Største krisa i jødane si soge

Det er snart på tide å forlata boka til Küng, men endå er det nokre ting eg har lyst til å nemna. Det første er den enorme endringa som jødedommen gjennomgjekk, - det Küng reknar som paradigmeskiftet frå år 70 til år 135. Då vart det andre templet og Jerusalem øydelagt, og då jødeopprøra endeleg var slegne ned, prøvde romarane å bryta alle band jødane hadde til landet, og først og fremst med byen Jerusalem.

Som me veit, kalla dei landet «Palestina» som betydde for dei noko slikt som «Filistarland». 

Med dette var det slutt på det jødiske opprøret til dei politiske inspirerte jødane (zelotane), og til dei religiøse (Essearane / Qumran) motstandarane. Dette var og slutten på den jødiske kongedømmet, og overklassen der sadusearane høyrde heime, vart eliminert.

Men det aller viktigaste var at templet, offertenestene og presteskapet [i] vart vekke.  Dermed vart desse viktigaste og mest samlande elementa i jødiske tru og kultur ikkje-eksisterande. Slik er det endå.

Etter Küngs meining var kanskje dette ei større krise enn bortføringa til Babylon, og tomrommet vart fylt av det han kallar «Middelalderparadigmet».

Opphavet til jødane sitt religiøse liv etter år 135

Sist skreiv eg om farisearane og det som eg visste før eg las Küngs bok. Første delen av kapitelet om Mellomalder-paradigmet, skildrar korleis det utvikla seg ei ny form for religiøst liv mellom jødane.

Etter siste slaget i 135 var storparten av jødane enten drepne eller bortførde. Det vart innført dødsstraff for jødane (= omskorne)  som vart tekne i Jerusalem, også om dei tilhøyrde Jesus-sekta.

Küng seier at farisearane, som han kallar «pietistiske» lekfolk, greidde derimot å overleva. [ii]) Johanan ben Zakkai som hadde vore medlem i Det høge rådet, hadde vore halvhjarta med i krigen. Han vart smugla ut av Jerusalem i ei kiste og overgav seg til romarane før byen fall.

Romarane let han opna ein hus der han kunne undervisa i Jabneh, nær Jaffa, og der samla det seg etter kvart mange skriftlærde. I motsetning til dei som hadde samla seg i Masada, var dette religiøse leiarar som søkte fred med romarane. Dei representerte familiar spreidde utover i landet og livnærde seg på forskjelleg vis som jødane elles. På den måten var dei vanskelege å gripa tak i enn dei gruppene som gjekk til grunne i krigen.

Ei ny gudstenesteform veks fram

Men med si forkynning og praksis av heilagt liv, tok dei etter kvar rolla som presteskapet hadde hatt. Etter Johanan gav frå seg leiarrollen, overtok Gamaliel II som tilhøyrde familien Hillel. Dei hadde vore med i kampen mot romarane, men kom på denne måten fram til ei ordning med romarane der dei fekk vera i fred.

På denne måten overtok dei delvis Det høge rådet sin funksjon og fekk også hand om tempelskatten, endå templet var øydelagt. På denne måten og med Hillels leiing, vart farisearane si lære norm for jødisk religiøst liv, knytt til synagogane som vaks fram over heile romarriket. Küng skriv at det vart skriftene (første og fremst Loven) som kom i sentrum. Torarullen fekk plassen alteret hadde hatt før. Og bønn og gode gjerningar fekk plassen ofringane i templet hadde hatt tidlegare.

Dei skriftlærde, rabbiane, fekk prestestanden sin plass, og deira religiøse studium tok plassen arverekkja hadde hatt for prestar og levittar.

Synagogen, som senter for bøn og samlingar, tok plassen templet hadde hatt. Küng siterer den jødiske granskaren Jakob Neusner som seier: «Rabbien som modell og autoritet, Loven (Toraen) som det viktigaste og avgjerande symbolet, studiet av Loven som den edlaste religiøse gjerninga, og eit liv etter religiøse fastsette normer, utgjer til saman det som er meint å vera Israel, - det jødiske folk». [iii]

«Jødedommen slik me kjenner han, vart forma før og etter at templet i Jerusalem fall i år 70. Rundt 600 år e. Kr. var denne utviklinga endeleg fullført».

Skriv Küng.....

