldet på Harastølen? Eller: Kvifor nemner han det ikkje med eit einaste ord?

---------- 

i) Ligg på internett under: Sterkt møte på Harastølen – NRK Vestland

ii) Frå side 195 i Sebaks bok.

iii) Nevnt på side 314-315 i «Jødenes historie i Norge».

Bileta frå Luster er mine. Eg har og scanna illustrasjonen frå Sebaks bok.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Framsida på boka eg lånte

 «Tilbake til Buchenwald» i

Dette er tittelen på ei bok Elsa Kvamme og Aschehoug forlag gav ut i 2023. Undertittelen «Da norske studenter skulle gjøres til en ny SS-elite», fortel kva tema forfattaren har arbeid med.

For meg var boka interessant fordi ho kunne ha detaljar om jødar under dei tragiske åra fram til 1945. Den første jøden fann eg omtalt på side 21 i samband med motstand mot den tyske invasjonen. 

«Mindre kjent er den jødiske medisinstudenten Rubin Philip Ullmann frå Moss, som etter å ha deltatt i felttoget mot okkupantene startet systematisk informasjonsarbeid ved Universitetet for å motvirke den nazistiske propagandaen. Han, faren og broren ble sendt til KZ Sachsenhausen, hvor en annen fange, Universitetets rektor Didrik Arup Seip, møtte Rubin før han døde på sykestuen i 1942. Da faren Isak og broren Paul ble stilt opp saman med andre jøder i Sachsenhausen for å føres til Majadanek ii, hørte Seir en av dem rope: «Skyt meg, skyt meg!». De visste at dette var å foretrekke fremfor å bli pint på transporten de nå skulle ut på.»  

Det store aksjonen for å arrestera dei norske studentane, var 30. november 1943. Aksjonen hadde vore førebudd ei tid, og mange studentar var varsla på førehand. Likevel vart mange arresterte. I denne samanheng har forfattaren ein interessant observasjon:

Skjermdump frå Wikipedia

«Den forrige store massearrestasjonen hadde vært aksjonen mot de norske jødene, og den hadde tross alt vært grundig forberedt – først gjennom de tyske Nürnberglovene; siden endret også NS-regjeringen lovene, kunngjorde forordninger og sto som ansvarlig for registrering av mennesker og eigedom. Dessutan kunne jødene sies å være en liten, marginal gruppe i Norge, og arrestasjonene hadde ikke møtt den motstand i befolkningen som deltakerne på Wannsee-konferansen hadde fryktet da de planla «den endelige løsning» på det såkalte jødeproblemet. Men det var utenkelig å få norsk politi med på en aksjon mot norske studenter – landets fremtidige lektorer, tannleger og jurister. Denne gang måtte man derfor gå til det sjeldne skritt å bruke tyske soldater som aktive arrestanter.» iii

Etter krigen var det sagt at arrestasjonen av jødar kom brått på, trass i alt som var gjort på førehand, og at politifolka «berre fylgde ordre» og derfor ikkje var ansvarlege for det dei gjorde. Derimot var det «utenkelig å få norsk politi» til å arrestera norske studentar for å senda dei til Tyskland, endå desse arrestasjonane også vart utført etter ordre frå det tyske hierarkiet! 

Kan dette fortåast slik at å senda jødar til konsentrasjonsleirar i Tyskland, var uproblematisk, men å gjera det same mot norsk studentar, kunne resultert i ordrenekt frå norsk politi?  

Eva Renate Meyer

Ho var Terbovens sekretær, og han hadde ikkje vore særleg aktiv i arrestasjonen av jødane. Kanskje grunnen var at Eva Renate Meyer, som var jøde, hadde eit amorøst forhold til han? Først då det kom ordre frå Tyskland om at ho ikkje kunne fortsetja i rikskommisærens teneste, vart ho send til Tyskland. Men «hun fikk arbeide i en industribedrift i Rhinland, og hun overlevde krigen».iv

Quisling og «den jødiske fare»

Baksida på boka

Kvamme skriv at i Wannsee-protokollen står at det ikkje hasta med å gå til aksjon mot jødane i dei nordiske landa. Likevel kom aksjonen relativt tidleg, kanskje fordi Quislings ambisjon om å gjera Noreg til det mest «rasereine» landet i Stor-Germania.

«Det var også forbausende lett å få norsk politi til å arrestere menn, kvinner og barn av jødisk opprinnelse. I sin biografi over NS-justisminister Sverre Riisnes skriver Nils Johan Ringdal at det for Riisnes var et skår i gleden at han etter Donau forlot Oslo med 532 jøder om bord, ikke kunne sende det planlagte telegrammet til Hitler: Norwegen ist judenfrei!» v

Forfattaren skriv at den norske jødeaksjonen kom brått på den tyske leiinga i Berlin, «men Eichmanns kontor klarte likevel å få ordnet transport og logistikk slik at deportasjonen kunne gjennomføres som ønsket».

