Framfor minnetavla over bygginga av Tel Aviv

Ei tredje inndeling av jødisk fortid og framtid

Dei to siste bloggane mine har handla om ting som står på permane framme og bak i Küngs bok om jødedommen. Før eg vil ta fram emne frå sjølve boka, vil eg nemna ei inndeling av verdssoga som eg har høyrt forkynt i kristen samanheng av lekfolk. Kanskje den og kan ha noko for seg?

Bakgrunnen for teorien er det Peter skriv i det andre brevet sitt. Han tek utgangspunkt i at tida går, og at ting som har vorte forkynte, ikkje kjem så fort som folk ventar. Og så skriv han: «Men éin ting må de ikkje vera blinde for, mine kjære: For Herren er éin dag som tusen år, og tusen år som éin dag.» (2.Pet. 3,8).

Denne tanken hadde han truleg frå Salme 90,4: «For tusen år er i dine augo som dagen i går når han fer forbi, som ei vakt om natta.»

Heile skapinga tok ei veke

Tabernaklet stod i Silo ca 300 år, og der er
jorda full av bitar frå knuste krukker.
(3. Mos,6,21)

Starten på Bibelen (Genesis) fortel oss at skapinga tok seks arbeidsdagar, og at den sjuande dagen sette Gud /JHVH av til kviledag. Den veka kan då i teorien vera 7000 år, eller etter Guds reknemåte 7 «tusenårsdagar».

Jesus snakka med læresveinane sine om dei siste tider og verda sin undergang. Han sa: «Sanneleg seier eg dykk: Denne ætta skal slett ikkje forgå før alt dette hender. ³⁵ Himmel og jord skal forgå, men mine ord skal slett ikkje forgå. ³⁶ Men den dagen og timen kjenner ingen, ikkje eingong englane i himmelen, men berre Far min.» (Matt 24, 34-36).

Og forfattaren av brevet til hebrearane, skriv: «Du, Herre, i opphavet grunnla du jorda, og himlane er eit verk av dine hender. ¹¹ Dei skal gå til grunne, men du vert verande. Dei skal eldast som ein klednad. ¹² Som ei kappe skal du rulla dei saman, som ein klednad skal dei skiftast ut. Men du er den same, og dine år tek aldri slutt.» (Heb 1,10-12).

Sarons «roser» var kanskje valmuar?

Læresveinen Johannes som sat fanga på øya Patmos, såg denne verdens undergang: «Og eg såg ein ny himmel og ei ny jord. For den fyrste himmelen og den fyrste jorda hadde kvorve bort, og havet er ikkje meir.» (Op 21,1). Og det han såg, hadde Gud sagt gjennom profeten Jesaja: «For sjå, eg skaper ein ny himmel og ei ny jord. Og det som var før, skal ingen minnast, ingen skal lenger koma det i hug. ¹⁸ Ja, gled og fryd dykk til evig tid over det eg skaper! For sjå, eg skaper Jerusalem til jubel og folket hennar til fryd.» (Jes 65:17-18).

Bibelen slær altså klårt fast at denne jorda har ei fastsett tid, og når så langt lir, skal ho gå til grunne. For den som trur Guds Ord, er dette fakta i fortid, notid og framtid.

Jorda si tilmålte tid = ei tusenårsveke?

Teorien eg skriv om i dag, reknar jorda si tilmålte tid ut frå jødisk tidsrekning. Dei seier at verda snart har eksistert i 6000 «menneskeår» som vert 6 tusenårsdagar.

Dei gamle vise rekna seg fram til tidspunktet for skapinga. (1. Mos /Genesis 1,14). Korleis dei gjorde det, veit eg ikkje, men etter det dei fann ut, er «vårt» år 2026 «deira» år 5786. (11. september, Rosh Hashana, som er deira nyttår, kjem 5787). Dei fleste, også jødar trur eg, reknar med ein viss feilmargin i tidfestinga (som vår kalander og til dømes tidspunktet for Jesu fødsel). Likevel, grovt rekna, vil det vera vel 200 år før den sjette tusenårsdagen er over.

Mandeltreet 
symboliserer Israel

Den kvelden den sjuande tusenårsdagen startar [i], har verda eksistert i 6 dagar etter Guds reknemåte. Då står kviledagen eller sabbaten i Guds veke framfor oss. Det er  i så fall «Tusenårsriket», «Fredsriket» eller «Messias sitt kongedømme ut frå Jerusalem. Det vert med andre ord ein tusen-årssabbat med tre forskjellege namn!

????

«Ingen ting er det så vanskeleg å spå om, som framtida», sa dei vaksne heime då eg var liten, men det er ikkje lett å forstå forttida heller. Dei forskjellege teoriane rundt oppdelinga av soga som eg har vore inne på i desse bloggane, er interessante, i alle fall for min hjerne. Men å ropa eit rungande «Eureka» for nokon av dei, har eg problem med.