---

[i] Det jødiske presteskapet var knytt til det som skjedde i templet, og då templet vart øydelagt, var deira funksjonar og plass i samfunnet borte.

[ii] Dette står grundigare forklart frå side 128 og utover.

[iii] Mi omsetjing av «The rabbi as model and authority, Torah as the principal and organizing symbol, study of Torah as the capital religious deed, the life of religious discipline as the prime expression of what it means to be Israel, the Jewish people», s. 132.

 Bileta tok eg av Menoraen framfor Knesset. Dei viser situasjonar i jødane si soge.

Det er forbode å bruka bilete elles tekst  frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Israel blomstrar!

Er eg ein farisear?

Som ung og nybakt misjonær tok eg på ei medarbeidarsamling fram det eg hadde funne ut om den jødiske sekta kalla «farisearane». Eg gjekk ut frå forskjellege bibelvers som me har i Det nye testamentet, ein del anna informasjon, og konkluderte med at farisearane var dei som teologisk stod både Jesus og «oss» nærast! «Me» i vår vesle del av det jødisk-kristne landskapet, har også opphav i ei lågkyrkjeleg vekking frå mange år tilbake. Me og har Guds Ord  som vårt kompass i liv og lagnad.

Historiske data

Farisearrørsla oppstod rundt 100 år før Jesu fødsel som ei lekmannsrørsle. Frå gammalt av hadde jødane eit tradisjonelt presteskap knytt til templet. Deira teneste var basert på Moseloven og øvstepresten Arons ætt.

Blomster på treet som vaker..

På Jesu tid var «Det høge rådet» jødane sin høgste autoritet teologisk og administrativt, men underlagt romersk kontroll. Øvstepresten var formell leiar, og i tillegg sat der ei rekkje skriftlærde, etter det eg forstår både av presteslekt og lekfolk. Totalt 71 personar.

Enkelt sagt var denne flokken delt i to. [i]) I sadusearflokken var mange av presteslekt. Dei utgjorde overklassen i det jødiske samfunnet, økonomisk velståande og kulturelt påverka av gresk tankegang. Namnet skal koma frå Sadok, øvstepresten på Salomos tid. Dei heldt seg berre til loven og nekta for både eit liv etter døden og at det eksisterte englar og demonar.

Motsetninga var farisearane som skal ha vore den mest talrike flokken mellom dei skriftlærde i jødedommen på Jesu tid. Deira teologiske grunnlag var «Loven» i tillegg til muntlege overleveringar frå Moses si tid.

Religiøst sett skulle desse leva «reint» i samsvar med «Loven» og den overleverte tradisjonen knytt til den. [ii]) Dei trudde på englar og demonar, og på eit liv etter døden. Fleire av dei søkte kontakt med døyparen Johannes og seinare Jesus. [iii])

 «Sarons roser»

Nytt ordinnhald

Men navnet farisear endra innhald og vart eit navn på ein hyklar og sjølvrettferdig person. Viktigaste grunnen, trur eg, er Jesu ofte strenge ord mot dei då det ikkje var samsvar mellom liv og læra, og at dei var hovmodige. [iv])

Slik eg tolka Jesus den gongen – og framleis, er at det er livet og måten me lever på som er viktigast, ikkje dei religiøse teoriane me «strør om oss med». På det området står me i fare alle, enten me er jødar eller ikkje-jødar. Det er lett å seia og læra det som er rett og gudgjeve, men greier me å leva etter det me lærer? [v])

For, - lærer farisearen Paulus oss, - «Loven» er rett og god (Apgj. 7,12) og har som oppgåve å visa oss at me er syndarar. Dette høyrde nøye saman med offertenesta knytt først til Tabernaklet og seinare dei jødiske templa. «Loven» gjorde lovbrota synlege, men var det syndoffer og blod, ikkje lovens bokstav, som gav jødane tilgjeving for syndene deira. [vi]) 

Det same gjeld i vår tid, men då knytt til profetiar som Jes. 53,1- 12. «Han tok på seg synda til dei mange og vart ramma i staden for brotsmenn». [vii]

Skjemaet Küng brukar i boka si

Leiande grupperingar og deira syn på Jesus

Hans Küng har laga eit skjema over Jesu relatert til dei leiande politiske og religiøse gruppene den gongen. Ei  kort oppsummering av dei 4 gruppene han tek fram i boka si, får farisearane, «dei som gjer kompromiss», størst plass. Han skriv om dei heile på 12 stader i boka. På nokre stader er det snakk om fleire sider.