Elite-fangar

Over porten til Buchenwald der norske studentar vart internerte, stod «Jedem das Seine», som kan omsetjast med «Kvar får som han fortener». Samanlikna med dei vanlege fangane, levde dei norske studentane i ei heilt anna verd, sjølv om dei og var innestengde bak elektrifisert piggtråd. 

Bortsett frå det eg alt har nemnt, er der ikkje jødar ofte nemnt bortsett frå at studentane – sidan dei fekk pakkar og relativt bra med mat, hjelpte utsvelte jødeborn på andre sida av gjerdet.  Ein stad står om ei polsk-jødisk mor som kasta barnet sitt  over gjerdet og bad folk ta vare på han. Guten vaks opp i nleiren og var som vaksen med på minnemarkering i leiren. (Side 159). Ein stad står det og om den plagsame lukta frå krematoria.

Dei fleste norske studentane kom heim att i live. Av dei om lag 650 studentane som var sende nedover, døydde 17. 

772 norske jødar sendt til leirar i same området. Berre 37 tilbake.

-------

i     «Tilbake til Buchenwald. Da norske studenter skulle gjøres til en ny SS-elite», av Elsa Kvamme, H. Aschehoug &     Co, Oslo, 2023. ISBN 978-82-03-39923-7.

ii Dette er eit anna namn på konsentrasjoneleiren «Lublin» der først sovjetiske krigsfangar og seinare jødar vart internerte. Frå hausten 1942 vart det installert gasskammer der. Etter Wikipedia vart rundt 100 000 menneskje drepne der, dei fleste jødar.

iii Frå side 52. Markeringa med feit skrift, er gjort av meg her.

iv Frå side 77.

v Frå side 78.

Bileta er mine.

Det er forbode å bruka bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Skjermdump frå Wikipedia

 Augnevitne

«Det var ein gong…» er starten på mange eventyr. Boka eg fann, kom ut i 1948, og forfattaren var augnevitne til det som skjedde i Palestina i den siste delen av engelskmennene sin mandatperiode. Etter 20 år som fastbuande på Oljeberget, hadde ho laga ein hage av unytta skrapland. Frå sitjeplassen på taket av «Svenskebo» kunne ho sjå ut over Jerusalem.

Hilda Anderson var fødd i 1888 i Sør-Sverige. Som 13-åring vart ho morlaus og måtte stella for faren og broren. Seinare utdanna ho seg til sjukepleiar. Gjennom ein nordamerikansk misjon vart ho sendt til Kina, og der arbeidde ho 20 år før ho av helsemessige grunnar måtte gjeva opp arbeidet i Kina.

Gjennom ein arv fekk ho økonomi til å kjøpa eit stykke jord på Oljeberget, og frå 1927 til 1948 vart dette heimen hennar. Området var aude og fullt av stein, men ho opparbeidde etter kvart ein vakker hage. Folket som budde omkring, var fattige arabarar. Ho hjelpte dei, enten det var til helse eller andre ting dei bad om hjelp. 

Bilete frå boka eg las

«Sett frå Oljeberget»

Dette er tittelen på ei bok ho gav ut i 1937, og som kom i tre opplag. I den skreiv ho:

«Den som med meg i tyve år har betraktet det jødiske pionérarbeid i Jordandalen og på Israel-sletten, kunne knapt med den beste vilje tro at dette virkelig var mulig og skulle lykkes. Så vanskelig og umulig så det ut. Men nå etter tyve år, ja, bare etter de første ti, kan en ikke lenger tvile på jødenes framtid som bønder i Palestina. Deres gode eksempel når det gjelder å gjøre landet fruktbart, er det beste og viktigste dette landet har opplevd på et årtusen. Alle vi som bor i dette landet, kristne fra de forskjelligste land og samfunn så vel som araberne, nyter godt av jødenes pionérarbeid. Nå trenger vi ikke lenger å beskytte oss mot malaria, vi kan spise grønnsaker uten frykt for å få tyfus. Vi er ikke lenger bare henvist til hermetikk, men kan få frisk og renslig forsyning av alt». ii

«Esau kommer»

Hagen ho skapte av steinete audeland

Kva år Hilda skreiv det over, er ukjent, men i 1948 er tonen ein heilt annan. No samanliknar ho seg med Jakob den natta han stod åleine ved Jabboks vadestad, og skriv at ho er komen til sitt «Pniel». iii Ho minnest dei lovnader ho hadde gjeve Gud i ungdomen, og ho tenkjer på jødane ho lever mellom. «Herre, se i nåde til Sion, det folk, som du har utvalgt og fostret med så stor tålmodighet gjennom tidene, det land som du har utmerket framfor alle andre, Kanaans land, som du talte slik om».