Den gode Arkimedes ropte «Eureka» då han steig opp i badekartet sitt og fann løysinga på spørsmålet om gullet i krona til kong Hieron av Syrakus var ekte gull. Visstnok framleis naken, testa han teorien og kunne slik bevisa gullsmedens lureri. (Kjenner du ikkje soga, får du leita ho opp!)

Kva som er rett og gale i desse teoriane over den historiske utviklinga i verda – og rundt Israels soge, kan berre framtida gjeva svar på. «Den som lever, får sjå!» seier ordtaket.

Om han lever lenge nok, vel og merka….

 

---

[i] Etter jødisk tankegang ut det som står i skaptingssoga, startar den nye dagen om kvelden. (1. Mos. / Genesis 1,8).

Bibelsitata er frå Norsk Bibel nynorsk utgåve. Bileta er mine eigne.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå¨meg.

Ein kunstnars framstilling av
Guds kall til sitt folk

Strukturane i Küngs paradigme

I sist blogg fokuserte eg på det som stod på innsida av permane framme i boka eg kjøpte.

Permane bak i boka, er brukte til å visa korleis dei forskjellege paradigma føl kvarandre. Tradisjonell tankegang er at eit nytt paradigme oppstår som fylgje av ei krise i det føregåande. Det er derfor naturleg å knyta desse skifta til dei store omveltingane i jødisk soge. Kor vidt det er rett å kalla alle paradigmeskifta for «kriser», er eg personleg usikker på, men dei fleste er klåre.

Historiske linjer...

Stamme-paradigmet går frå skapinga, gjennom utveljinga av Abraham og jødane som JHVHs folk, og fram til jødane ber profeten Samuel om å få ein konge: «Set no ein konge over oss til å styra oss, såleis som alle folka har det!» (1. Sam 8, 5b). Küng tidfester dette skiftet til år 1000. Profetens reaksjon var negativ, men JHVH sa at folket måtte få viljen sin. Det var ikkje Samuel dei hadde vendt seg frå, men den JHVH som hadde utvalt dei til sitt folk og gjort si pakt med dei. (Sjå v. 7-8 i same kapittelet). I dette tilfellet var det ei religiøs endring som skapte paradigmeskiftet.

Kongedømme-paradigmet går fram til både nordriket Samaria og sørriket Juda er tekne av fiendar, og folket ført i eksil. Dette paradigmet utgjer glansperioden i jødisk politisk historie. Det var då Salomo bygde templet, den jødiske monarken rådde over mest land, og profetar stod sterkt både med ris og ros. Paradigmeskiftet tidfester Küng til 722/597 f. Kr. Det første talet er Samarias fall, og det andre då Jerusalem vart teke.. Politisk sett var dette kanskje den største krisa i jødisk soge.

Tekst på veggen i rommet der Israel vart fødd i 1948

Det tredje paradigmet som Küng kallar teokrati-paradigmet, startar med den første heimvendinga / alyiah der alle jødane som ville det, fekk reisa til Jerusalem. Dei fekk dessuten med alle skattane som var røva frå tempelet. Jerusalems murar vart bygde opp att, og eit nytt tempel bygt, innvigd og kom i funksjon. Profeten Esra og dei prestane som fylgde han, hadde stor makt. Küng brukar truleg av den grunn ordet «nomocracy» som kan omsetjast med «styring etter loven». I denne perioden stod Toraen sentralt i administrasjonen av landet.

Frå klagemuren

Det fjerde paradigmet, middelalder-paradigmet, kom som eit resultat av at Jerusalem var øydelagt og det religiøse livet knytt til tempelet og offertenesta, var definitivt slutt. No kjem dei jødiske lærarane (rabbiane) og synagogane i sentrum. Küng kallar dette «cathedocracy». ⁱ Mishnah og Talmud (jødane sin muntlege og skriftlege tradisjon) vert i denne perioden sentrum for jødisk undervisning. Dette paradigmet varde heilt til opplysningstida, ein gong i det 18. – 19. århundret.

Det femte paradigmet kom som resultat av jødiske reformrørsler og tilpassing til moderne livsstil. Det vert av Küng kalla det moderne paradigmet. Slik eg forstår han, meinar han at dette paradigmeskiftet kom på grunn av forsking og vitskaplege studier. Dette paradigmet varer fram til antisemittismen og drap av jødane i perioden 1918-1945, og skaper den største krisa i jødisk historie: Holocaust.

Küngs sjette paradigme har han gjeve navnet «det post-moderne paradigmet». Han knyter det til proklameringa av staten Israel 14. mai 1948 / 5. iyyar 5708. Han set ikkje opp andre paradigmekriterium. Dette er med andre ord eit pågåande paradigme som vil vara til eit nytt paradigmeskifte tvingar seg fram.