Sadusearane, som Küng kallar «dei etablerte»,  er velkjende frå evangelia. Dei er omtalt 4 stader i boka. Berre ein av dei går over fleire sider.

Qumran-rørsle som han kallar «emigrantane», er omtalt 5 stader og ein referanse har fleire sider. For meg er dei «essearane».

Zelotane, som vert omtalt som «dei revolusjonære», er omtalt 3 stader, og ein av dei inkluderer fleire sider. [viii])

Meir om dette neste gong....

---

[i] Eigentleg var det snakk om minst fire: farisearane, sadusearane, selotane og essenarane.

[ii] Navnet «farisear» kjem frå eit hebraisk ord for «å leva avskilt»

[iii] Sjå  Matt 3,7 ff, Luk 7,36, Johs 3,1, Ap 5, 34 ff og 23,36.                                                                      [iv] Sjå Luk. 18,10-14, 11,39ff, m.fl.

[v] Dømet på Jesu praktisering av Moseloven i Joh 8, 1-11, viser kor vanskeleg dette er. Han sa ikkje at Moseloven var feil, men gav den dødsdømde ein ny sjanse.

[vi] Sjå 3. Mos / Leviticus 4 og utover.

[vii]  Jes.63,12b.

[viii] I disippelflokken var ein som vart kalla «Simon Seloten». Sjå Matt 10,4; Mark. 10,4; Luk 6,15 og Apgj. 1,13. I nyare Biblar vert han delvis omtalt som «Simon Kananeos» sidan ordet «selot» både kan bety «ivraren» og «kananeos».

Bileta er mine eigne. Bibelsitatet er frå Norsk Bibel nynorsk utgåve.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg

 

Arabar som ventar på dollarturistar

Jødedommes enigma [i]

Mellom dei tema Küng tok opp i første delen av boka, var dette eit  tema eg syntest var interessant, og som eg aldri hadde tenkt over på denne måten. Han skriv at jødedommen er ei gåte og eit uforklarleg fenomen, unik både i religionane si historie og i jødedommen sjølv.

Med opphav i den fruktbare halvmånen, i eit land delt av «den syriske kløfta» [ii] har jødedommen oppstått og blomstra, men og vore styrt av syrarar, babylonarar, persarar, grekarar, romarar og til slutt kristne. Og jødar er i dag spreidde ut over heile verda. Og sett ut frå dei historiske fakta, påpeikar Küng desse fakta: Jødane er…

Ein stat, og likevel ikkje ein stat. Frå dei vart bortføre til Babylon om lag 586 år f. Kr. og  til 2000 år e. Kr. har fleirtalet av jødane budd utanfor landet sitt, «Eretz Israel».

Eit folk, og likevel ikkje eit folk. Dette er fordi dei, ulikt andre folk, kjenner seg politisk og kulturelt som tilhøyrande alle slags land, amerikanarar, engelskmenn, franske, osv. Dei fleste kjenner seg absolutt ikkje som «jødar i eksil».[iii]

Ein rase, og likevel ikkje ein rase

Frå slettene i Jordandalen

. Dette som var nazismens dogme, har ikkje grunnlag i realitetane. Frå gammal tid er jødar oppblanda gjennom giftarmål eller omvending / konversjon.[iv] Derfor finn ein jødar med alle slags genetiske variantar som viser seg i augefarge, type hår, hudfarge osv.

Eit språkleg fellesskap og likevel ikkje eit språkleg fellesskap. Jødane har korkje ein felles kultur eller eit felles språk. Mange – personleg tenkjer eg at fleirtalet kan korkje hebraisk eller yiddisk. [v]

Eit religiøst fellesskap og likevel ikkje eit religiøst fellesskap. Dette fordi fleirtalet av jødane, også i Israel, definerer seg som ikkje-religiøse. Dei kan likevel fylgja skikkar knytte til religionen (omskjering, sabbat, høgtidsskikkar m.m.), men ser på dette som kulturelt og tradisjonelt. Berre ein liten del set si jødiske tru over alt anna.

Her er det freistande her å ta med ein offentleg statistikk (Israel) for 2014/15 sa 49 % at dei var «hiloni» eller «ikkje-religiøse». 29 % var «masaroti» eller «tradisjonelle». 13 % var «dati» eller «religiøst praktiserande». 9 % var «haredi» eller «ultraortodokse», og under 1 % rekna seg som ingen av dei før nemnde.