«Et hjem har Gud gitt meg i Kanaans land. Jeg har fått plante en hage, jeg har ryddet vekk stein og torner. Der torner og tistler vokste, står nå blomstrende bougenvilia og neriumbusker og på steinmurens plass vokser i dag mandeltrær og mimoser. Pinjene gir skygge og vinen de søteste druer. Det er grønt på marken og fuglene synger i peppertrærne. Solen lyser fra en klar, blå himmel, behagelig, mildt og varmt, Det er som i paradiset – om det bare ikkje var for dette ene: Esau kommer!» iv

Englands svik

England mandatperiode enda i 1948. I staden for å gjeva jødane eit heimland slik Balfourdokumentet hadde lova dei, vende Churchill jødane ryggen og satsa alt på å hindra at heimlause jødar – fordrivne av holocaust og uvennlege europeiske statar, skulle få koma inn i landet.

Kristuskyrkja i Jerusalem var
Hilda sin åndelege heim.

12 jødar rømde frå fengselet i Jerusalem. Dei vart då flytta til Atlit sør for Haifa, skriv ho. «Der er en gammel korsfarerborg, og der bruker de nå å holde jødiske fanger forvaret. Der er det en stor jødisk konsentrasjonleir.»

Ho skriv om jødiske fangar i Kenya i Afrika, og flyktningar på Kypros. FN hadde lova dei å få koma vidare, men held dei bak piggtrådsperringar. Hilda skriv om desse: «De vet at de burde være her og hjelpe sine hardt betrengte kamerater både i forsvaret av de ensome beliggende koloniene og i arbeidet på landet».

Bab el Wad

«Bab el Wad har krevd mange ofre og utallige busser og biler er blitt etterlatt til advarsel for senere trafikanter. De som har ansvaret for orden i landet, burde med alle midler som står til deres rådighet, rense opp grøftene og snikskytterredene. Så skulle en iallfall tro. Men det rapporteres at 5 000 illegale arabere er kommer over Jordan fra de østre arabiske naboland for å befri det arabiske Palestina fra jødeinvasjonen. Om det er disse som har slått seg ned i Bab el Wadis jord- og berghuler, så har de nok fått overhånd. Noen politi eller militærstyrke synes ikke å ville våge å ta seg av dem. De har stjålet alt for meget ammunisjon og våpen frå de engelske militærlagrene i landet, og på den måten skaffet seg overhånd. En kan ikke undre seg over at selv kirkelige kretser kritiserer mandatregjerigen for den tilstand de har overlatt det Hellige Land i ved sin avreise!». v

Stadig skyting og drap

Det budde nokre «dalasvenskar» i Israel, og Hilda besøkte dei i påska. Dei hadde fått vindauge knust av bombenedslag og skyting. Ein hadde fått ei kule i foten, men vart frisk att. Ei russisk nonne på klosteret på Oljebergen, vart treft av ei kule med ho sat på bussen. Einnan kjent vart treft av ei kule med han sat ved bordet i sitt eige hus, men Hilda skriv: «Den som sitter i den Høyestes skjul, som bor i den allmektiges skygge. Det er den eneste plassen som er sikker i våre dagers Palestina». vi

25.april 1948 var Hilda Andersson drepen då ho var på veg heim frå kyrkja ho høyrde til i, i Jerusalem. 

Ho fekk ikkje oppleva draumen ho hadde bore på i alle år:  Dagen då staten Israel vart fødd!.

-----------

i  Boka heiter «Palestina våren 1948. Hilda Anderssons siste syn frå Oljeberget. Samlet og utgitt av Per Faye Hansen», Oslo 1948. Karmelinstituttet.

ii Frå side 115 i boka eg las.

iii «Pniel» eller «Penuel» er staden der Jakob møtte Gud og dei kjempa mot kvarandre. Namnet er hebraisk og betyr «Guds ansikt» eller «Vendt mot Gud» (1. Mos. 32,30).

iv Frå side 10 i boka.

v Frå side 85.

vi Sitat frå Salme 91,1-2.

Det er forbode å bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

God påske!

I dag er det Oppstandelses-søndagen, ein jubel-søndag heilt frå den søndagsmorgonen rundt år 33 då kvinnene kom og fann grava opna og tom. Jesus var der ikkje lenger. Han hadde stått opp! Halleluja! 