Vert det neste «Messias-paradigmet»?

Internett (og AI) seier at jødane sitt Messiashåp vaks fram rundt 500 år F. Kr. under fangenskapet i Babylon. Med Jerusalem i ruinar og templet øydelagt, trong folket noko nytt og sterkt å knyta trua si til.

Salmane 2, 22, 40 og 110 vert i ikkje-jødisk samanheng knytte til Kristus / Jesus (Mashiach / Yeshuah). Men den einaste salmen eg kjem på som direkte peikar på fangenskapet i Babylon, er Salme 137. Den salmen er profetisk sett ein parallell til diaspora som jødar utanfor Israel lever i i dag. Esekiel samanliknar desse jødane med døde bein spreidde utover i verda. (Esekiel 37). Han seier og at jødane skal reisa heim til Israel «frå gravene sine»!

«Ved elvane i Babel sat vi og gret når vi kom Sion i hug. ² På vidjene der hengde vi harpene våre, ³ for der kravde dei songar av oss, dei som heldt oss fanga. Dei som plaga oss, kravde at vi skulle vera glade: Syng for oss av Sions songar!

⁴ Korleis kunne vi syngja Herrens song på framand jord?

⁵ Gløymer eg deg, Jerusalem, så lat mi høgre hand gløyma meg! ⁶ Gjev tunga må hanga fast ved ganen om eg ikkje kjem deg i hug, om eg ikkje set Jerusalem høgare enn mi største glede!» (Salme 137,1-6).

«Neste år i Jerusalem»

Dette er ei fast helsing mellom jødar både i spesielle rituale og elles, men statistisk sett ser det ut som få meinar noko med det. For dei fleste ligg i dag vegen til Jerusalem open. Det var det ikkje for fangane i Babylon!

Kanskje jødane rundt om i verda ville vera lukkelegare – og tryggare – om dei i år verkeleg reiste  heim - til Jerusalem?

Ville dei då oppleva det Sakarja skriv om i kapittel 8, - det jødane i Salme 137 også lengta så sterkt etter?

-----------

i) Dette vil seia at det var læreseta (catedra) som styrde.

Merk: Bibelsitata er frå Norsk Bibel nynorsk utgåve. Bileta er mine eigne.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

 Hans Küngs historiske oppdeling  av jødedommen

Det første som slo meg då eg opna boka, var illustrasjonen på innsida av framsidepermen. Küng deler der den historiske utviklinga i jødedommen inn i seks paradigme.[i] 

Paradigma går ut frå «Hovudelementa for trua»: 

                Bodskapen: «YHVH er Israels Gud, og Israel er hans folk». 

                Den avgjerande hendinga:  «Utgangen frå Egypt og openberringa i Sinai». 

                Det unike i jødedommen: «Israel er Guds folk og land.»

Paradigma fikserer på ein makromodell av samfunnet, religionen og teologien: «Ei samla oppstilling av tru, verdiar, teknikkar osv. som er delte av eit visst samfunn».[ii] Ut frå dette har Küng delt jødane si soge slik:

      1.    Stamme-paradigmet som går fram til inngangen i det lova landet i det 11-12 århundre f. Kr. (Viktige personar: Moses og dommarane). Tidsperiode: 2000 til 1200 f. Kr.

      2.    Kongedømme-paradigmet går fram til fangenskapet i Babylon, frå 1000 til 556 f. Kr. (Viktige personar: David og Salomon). Tidsperiode:  1000 – 556 f. Kr.

      3.    Teokrati-paradigmet fram til øydelegginga av templet (år 70) og av Jerusalem (år 135). (Viktige personar: Nehemias og Esra). Tidsperiode: Ikkje oppført.

      4.    Mellomalder-paradigmet med rabbiar og synagogane,  går fram til menneskerettserklæringa

1776/89). (Viktige personar: Rashi og Maimonides). Tidsperiode: frå det 2. til det 18. århundret e. kr.

    5.      Det moderne paradigmet med assimilering av jødar (ute i nasjonane). Det endar med Holocaust (1933-45) og fødselen av staten Israel (1947). (Viktig personar: Mendelssohn og Herzl.)  Tidsperiode: det 18. til 20. århundret e. Kr.

    6.    Det postmoderne paradigmet som ikkje vert definert eller avgrensa.

Paradigma 2 – 5 knyter han opp mot Sionistrørsla og draumen om «Eretz Israel». Paradigme 3 knyter han til ortodoks jødedom og nekting av endring. Paradigme 4 knyter han til konservativ jødedom i samspel med moderne straumar. Paradigme 5 knyter han både til sionistrørsla, konservativ jødedom parallelt med moderne faktorar, og liberal reform-jødedom tilpassa til moderne liv.