Jordandalen litt lenger nede mot Eilat

Tallmessig er utgjer jødane svært lite i verdssamanheng, og trass alle desse «likevel ikkje…» som Küng set opp, er det få eller ingen som har sett slike spor etter seg både religiøst og kulturelt.

Skjebnefellesskap

Dette er orda Küng brukar om det som bind jødane sama trass alle ulikskapane han har lista opp. «Dei utgjer eit slags skjebnefellesskap (uansett om det vert godteke, ignorert eller nekta på det personlege plan), som det ikkje finn maken til og som ikkje kan samanliknast med noko anna folkegruppe. Der har hatt ei imponerande evne til å overleve til i dag, gjennom si tre tusenårige soge, gjennom hundreår med fred og hundreår med forfylging, ja freistnader på total utsletting.

Er ikkje dette at jødane utruleg nok har overlevt tre tusen år under så vanskelege kår, i seg sjølv ei gåte?»

MInnesmerke om sigeren ved Eilat

Uforståelege fakta

Küng avsluttar dette kapittelet med ei lang rekkje retoriske spørsmål. Han kallar jødane si soge uforklarleg. Slik var det i starten og slik har det vore, ikkje minst sidan kristendommen vart ei dominerande kraft, er det utruleg at jødane og jødedommen har overlevt. Hadde jødane det vanskeleg før, vart det ikkje betre då kristne fekk makta.

Her er nokre av spørsmåla hans, litt fritt omsett av meg:

Var ikkje jødane sine erfaringar som dei trufast tok vare på, først muntleg og etter 1000 f.Kr. skriftleg, alle knytt til religionen?

Og erfaringane av ein Gud som ikkje noko billede kunne lagast av, ein uforståeleg og utenkjeleg Gud, som har kasta lys og skugge over jødane frå Abrahams, Isaks og Jakobs tid?

Og har ikkje jødane, uansett om dei har vore religiøse eller ikkje, alltid halde fast på trua på den eine Gud som fedrane trudde på? For dei var det alltid denne eine Gud som stod i sentrum og ikkje nokon annan?

Var ikkje trua på denne eine Gud alltid sentrum for den jødiske religionen – uansett om fleirtalet var trufaste eller trulause?

Og har ikkje ei viss jødisk samkjensle, ei kjensle av solidaritet og kanskje også ei religiøs haldning, forma jødane på tvers av alle landegrenser og kontinent?

?????

---

[i] «Tha riddle of Judaism».

[ii] Dette er eit namn på kløfta som går gjennom Israel (der Dødehavet ligg) og langt innover i Afrika.

[iii] Dette trudde jødane i dei forskjellege landa i Europa før Hitler. Jødane i Noreg var «norske», men vart absolutt ikkje rekna som nordmenn korkje av nazistane eller nordmenn flest, slik eg forstår soga.

[iv] Moderne genetisk forsking har gjort biletet endå vanskelegare. Mellom anna verta det sagt at atanasiske jødar har i seg eit genetisk kart som viser tilbake til nokre få europeiske «urmødre»!

[v] Derfor må ein stor del av jødane som gjer alyiah, starta med «ulpan», eit intensopplegg i hebraisk for å kunne funger i Israel!

Bileta er mine eigne.

Det er forbode å bruka bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Guds pakter

Illustrasjonen knyt til dette temaet

Etter som eg les Küngs bok «Jødedommen», vert eg imponert over den kunnskapsmengda og dei analysar han føretek. Målet hans med boka er å skapa ein «trialog». [i] Det er ordet han har valt å bruka.

Ordet «dialog» betyr eigentleg samtale mellom to personar, men er i dag redusert til å bety «samtale» uansett kor mange som deltek i samtalen. Ved å velja ordet «trialog», slær han fast at her er det tre partar som deltek i samtalen, korkje fleire eller færre. I dette tilfelle ein samtale mellom dei tre monoteistiske religionane: jødedommen, kristendommen og muhamedanismen.