Sjølve ordet «påske» har gått ein lang veg frå det hebraiske «pesach» til det vart det norrøne «paskar» og til slutt ordet slik me brukar det i dag. Innhaldet har og endra seg frå den gamle jødiske festen, gjennom hundreår etter hundreår, til vår samtids feiring med påske-ferie, påske-liljer, påske-kyllingar, påske-egg og påske-krim. 

Eg kallar dagens feiring for «post-kristen» for denne feiringa ser ut til å vera like langt frå sitt religiøse opphav som julefeiringa. Vikingane vart kjende med «paskar» som ei høgtid knytt til vårjamdøger, - dagen då sola gjorde dag og natt like lange. Jula vart feira då sola snudde og dagane som hadde vorte kortare og kortare, vart lengre og lengre.

Den typiske påskematen i vår kulturkrins, er lam. For folk flest ein rein fysisk nytelse utan meditasjon over korkje pesach-lammet jødane åt den siste natta i Egypt, eller døden til han døyparen Johannes kalla «Guds lam» (Joh.1,29).

Stor fallhøgde

Sist søndag skreiv eg om dei modige jordmødrene som lydde Gud meir enn menneske. Etterpå kom dekretet om at alle jødegutar som jordmødrene hadde late leva, skulle druknast i Nilen. Det var ei oppgåve for «heile folket»! (Exodus / 2. Mos. 1,16 og 22)

Takka være jordmødrene og dei to som ville berga guten dei hadde fått, fekk Moses leva opp, ja, han vart til og med oppdregen i den kongelege familien og fekk god opplæring. Den første martyren, Stefanus, seier: «Såleis fekk Moses opplæring i all egyptisk visdom, og han var full av kraft både i ord og i gjerning.» (Apg 7,22).

Betre attest kunne han vel ikkje få, men det hjelpte eigentleg så lite. Ikkje det at eg veit kva han tenkte, men kanskje han såg på seg sjølv som ein slags bergingsmann for slavefolket han var komen frå? I alle fall gjekk det hakkande gale då han ville forsvara landsmannen sin og enda opp som mordar. Dermed måtte han rømma for livet, forkasta både av jødar og egyptarar. 

Som midiansk sauegjetar

Bibelen seier han rømde til Midian som i dag ligg i nordvestlege Saudi-Arabia. Der vart han gift med dotter til presten Jetro, og vakta sauene hans. I det var han lik Jakob hadde vakta sauene til sin svigerfar, Laban, ein eller annan stad i grenseområdet mellom Syria og Tyrkia.

Men ein dag, seier Bibelen i), kom han til Horeb ii). Der oppdaga han ein klunger som brann og brann og ikkje brann opp. Også i dag kan klungerbuskene i øydemarka ta fyr og flamma opp heilt av seg sjølv, fortel folk som skal ha sett det. Det rare var berre at denne ikkje brann opp, så Moses gjekk nærare for å sjå.

Kva som hende, kan du lesa i det tredje kapitelet i Exodus / 2. Mosebok. Føl du soga vidare, ser du at her, på same fjellet skulle Gud gjeva israelsfolket bodorda skrivne med Guds eigen hand. Men då Moses stod der den dagen åleine, redd og berrføtt, var situasjonen ein heilt annan.

Moses’ klungeroppleving

Der og då fekk sauegjetaren kall til å føra israelittane bort frå trældommen i Egypt, og stå opp mot sin stebestefar Farao. Ja, ikkje berre det, han skulle føra israelittane gjennom ein åndeleg prosess, eg har lyst å kalla det ei omskaping, frå eit forvakse stammefolk i treldom til ein fritt paksfolk tilhøyrande
Abrahams, Isaks og Jakobs Gud, «HaShem» iii).

Og då var det ikkje nok med Egypts beste utdanninga og faglege og menneskelege kompetanse. Den Gud trong til ei slik oppgåve, måtte innsjå si eiga maktesløyse og si totale avhengigheit av Gud, «HaShem».

Eg trur ikkje denne dagen kom «som lyn frå klår himmel». Nei, på si einsame vandring både som flyktning og som nomadisk gjetar, hadde han gjennomgått ein modningsprosess fram mot klungeropplevinga. Han hadde hatt tid til å tenkja. Kanskje svigerfaren og hadde snakka med han, slik me ser han gjorde seinare? iv)

Og derifrå ….

Den Moses som litt seinare tok vegen sør-vestover frå svigerfaren Jetro og familien sin, var ein annan enn flyktningen som hadde gått motsett veg få år tidlegare. Skal med setja ei overskrift over Moses’ liv vidare, kan det vera «Gud talte, og Moses gjorde som Gud sa!» v).