For meg er denne oppstillinga spennane og ny, og det er naturleg å samalikna med ei oppdeling som lenge har stått sentralt i kristen forkynning. I den vert den globale soga frå starten til slutten av Bibelen, inndelt i «dispensasjonar» eller «hushaldningar». Inndelinga prøver å visa ulike måtar menneske sitt tilhøve til JHVH har vore, er og skal verta. Det sentrale punktet er gudsrelasjonen, og ikkje konkrete, historiske hendingar i jødisk soge.

Küng legg til grunn element i sjølve jødedommen: «YHVH er Israels Gud, og Israel er hans folk», og fokuserer på hendingar soga til jødane ut frå historiske fakta.

«Dispensasjonalismen» eller «læra om dei forskjellege hushaldningane» er ein måte kristne tolkar og legg fram korleis JHVH har presentert seg overfor menneskje, - til forskjellege tider. Denne utlegginga skil ikkje mellom jødar og ikkje-jødar, og går normalt ikkje inn på dei spesielle lovnader og profetiar som er gjevne unikt til jødane, enten det er landprofetiane eller jødane sin spesielle stilling i Bibelen - i fortid, notid og framtid.

Bilete frå bladet for juni 2026

I motsetning til Küng som byggjer på historiske fakta, inkluderer dispensasjonalismen heile det bibelske tidsaspektet, inkludert «Tusenårsriket»[iii] eller «Fredsriket»[iv] som ligg i framtida. Biletet av dette riket er samansett av det Jesaja skildrar i kapittel 2 og 11, og det Johannes ser i openberringa kapittel 20. Starten på dette riket er når Jesus set sine føter på Oljeberget, slik Sakarja skildrar det frå 14,4 osv.

Eit eksempel.

Pinsevennene i Noreg har lenge drive praktisk hjelpearbeid i Israel. Unge og eldre frivillige har hjelpt jødiske institusjonar med forskjelleg arbeid. I samband med dette arbeidet, gjev dei ut bladet «Med hjerte for Israel». Fram til juni 2026 har Jon Erling Henriksen undervist om dispensasjonismen eller hushaldningslæra. Han har denne oppdelinga:

1. «Menneskets uskyldtilstand».
2. «Samvittighetens husholdning»
3.  «Menneskestyrets husholdning»
4. «Løftets husholdning».
5. «Lovens husholdning».
6. «Nådens husholdning».
7. «Det tusenårige riket / Fredsriket»

I juninummeret av «Med hjerte for Israel» gjev Henriksens eit resymé av Bibelens ord om «det tusenårige fredsriket.» Personleg synest eg det er godt gjort å unngå å nemna at dette er det Messiasriket jødane ventar på, der Davids rotskot skal vera konge og styra heile jorda frå Jerusalem.

Eg kjenner ikkje Henriksens teologiske ståstad, men der er ikkje uvanleg at kristen teologi underkjenner jødane sin unike plass i JHVHs openberring. Fenomenet vert gjerne omtalt som «erstatningsteologi» [v] eller «supersesjonisme». Tanken er då at jødane er forkasta av Gud, og at JHVH har gjeve dei «kristne» jødane sin plass. Lovnadane som er gjevne til jødane, må i dette tilfellet omtolkast og åndeleggjerast.

Dette tvingar fram ei annullering av Guds lovnader om «Eretz Israel», og det komande fredsriket / tusenårsriket vert at «Kristus-rike» der berre jødar som har vendt om og vorte «kristne», får plass. 

Bibelens lære er derimot om eit Messias-rike som breier seg frå Jerusalem ut over heile jorda, og som gjeld heile kloden, - både menneske og dyr.

Personleg ser eg på erstatnings-teologi som ei forfalsking av både GT (Tanakh) og NT. Det er ei villfaring på linje med den Djevelen starta i Genesis / 1. Mos. 3,1 ff.: «Har verkeleg Gud sagt: ….?» 

Som den gongen lokkar Djevelen menneske bort frå Guds klåre ord, slik Jesus sjølv sa det: Den vonde kjem berre for «å stela, drepa og øydeleggja». (Joh.19,10).

---

[i] Store norske leksikon definerer «Paradigme» som «en vitenskepelig teori eller modell som tillater oss å forstå en rekke ulike fenomener på samme måte.».

[ii] «An entire constellation of belifs, values, techniques, and so on shared by the members of a given community». (Thomas.S. Kuhn).

[iii] Navnet kjem frå Johs. Opb 20, 4-7 om eit rike på 1000 år der Kristus (= Den salva / Messias) skal råda over jorda.

[iv] Navnet kjem frå Jes. 9,6-7 om Messias sitt fredsrike.