Felles utgangpunkt: Abraham

Ein av illustrasjonane viser ei jamføring av «Trua sin far». Både som historisk person, og som førebilete, står han sentralt i alle dei tre monoteistiske religionane med utgangspunkt i Midtausten. For jødar og arabarar vert han rekna som stamfar, for jødar gjennom Isak (1. Mos / Genesis 21), og for arabarar gjennom Ismael (1. Mos / Genesis 16-17). For kristendommen derimot er han dei truande sin åndelege far. (Gal, 3,7 og Rom 4,11).

Felles for alle dei tre monoteistiske religionane er at Abraham vert sett opp til som eit førebilete i tru og tillit til Gud. Eller som Küng skriv om Abraham:

«Det opphavlege førebiletet i profetiske religionar: Han som trudde God¸ [ii] og som var Guds ven».

Jakob skriv: «Abraham trudde Gud, og difor rekna Gud han som rettferdig, og han vart kalla «Guds ven».» (Jak 2,23b). I koranen Sura 4,125 står «Allah took to Him Ibrahim for an outstanding bondman», som eg ser utlagt / fritt omsett som at «Gud såg på Abraham som ein ven».

Tre pakter med forskjellege nivå

Abrahams legat

«I jødedommen er han den som fekk lovnadane om Israel, både folket og landet.

I kristendommen han som fekk lovnadane som gjeld alle menneskje: Jesus Kristus som Abrahams etterkomar.

For muhammedanarane er Abraham den som fekk den opphavlege openberringa som er nedfelt utan endringar berre i koranen.» [iii]

Tre pakter?

Også her har Küng valt å klårgjera teksten med ein illustrasjon som viser – slik eg forstår det, med tre paktsnivå:

1.   Menneskeslekta. Alle desse tre religionane byggjer på at Gud skapte det første mennesket, Adam, og at alle menneske stammar frå han og Eva som Gud laga av ein del av Adams kropp. Og første pakta Gud gjorde, var med heile skaparverket etter syndefloda. Det ytre teiknet på pakta er regnbogen.

2.   Neste paktsnivå for Küng, gjeld for alle dei tre monoteistiske religionane, og er knytt til Abraham som far til mange folk. Teiknet på denne pakta, er omskjeringa. Den gjeld Abraham sine fysiske etterkomarar, - jødar og arabarar, men ikkje dei kristne. [iv]

3.   Tredje nivået har sitt utgamngspunkt i Jakob som Gud gav eit nytt namn: Israel, og som vart opphav til israels 12 stammar. Sjølve pakta kom på Sinai då jødane hadde vakse til eit heilt folk. Paktsteikn var arka der steintavlene vart lagde, og alter for ofring.

Men Bibelen, det vil seia den heilage boka som kristendommen byggjer på, har fleire pakter. Ein del reknar totalt 7. Det er eit heilagt tal, så det kan passa. Personleg er eg meir usikker på definisjonen av det som kan kallast ei «pakt».

På Abrahams tid var inngåing av ei pakt eit heilt ritual der det inngjekk slakting av eit dyr mellom anna. (1. Mos / Genesis 15 og 17, m. fl). Noko slik kom ikkje på tale i dei fleste andre. I Kristen samanheng, er det normalt snakk om to pakter som kjem til syne i sjølve oppdelinga av den kristne Bibelen: Den gamle pakt som kom på Sinai, og den nye pakt som byggjer på avslutninga av siste påskemåltidet Jesus var med på før han døydde. (Matt. 26, 26 – 29).

---

[i] Første del av boka er «The Past that is Still Present», del «A: Origins», kjem underkapittelet «5. The need for a «trialog» between Jews, Christians and Muslims».

[ii] Mi omsetjing av: «Archetype of the profetic religions: the beliver before God; friend of God». (Uthevinga er gjort av Küng).

[iii] Uthevingane er som i boka, omsetninga er mi,

[iv] Om ikkje-jødiske kristne skulle omskjerast, var eit stridstema alt i aposteltida. Dei leiande i den tidlege kyrkjelyden, så langt me veit i alt vesentleg jøde-kristne, vedtok: «For Den heilage ande og vi har vedteke at det ikkje skal leggjast på dykk noka anna bør enn dette som er nødvendig: ²⁹ at de held dykk frå kjøt ofra til avgudar, frå blod, frå kjøt av kvelte dyr og frå hor. Tek de dykk i vare for slikt, kjem det til å gå dykk godt. Lev vel!» (Apg 15:28-29).