Takka være det Moses hadde gjennomlevt før klungeropplevinga, og det han opplevde det han stod berrføtt og høyrde Gud / JHVH snakka ut or elden, kan me feira påske enten me er jødar eller ikkje-jødar.

For jødane, slik eg forstår det, er Moses den største av alle menneskje i den bibelske konteksten som for dei er Tanakh.

Neste år i Jerusalem!

Denne gamle helsinga vert uttalt i jødiske heimar og synagogar verda over denne påska og. Over alt ser me antisemittisme og anti-israelske haldningar både i det offentlege rom og privat. Det kan gjera kven som helst redd!

Mi bøn er derfor at dette ikkje skal vera berre tomt uttalte ord, men at det må skapa i den enkelte jøde ein sterk lengt og vilje til å gjera alyiah!

God påske!                                                                                                Chag sameach!

------------

i) Exodus / 2. Mosebok 3,1 ff.

ii) Også kalla «Gudsfjellet» (1. kong.19,8).

iii) «HaShem», hebraisk for «Namnet» er vanleg i omtale av Israels Gud. For jødane er Guds namn skrive JHVH, men sidan Guds namn er heilagt, seier dei det ikkje, men i staden «HaShem» - «Namnet». (I alle fall er det slik eg forstår det).

iv) Exodus / 2. Mos 18.

v) Med eitt unnatak. Numerus / 4. Mos.20, 7-10

Bileta er mine eigne. Dei øvste er frå museums-synagogen i Toledo, Spania. Bibelsitata er frå Norsk Bibel, nynorsk utgåve.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyvee frå meg!

To jordmødre og ein veslebror

I dag er det Palmesøndag, ein dag til minne om då jøden Jesus (Yeshua) reid inn i Jerusalem. Folkemassen jubla. Dei strødde greiner og breidde kappene sine på vegen der han reid fram. Ein festdag som vert høgtida over heile verda, endå det er 2 000 år sidan det hende.

Etter gammal tradisjon har kvar einaste eselfole som vert fødd, eit minne om den dagen. Ikkje alle esel har like tydeleg kross, men ser du etter, så finn du ein mørk kross på ryggen der Jesus sat den Palmesøndagen for lenge sidan.

Men medan folket jubla, gret han som sat på eslet. Han gret over Jerusalem som ikkje ville ta mot bodskapen hans, og folket som snart ville endra jubelropa til eit «Korsfest! Korsfest!».

Kor mykje eslet forstod av det som hende, er ikkje godt å seia. Men der var eit esel som snakka folkemål og irettesette den gjenstridige Bileam (4. Mos.22), så kvifor ikkje? Kanskje det gret i lag med han som sat opppå?

Men kva hadde palmesøndag vore utan dei to jordmødrene?

Tanakh, jødane sin Bibel (og som i vår har det uheldige namnet «Det gamle testamentet»), fortel heile soga. Første boka, Genesis eller 1. Mosebok, fortel om yndlingsguten Josef som brørne misunte og selde. Den soga finn du i dei siste kapitla i den første boka.

Boka sluttar med at Jakob med heile familien, rundt 70 personar, kom til Egypt og vart tekne imot av Josef. Då var han den nest mektigaste - etter Farao - i Egypt.

Josef var mannen som både egyptarar og andre under den sjuårige hungernauda, såg opp til. Og då Jakob kom med flokken sin, var det i mine tankar reine palmesøndagsjubelen! Farao ynskte dei velkomen og gav dei det beste i landet, - området Gosen på Nilendeltaet!

Neste bok, Exodus eller 2. Mosebok, startar rundt 400 hundre år seinare. Då er stemningen ein heilt annan. Jødane hadde vorte eit slavefolk og berre ei brikke i Farao si mektige hand. Ingen veit kor mange slavar landet hadde, men konstruksjonar som pyramidane vitnar om at det må ha vore mange, mange.

Kanskje jødane ikkje var dei lettaste å ha med å gjera heller, og Farao vart redd dei. Han seier til og med at dei var fleire enn egyptarane sjølve! Kanskje i ein krig vil dei slå seg saman med fiendane og angripa egyptarane? Eller, kanskje dei ville rømma? (2. Mos.1, 9 – 10).

Så plaga han jødane og gjorde livet hardt for dei. Og når det ikkje gjekk slik Farao ville, kom ordren til jordmødrene Sifra og Pua: «Når de hjelper dei hebraiske kvinnene til å føda, så skal de sjå etter i fødestolen. Er det då ein gut, skal de drepa han, er det ei jente, kan ho få leva.» (2.Mos. 1,16)   Brutalt, ikkje sant?