[v] På internett kan du finna ein god artikkel frå Ordetogisrael.no.

Framsida på boka mi

«Judaisme»

Om du har fylgt litt med på bloggen min, veit du at eg stadig prøver å læra noko nytt. Eg veit ikkje om du har same interessa som eg, men det spørsmålet er uvesentleg. Som eg har sagt før, så skriv eg for min eigen del, og du som les, gjer det på eige ansvar. Finn du det eg skriv interessant, då har du og eg noko verdifullt i lag. Om ikkje, ynskjer eg deg god tur vidare! Verda er stor, og der er ikkje grenser for kva du kan finna om du leitar!

Men vil du fylgja meg vidare, skal me sjå litt på eit spørsmål som har fylgt vår euro-amerikanske kultur gjennom nokre tusen år. Som både du og eg veit, starta det med ein nomade eller halvnomade som kom «frå andre sida». Ordet «avar» på hebraisk betyr «å kryssa over».

Dette ordet er opphavet til ordet «hebrear». Og det var det Abraham gjorde: Han «kryssa over». Etter reiseruta ein trur han fylgde, kryssa han først Tigris frå Ur på veg nordover til Haram. Så, frå Haram kryssa han Tigris på nytt for til slutt å kryssa øydemarka som ligg mellom Mesopotamia og Kanaan.

Det skal ha skjedd rundt 2000 år [i] før vår tidsrekning. Etter jødisk kalendar, skjedde det om lag i år 2000 etter skapinga. Nokre hundreår seinare fekk Abrahams barnebarn Jakob, sonen Juda. Han vart ein leiar i si samtid, er stamfar til kongeætta David starta,  - den som Messias tilhøyrer. Frå navnet Juda er ordet så «judaisme» avleidd. Omsett til norsk vert det «Jødedom».[ii]

«Jødedommen og den religiøse situasjonen no»

Baksida på boka

Tittelen over er mi omsetjing av navnet på boka til Hans Küng: «Judaism. The Religious  Situation of Our Time».[iii] Hadde eg lese teksten som kjem før tittelsida, hadde eg truleg ikkje kjøpt ho, for der står:

«Det kan ikkje verta fred mellom nasjonane 

uten fred mellom religionane.

Det kan ikkje verta fred mellom religionane 

uten dialog mellom religionane.

Det kan ikkje verta dialog mellom religionane 

uten studium av religionane sine grunnpilarar» [iv]

 Mitt inntrykk er at dei som arbeider for «fred mellom religionane», ikkje har plass til det unike i desse religionane. Me høyrer gong på gong, også frå toppnivået i kristne kyrkjer, at «me ber alle til den same «Gud» enten me er jødar, kristne eller muslimar». Med det utgangspunktet er alle freistnader, uansett kor ærlege dei måtte vera, dødfødde og forkastelege. Det meinar i alle fall eg ut frå dei erfaringar eg har gjort i livet.

Den «Gud» eg trur på, er han som valde ut Abraham og vert hjå mange sett på som eit slags religiøs felleseige i dei tre monoteistiske religionane. Jødane kallar han «Elohim», «HaShem», «JHVH», «Adonai» og så vidare. Han krev plassen som «den einaste sanne Gud», både i jødedommen og i den kristendommen. Han er den som er i det evige «presens», - evig, uforanderleg og allmektig.

Skjermdump frå engelsk
Wikipedias artikkel.

Paulus brukar biletet med oljetreet i romarbrevet sitt ellevte kapittel. Me ikkje-jødiske truande er «poda inn» i «det sanne oljetreet». Her er det ikkje snakk om jødane som folk, eller landet som «Eretz Israel». Derimot er det snakk om ei gudsopenberring og ein frelsesveg som kjem frå jødane. Det var det Jesus peika på i samtalen med den samaritanske kvinna då han sa at «frelsa kjem frå jødane». (Johs.4,6 – 26). 

Å seia at JHVH eller «Elohim» er den same som Muhammeds «Allah», er «å banna i kyrkja». Det er med andre ord «synd», - uansett om paven i Roma har sagt det både skriftleg og muntleg!

Kven var så Hans Küng?

 Han var ein mann fødd i Sveits i 1928, og som døydde i Tyskland i 2021. Utdanna til katolsk prest, verdskjend som forfattar, men og som kritikar av ei rekkje ting i den katolske kyrkja si lære. Dette gjorde at han miste retten til å undervisa i den kyrkja han hadde innvigd livet sitt til å tena. Han var ein markert pådrivar for samarbeid mellom kyrkjene, til dømes med den lutherske. Han var ein pådrivar for dialog mellom dei monoteistiske religionane: jødedommen, kristendommen og Islam. Slik eg les boka, er ho skriven for å leggja grunnlag for slike samtalar. 