Som eit ekko…

Farao var redd for folket sitt, for byggeplanane sine og for sin eigen maktposisjon. Løysinga han kom på, var å drepa alle jødiske guteborn. Jentene derimot skulle få leva. Kanskje han tenkte at med tida vil jentene verta integrerte og assimilerte, og slik ville det jødiske folket ein dag ikkje eksistera lenger?

Dei jødiske leiarane i Jerusalem hadde planlagt å rydda Jesus av vegen. Hans nærver gjorde deira maktposisjon i folket utrygg. Derfor gjekk dei saman med Judas for å fanga han og gjeva han over til den romerske hærmakta for å døy.

Men Pilatus «.. visste at det var av misunning dei hadde overgjeve han,» seier Bibelen. (Matt 27, 18 og Mark.15,10).

Gudsfrykt med mot

Jordmødrene Sifra og Pua « …hadde age for Gud, dei gjorde ikkje slik kongen i Egypt gav påbod om, men lét guteborna leva.» (2.Mos 1,17). Og Gud velsigna dei for det.

Så prøvde Faraoein ny taktikk, og no med beskjed til «heile folket sitt»: «Kvar son som vert fødd hjå Israel, skal de kasta i Nilen, men døtrene skal de la leva.» (2.Mos 1, 22).

Sidan gutane ikkje vart drepne straks dei vart fødde, skulle dei no druknast. Det var ein ordre alle egyptarane skulle sjå til vart oppfylt!

Ein mann ved navn «Dregen opp av vatnet»

Kva dei to unge av Levi stamme gjorde med minsteguten sin, veit du. Dei laga ei sivkiste, smurde ho med bek og i den låg småguten under tilsyn av storesøstra. Han flaut trygt på det vatnet Farao hadde planlagt skulle verta hans død. Kanskje nett derfor valde faraos dotter navnet «Moses», - «Dregen opp av vatnet»?.

Heile av soga kan du lesa i dei fem første bøkene i Bibelen. Men det stogga ikkje der. Me lever i ei verda der ein framleis kan høyra rop som «Død over jødane», og møta menneske som gler seg over det Israel opplevde 07.10.23. Desverre...

Kva er så jødane – og vår – von for tida som kjem? Jau, at det finst mange modige menneske slik som jordmødrene Sifra og Sua, og som Moses sine foreldre. Bak dei står Abrahams, Isaks og Jakobs Gud - som og er min Gud!

God påske!                          Chag Pesach Sameach!

--------

Bibelsitata er frå Norsk Bibel, nynorsk omsetjing.                                                                                Bileta er mine eigne.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Skjermbilete frå Store norske leksikon på internett

Ei grunnleggjande endring i verda si lovgjeving  

Nyrnbergdomstolen vart oppretta gjennom ein avtale mellom USSR, Storbritannia, Frankrike og USA den 08.08.1945. Sjølve rettssaka starta i november same år, og vart avslutta ved proklameriga av dommen 10 månader seinare.

Det vart reist tiltale mot 24 menn som hadde stått sentralt i gjennomføringa av Nazi-Tysklands krigføring. I tillegg var seks sentrale nazi-tyske organisasjonar og institusjonar tiltalt. Tre av dei tiltalte møtte ikkje. Robert Ley tok sjølvmord. Martin Bormann var først vekke, og så kom informasjon om at han var død. Kanskje sjølvmord. ⁱ

Industrimagnaten Gustav Krupp von Bohlen und Halbach hadde hatt slag og var delvis lam frå 1941. Firmaet han representerte var eit av dei konserna som utnytta fangane frå dei tyske fangeleirane i sin produksjon.

I alt var der 403 opne rettsmøte over 216 dagar, og det vart ført 61 vitne. 38 000 skriftlege utsegner og erklæringar signert av rundt 300 000 personar, vart og lagt fram. ⁱⁱ

Grufulle skildringar

Ein av dei som fekk vitna i Nyrnberg var Samuel Rajzman. ⁱⁱⁱ Han fortalde om reisa frå Warzawagettoen til Treblinka der dei måtte kle seg nakne og så gå «Himmelfartsvegen» ^iv til gasskammeret. Ein kamerat berga han ut av køa fordi tyskarane hadde bruk for ein tolk!

Skjermbilete frå Wikipedia

Samuel kunne fortelja detaljert om elimineringsprosessen tyskarane hadde sett i gang. Ved eit høve stod to søstre, den minste berre to år, framfor ein soldat som hadde drege pistolen. «Kvifor skal du drepa søstra mi?», ropte den største. Då greip soldaten den vesle jenta, gjekk bort til krematoriet og kasta ho levande inn i flammane. Etterpå skaut han den eldste! (Vitnet hadde og andre hårreisande ting å fortelja, men det skal eg lata vera ta med her).

Og så til dei to jødane eg nemnde sist:

Raphael Lemkin ^v var jurist og avslutta sin universitetsutdanning i 1926. Han opplevde general Symon Petjura som leidde den kort-levde Vest-Ukrainske folkerepublikken. Generalen vart drepen av jøden Samuel Schwartzbard (i Paris) som ville hemna drapet på jødar i Aust-Europa. Stjernevitnet i rettssaka, ei rødekorssøster, vitna om at Petjuras soldatar gjennomførde ein pogrom i 1919 medan eit militærorkester spelte til!

Schwartzbard vart erklært «ikke skyldig». «De kunne verken frifinne Schwartzbard (sic) eller dømme ham,» skrev han (Lemkin), for de kunne ikke straffe en som hevnet drapet på «hundre tusener av hans uskyldige folkefeller, deriblant hans egne foreldre». Retten kunne heller ikke godta at man «tok loven i egen hånd for å forsvare menneskehetens moralske normer». Den kløktigste løsningen, mente Lemkin, var å erklære Schwartzbard sinnsyk og deretter løslate ham». ^vi

Skjermbilete frå Wikipedia

Dette vart eit sentral tema i Lemkins vidare arbeid. Han oppfann ordet «folkemord» eller «genocid», og etter mange om og men vart ordet «folkemord» teke med i dommen i 1946. Ordet står for eit planlagt overgrep mot ei folkegruppe identifisert gjennom politikk, religion eller etnisistet. Her er «intensjonen» bak handlingane som er avgjerande.

Hersch Lauterpacht ^vii var professor i folkerett og med tida dommar ved domstolen i Haag (ICC). Hans prinsipp var at einskildindivid må stå til ansvar for ugjerningar dei gjer, også om dei føl ordre frå overordna. Denne tanken bak «crimes against humanity» eller «brot på menneskerettane», er eit viktig rettsprinsipp i dag.

Lauterpacht sine tankar om at det føreligg eit individuelt straffeansvar for misgjerningar, var eit hovudelement i dommane som vart avsagt den haustdagen i 1946, og begge desse juristane la kvar på sin måte grunnlaget for folkerettsdomstolen som seinare vart oppretta. (ICC) Dommane laga i tillegg presedens for liknande rettssaker verda over. ^viii

Konklusjon

Sands skriv i epilogen: «Hersch Lauterpacht og Raphael Lemkin var to unge menn i Lemberg og Lwow. Deres ideer har vunnet gjenklang over hele verden, og arven etter dem strekker seg vidt og bredt. Begrepene folkemord og forbrytelser mot menneskeheten har utviklet seg side om side i et samspill som forbinder enkeltmennesket og gruppen».^ix

Eg undrar meg over at desse to ikkje kom med i «The jewish contribution to the 20th century» som eg har nemnt i fleire bloggar. 

Skulle så gjerne visst Kvifor?

------ 

i Det same galt Hitler, men mange meinar å ha klåre bevis på at han levde i Søramerika saman med ei rekkje nazitoppar etter krigen. (Eg hugsar kva ein jødisk rapportar på ein radio i Paraguay sa, - ho var sinna: «Og dei vil ha oss til tru at Hitler døydde i Berlin! Trur dei ikkje me veit kvar han levde, og at Eva Braun budde i … (og så sa ho namnet på ein bydel i Asuncion!)».

ii Data som dette finst til dømes i Store norske leksikon.

iii Han vitna 27. februar 1946, og Sands referer frå det han sa på side 376-377 i boka.

iv «Himmelfahrtsstrasse».

v Sands og Wikipedia har same månad og årstal for hans fødsel, juni 1900, men ikkje same fødestaden. Han døydde i New York i august 1959.

vi Frå side 208-209.

vii Han vart fødd i august 1897 i Zolkiew i Austerrike-Ungarn, og døydde i mai 1960 i London.

viii I ein blogg sist på året i fjor, skreiv eg om Dag Steinfeld og boka hans «Mannen som gikk fri». Både i føredraget og i boka var han inne på Nyrnbergdomstolen sin avgjerder. Han meinte, så langt eg forstod han, at dei rettssakene som kom etter krigen i Noreg, ikkje retta seg etter dei menneskerettsprinsippa som låg til grunn då dei tyske krigsforbrytarane vart dømde.

ix Frå «Epilog», s. 461.