I boka jamfører han dei tre religionane med opphav i Abraham og Abrahams «JHVH»: Jødedommen frå om lag 1800 år f. Kr, kristendommen med sitt opphav rundt år 33, og muhamedanismen med opphav rundt år 600 e. Kr. 

Enkle, skjematiske framstillingar i tillegg til utfyllande tekst, viser både likskapar og skilnader mellom dei tre. Her har Küng mykje å læra oss. 

Trass i at eg ikkje ser noko verdi i dialog mellom religionane slik han arbeidde for, har boka gjeve meg mykje.

Meir om dette i neste blogg.

---

[i] Ein finn dateringar frå 2100 til 1800 år f. Kr.

[ii] Dei andre namna på jødar, «Israel» og «israelar», har opphav i Jakobs kamp ved Jabbok-bekken, datert omlag 1750 år f. Kr. Brukt i dag, er det stort sett knytt til politikk og til staten Israel.

[iii] «Die Religiøse Situation der Zeit: Das Judentum», frå Piper Verlag, Munich, 1991, omsett til engelsk av John Bowden.

[iv] «No peace among the nations without peace among the religions. No peace among the religions without dialogue between the religions. No dialog between the religions without investigation of the foundations of the religions»

Det er forbode å bruka bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Detalj frå tysk uniformshue

Eit trist soge

Det siste eg har lyst å ta med frå den svært interessante boka til Harry Rødner, er ei hending som eg trur er ukjent for dei fleste. I boka opplever eg hendinga nesten som eit innskot fordi det ikkje har nokon tydeleg relasjon til hans familie eller til eksilregjeringa i London.

«Jews for trucks»

Som innleiing til kapitelet «De hvite bussene, 1944-1945», kjem undertittelen «Forhistorien: «Blut gegen Waren» eller «Jews for trucks», mai – juli 1944».[i] Det heile starta med at Ungarn vart teke av Tyskland i mars 1944. Landet hadde til då hatt ei positiv haldning til naziregimet, og jødane i landet hadde hatt det nokså fredeleg.

Ved maktovertakinga der Eichmann fekk styringa, starta straks inngrepa mot jødane både som enkeltmenneskje og som folkegruppe. Rødnert skriv: «Mens prosessen hadde tatt 10 år i Tyskland og to i Norge, gikk det hele unna på under ti måneder i Ungarn». Han skriv og at ein ungarsk organisasjon med Joel Brand hadde før dette berga 15 000 jødar frå grannelanda inn i Ungarn då tilhøva der tidlegare hadde vore gode.

Himlers ide  [ii]

Himler skal ha stogga eit forsøk på å kjøpa fri jødar i 1943, «men sendte 25. april 1944 en delegasjon med Eichmann i spissen for å foreslå en grotesk handel: De tilbød de gjenværende jødene under tysk kontroll, ca. en million, mot at de allierte leverte 10 000 lastebiler, 1000 tonn kaffe og te samt en mengde andre råstoffer og produkter som var blitt mangelvare i Tyskland. Elles ville alle jødene bli likvidert.»

Slik Rødner skriv det, omhandla dette også jødane som var i leirane i Polen, for Eichmann snakka om dei som heldt hjula i gang i Auschwitz.[iii] Dette var ei tid då jernbanenettet i Europa var knytt saman for transport direkte til leirane i Polen, og i  boka står det: «Jernbanelinjen var nå ført helt inn til Birkenau-leiren, alle gasskamrene var ferdige og mordkapasiteten hadde økt til over 20 000 per dag».

Heile systemet var uttenkt med tysk grundigheit...

Joel Brand, som hadde redda jødar inn til det den gong rolege Ungarn, vart sendt til Istambul for å forhandla. Han kontakta «Jewish Agency og andre jødiske kanaler» og fekk gjennom dei kontakt med engelske og amerikanske styresmakter. Forslaget møtte straks motforestillingar. For det første kunne varene Tyskland ville ha for jødane, styrkja nazistane sin stilling og gjera det meir komplisert for vestmaktene å vinna krigen. Det andre var kvar dei skulle gjera av alle desse jødane Tyskland var villig til å setja fri? England, trass Balfour-lovnaden av 1917, hadde under Chamberlain lova å avgrensa innvandringa til det som den gongen heitte Mandatområdet «Palestina», til 75 000 gjennom ein femårsperiode. Kvar skulle så dei resterande 925 000 få plass?