Det er forbode å bruka bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Framsida på boka eg las

«Tilbake til Lemberg»

Dette er tittelen på ei bok som eg fekk til jul av yngste dotter mi. Har du lese bloggen min ei tid, veit du at eg har skrive om bøker i ein lang periode, men alt relatert til jødar. Og det har to årsaker: Temaet interesserer meg, og eg har fått «nye auge».

Ja, det var no litt overdrive, men då eg i haust vart operert for grå stær, fekk eg tilbake opplevinga av ein fargerik haust. I tillegg kom gleda over å lesa tilbake. Alle ære til dei som har funne opp slike operasjonar!

Undertittelen på boka, er «Om en FORSVUNNET BY, og jakten på RETTTFERDIGHET». ⁱ Boka, som forlaget kallar «Pocketutgave», er ein murstein på 533 sider som ikkje går i mine lommer. Derimot vonar eg ein heil del har fått plass i den delen som er øvst på meg når eg er ute og går!

Det personlege og det faglege

For nokre veker sidan skreiv eg om Berit Reisels bok: «Hvor ble det av alt saman?». Sjølv om desse to bøkene har svært ulike tema, har dei det felles at dette stoffet er ikkje berre eit teoretisk tema, men noko som er vevd inn i deira eiga og deira eige folks soge. Begge står fram som jødar og viser oss som ser det heile utanfrå, dei vanskane dei måtte gjennomleva, og tapet av dei fleste av familie og vener.

Baksida på boka

Lemberg versus Nyrnberg

Boka startar med ein presentasjon av Lemberg som på 1800-talet låg i Austerrike-Ungarn. Etter første verdskrig då Polen stod fram, fekk byen namnet Lwów. Så vart byen teken av russarane i andre verdskrig og vart ein del av Ukraina. Då fekk byen navnet Lviv til tyskarane tok byen i 1941 og gav han det gamle namnet Lemberg. Sommaren 1944 tok så den raude hær byen, og Lviv fekk tilbake sitt Ukrainske namn, det som han har i dag.

Forfattaren seier elles at hadde italienarane rådd over byen, noko dei aldri har gjort, ville dei kalla han Leopolis – Løvene sin by. Ergo må dei forskjellege namna på byen ha noko med løver å gjera.

Bilete frå side 95

Den andre byen boka handlar om, er Nyrnberg eller Nürenberg som han heiter der han ligg inne i Tyskland. Internett fortel at avstanden mellom dei to er omlag 1080 kilometer, eller 11 til 14 timars køyring alt etter kor lang tid grenseovergangane tek.

Sands, som er jurist, vart invitert til Lemberg der familien hans hadde budd, for å førelesa om Nyrnbergprosessen. Forarbeidet til forelesinga er bakgrunnsteppet for alt han skriv. Det førde han på leiting etter sine eigne slektningar, både dei levande og dei døde.

I tillegg presenterer han lesarane sine for to jødar som var sterkt engasjerte i domstolen som dei fire sigerherrane, Russland, Frankrike, England og USA, oppretta for å døma dei ansvarlege nazistleiarane. Deira tankar er sentrale også i vår tids internasjonale lovverk og juridiske prosessar.

 Bilete frå side 408

Eit nitid detektivarbeid

Jødane som kom heim etter krigen her i vårt land, hadde store problem med å få tilbake det som hadde vorte røva frå dei under krigen. Dei levde med uvissa om kva som hadde hendt med slekt og vener, i tillegg til at norske styresmakter krov dødsattestar for dei som vart sende til Tyskland og vart vekke der. Dette krovst for at dei som kom tilbake, skulle få «arven» sin.

Dette problemet som Reisel peikar på, fann eg ingen ting om i Sands bok. Derimot var det store spørsmålet kva som hende med slekta som vart att i Polen og Tyskland. Han fortel om reiser han gjorde, om bilete han fann, og møte med slektningar og etterkomarar av både av slike som hjelpte jødar, og slike som drap dei.

Så langt eg fekk med meg, kvantifiserer han korkje tida han brukte på arbeidet, alle reisene han gjorde åleine eller saman med andre for å møta viktige personar, eller kor mykje pengar han la ut. Men det må ha vore uhorveleg mykje både av det eine og dei andre.

Philippe Sands har gjort eit arbeid det verkeleg står respekt av. Imponerande!

Men kva med dei to jødane han brukte så mykje plass i boka si på?

Dei må eg skriva om til neste veke…

------ 

i Skrive av Philippe Sands, og utgjeve på forlaget Press, Oslo , 2022. ISBN 978-82-328-0314-9. Omsett av Christian Rugstad.

Det er forbode å bruka bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.