I denne politiske dragkampen, var det jødane som måtte betala prisen (som så ofte elles). Kva USA og dei andre som samarbeidde i krigen mot Tyskland meinte, finn eg lite om. Rødner fokuserer på England som etter Balfours brev til Lord Rothschild, var dei som hadde lova jødane eit «heimland» i Palestina. Han skriv:

«Utenriksminister Anthony Eden fremmet et redusert motforslag til Himlers fremstøt, men også det falt da Churchill 11. juli (1944) innvendte at mordene på jødene var «sannsynligvis den største og grusomste forbrytelse som noensinne er begått, (og at) ingen slags forhandlinger bør føres om dette… (Eichmann-)oppdraget, som har blitt fremmet gjennom en meget tvilsom kanal, synes også å være av en særdeles ubestemmelig karakter. Jeg ville ikke ta det alvorlig».

På denne bakgrunnen vedtok den britiske regjeringa «å fullstendig ignorere fremstøtet frå Brand og Gestapo». – «Dermed var skjebnen beseglet for de 750 000 ungarske jødene som var samlet i ghettoer, i Adolf Eichmanns siste store utryddelsesaksjon.

Transportene til Auschwitz hadde allerede startet 15. mai. I løpet av to sommermåneder ble 560 000 av dem myrdet».

Som avslutning kjem Rødner inn på Raoul Wallenberg og hans store arbeid for å berga ungarske jødar frå døden. Den soga vonar eg at eg kan koma inn på i seinare bloggar.

Ein tanke til slutt: Det er lett å stilla seg opp som dommar i ei sak der utfallet er så sårt og ukristeleg som denne. Samstundes var der mange usikre faktorar å ta omsyn til for dei som måtte ta avgjerdene og som stod midt oppe i ein skrig verda bad om snart måtte verta slutt.

Personleg ser eg fram til det Jesus profeterte om i Matteus 25, 31 – 46. Då vil alle slike saker få sin rettferdige dom, for «Han (Herren) dømmer verda med rettferd, feller rettferdig dom over folka». (Salme 9,9).

-------------

[i]) Tema og sitat ffr side 313 og utover.

[ii]) Heinrich Luitpold Himmler, f. 06.01.1929, d. 29.04.1945, var då innanriksminister og leiar for Waffen-SS.

[iii]) Eichmann «ville «die Mühlen von Auschwitz laufen lassen»…- «la møllehjulene i Auschwitz løpe». (Uthevinga i siste sitatet frå boka, er gjort av meg her.)

Bibelsitatet er frå Norsk Bibel, nynorsk omsetjing.  Bileta er slike eg tok under omvisninga i Auschwitz.

Det er forbode å bruka bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Menneskejakt…

18. november 1942 stod dette i «Norsk Tidend» [i] i London:

«2.300 jøder (er) arrestert i Norge. Quislings statspoliti har lært metodene, stjeler endog kvinnenes gifteringer. De voldsomme jødeforfølgelsene som begynte i Norge den 26. oktober, har mange steder fått formen av menneskejakt».

Rødner skriv også: «Artikkelen overdriver arrestasjonene, som sannsynligvis var basert på det totale antallet jøder tyskerne mente å ha oversikt over. Kanskje hadde redaktøren regnet med at alle norske jøder skulle arresteres «med ett slag», slik Riegner-rapporten av 10. august hadde beskrevet. Gifteringene ble først fratatt dem etter at de var myrdet men elles er plyndringen beskrevet slik den foregikk. Og artikkelen fikk med seg både interneringen på Berg leir og den planlagte videresendingen til Polen.»

Og det vart ikkje berre med denne eine artikkelen. 2. desember vert det skrive om det same, og då med referanse til den svenske avisa «Dagens Nyheter»: «Bare på grunn av sin opprinnelse er disse menneskene uten videre blitt bortført til en tilværelse full av lidelser og savn, hvilket for mange av dem vil bety det samme som døden».

5. desember skriv avisa: «Hjerteskjærende scener (som) ble utspilt da jødene i Oslo ble deportert – til Polen for å begynne «et ganske nytt liv». I same avisa står det og «at myndighetene hadde satt i gang flyalarmer i den hensikt å «stoppe dem som ville advare jødene eller hjelpe dem i sikkerhet». [ii]

Ut frå dette, og det som me elles les i boka «Sviket», visste den norske regjeringa i London godt kva som skjedde med jødane, både i Noreg og i Polen / Tyskland. Men som i tida før krigen, vart ikkje jødane, uansett kor integrerte og aktive dei var, rekna for «nordmenn». Der var alltid ein viss reservasjon mot å hjelpa. Slik forstår i alle fall eg det eg har lese både i samband med dei jødiske borna frå Aust-Europa (Nansenhjelpa) før krigen, og i spørsmålet om å ta imot jødiske flyktningar i den same perioden.

Rødner siterer Kai Feinberg, ein av dei som kom att og som vitna under rettsoppgjeret i 1947:

«Ved ankomsten til Auschwitz ble samtlige kvinner og barn, gamle og syke av begge kjønn utsortert og lastet opp på lastebiler, som kjørte dem til en fabrikklignende bygning, som senere viste seg å være gasskammer med krematorium. Til denne gruppen hørte…» [iii]

Dei som kunne brukast til arbeid, hamna på tvangsarbeid i til dømes Monowitz. Der døydde dei fleste etter ei kort tid. Berre eit fåtal var i livet då freden kom. Rødner skriv ærleg og brutalt om ting som aldri må gløymast, korkje i Noreg eller elles i verda:

««Selv det minste gasskammeret, «Bunker 1», hadde mer enn tilstrekkelig kapasitet til å ta livet av de 295 norske jødene som ble gasset i hel den dagen i en operasjon.» Ofrene kom i følgje Feinberg til gasskammeret 20 minutter etter ankomsten til Birkenau. De ble ført ned i kjelleren til «garderoben» og «dusjrommet». Der barberte jødiske tvangsarbeidere, «Sonderkommando», håret. Så måtte de kle seg nakne og gå inn i «dusjene» for å bli desinfisert. Etter 20 minutter i gasskammeret slepte «Sonderkommandoen» likene ut igjen. Så fjernet de gifteringen, som Ida hadde fått beholde under ransakingen hjemme i Tønsberg en måned tidligere, og brakk ut gulltenner. Gullet ble smeltet i barrer og solgt bl. a til Sveits for å finansiere likvidasjonen. Til slutt ble klede, sko, briller osv. samlet inn og sortert i store, lagre for å selges på bruktmarkeder. Likene ble heist opp til krematorieovnene før neste gruppe ble sendt i «dusjene», etter samlebåndprinsippet. Røyken steg opp til himmelen, lukten av stekt menneskekjøtt bredte seg i omegnen og asken ble trillet til groper i nærheten eller til elva Sola». [iv]

Store vanskar med å koma over til Sverige

Forfattaren skriv ein del om jødar, både i hans familie og andre kjende, at dei kom seg over til Sverige og slapp unna deportasjonane. Men det var ikkje berre enkelt. Rødner skriv at «legasjonen i Stockholm» informerte London om arrestasjonane i november og desember 1942:

«Eksporten av jøder over til Sverige kom meget hurtig i gang, men her er det dessverre inntruffet enkelte meget beklagelige episoder. Enkelte jøder har nemlig vist en oppførsel som har gjort dem – og dessverre jødene som helhet – lite populære. De omtalte jøder har betraktet ‘eksporten’ som en forretning og til budt organisasjonens folk store pengebeløp viss de skaffer dem over til Sverige, men i motsatt fall ville de ikke få noen ting…..

I tillegg til dette kommer at mange jøder har vist en lite disiplinert opptreden og har vært tilbøyelige til å ta for lite hensyn til den risiko deres hjelpere har utsatt seg for. At jøder har ‘sprukket’ lettere under forhør enn man er vant til i alminnelighet har også bidratt til at organisasjonene er blitt forsiktigere»

Same kjelda skriv og: «Jødeforfølgelsene i Norge ville utvilsomt ha kommet selv om ikke drapet på Arne Hvam hadde funnet sted… Drapet har imidlertid fremskyndet forfølgelsene og har vært et kjærkommet påskudd til å gi dem en slags bakgrunn». [v]

Men mange jødar greidde å koma seg til Sverige.. Mellom dei var foreldra til Harry Rødner. Han sjølv vart fødd i Stockholm 23.04.1943. Men besteforeldra og fleire av familien hamna i Tyskland / Polen.

---

[i]) «Norsk Tidend» var den  norske regjeringa i eksil sitt offisielle blad. Det kom ut to gonger i veka. (Der er eit anna blad med same namn, men med ein heilt annan bakgrunn. Den 3. nynorskavisa i Noreg, «Norsk Tidend», vart starta i 1935 og har eksistert med forskjellege eigarinteresser sidan. Bladet er no medlemsblad for Noregs mållag,)  https://snl.no/Norsk_Tidend_-_avis_1940-1945

[ii]) Sitata er tekne forskjellege stader frå side 213 og utover, etter overskrifta «Donau: Gratisbillett til helvete, 26. november».

[iii]) Sitat frå side 221.

[iv])Sitat frå side 222-223.

[v]) Sitat frå sidene 204-205. Drapet på Arne Hvam skjedde på Haldentoget 22.10.1942 då ein av grenselosane skaut den norsk grensepolitimannen og NS-medlemen Arne Hvam som gjorde uventa kontroll av reisande. Hendinga var bakgrunnen for drapet på Rakel og Jacob Feldman ved Skrikerudtjernet få dagar seinare.

Bileta er slike eg tok under omvisinga i Auschwutz då eg var der.

Det er forbode å bruka bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.