------

Bibelsitata er frå Norsk Bibel, nynorsk utgåve. Illustrasjonane er skjermdumpar frå boka.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

 

Framfor minnetavla over bygginga av Tel Aviv

Ei tredje inndeling av jødisk fortid og framtid

Dei to siste bloggane mine har handla om ting som står på permane framme og bak i Küngs bok om jødedommen. Før eg vil ta fram emne frå sjølve boka, vil eg nemna ei inndeling av verdssoga som eg har høyrt forkynt i kristen samanheng av lekfolk. Kanskje den og kan ha noko for seg?

Bakgrunnen for teorien er det Peter skriv i det andre brevet sitt. Han tek utgangspunkt i at tida går, og at ting som har vorte forkynte, ikkje kjem så fort som folk ventar. Og så skriv han: «Men éin ting må de ikkje vera blinde for, mine kjære: For Herren er éin dag som tusen år, og tusen år som éin dag.» (2.Pet. 3,8).

Denne tanken hadde han truleg frå Salme 90,4: «For tusen år er i dine augo som dagen i går når han fer forbi, som ei vakt om natta.»

Heile skapinga tok ei veke

Tabernaklet stod i Silo ca 300 år, og der er
jorda full av bitar frå knuste krukker.
(3. Mos,6,21)

Starten på Bibelen (Genesis) fortel oss at skapinga tok seks arbeidsdagar, og at den sjuande dagen sette Gud /JHVH av til kviledag. Den veka kan då i teorien vera 7000 år, eller etter Guds reknemåte 7 «tusenårsdagar».

Jesus snakka med læresveinane sine om dei siste tider og verda sin undergang. Han sa: «Sanneleg seier eg dykk: Denne ætta skal slett ikkje forgå før alt dette hender. ³⁵ Himmel og jord skal forgå, men mine ord skal slett ikkje forgå. ³⁶ Men den dagen og timen kjenner ingen, ikkje eingong englane i himmelen, men berre Far min.» (Matt 24, 34-36).

Og forfattaren av brevet til hebrearane, skriv: «Du, Herre, i opphavet grunnla du jorda, og himlane er eit verk av dine hender. ¹¹ Dei skal gå til grunne, men du vert verande. Dei skal eldast som ein klednad. ¹² Som ei kappe skal du rulla dei saman, som ein klednad skal dei skiftast ut. Men du er den same, og dine år tek aldri slutt.» (Heb 1,10-12).

Sarons «roser» var kanskje valmuar?

Læresveinen Johannes som sat fanga på øya Patmos, såg denne verdens undergang: «Og eg såg ein ny himmel og ei ny jord. For den fyrste himmelen og den fyrste jorda hadde kvorve bort, og havet er ikkje meir.» (Op 21,1). Og det han såg, hadde Gud sagt gjennom profeten Jesaja: «For sjå, eg skaper ein ny himmel og ei ny jord. Og det som var før, skal ingen minnast, ingen skal lenger koma det i hug. ¹⁸ Ja, gled og fryd dykk til evig tid over det eg skaper! For sjå, eg skaper Jerusalem til jubel og folket hennar til fryd.» (Jes 65:17-18).

Bibelen slær altså klårt fast at denne jorda har ei fastsett tid, og når så langt lir, skal ho gå til grunne. For den som trur Guds Ord, er dette fakta i fortid, notid og framtid.

Jorda si tilmålte tid = ei tusenårsveke?

Teorien eg skriv om i dag, reknar jorda si tilmålte tid ut frå jødisk tidsrekning. Dei seier at verda snart har eksistert i 6000 «menneskeår» som vert 6 tusenårsdagar.

Dei gamle vise rekna seg fram til tidspunktet for skapinga. (1. Mos /Genesis 1,14). Korleis dei gjorde det, veit eg ikkje, men etter det dei fann ut, er «vårt» år 2026 «deira» år 5786. (11. september, Rosh Hashana, som er deira nyttår, kjem 5787). Dei fleste, også jødar trur eg, reknar med ein viss feilmargin i tidfestinga (som vår kalander og til dømes tidspunktet for Jesu fødsel). Likevel, grovt rekna, vil det vera vel 200 år før den sjette tusenårsdagen er over.

Mandeltreet 
symboliserer Israel

Den kvelden den sjuande tusenårsdagen startar [i], har verda eksistert i 6 dagar etter Guds reknemåte. Då står kviledagen eller sabbaten i Guds veke framfor oss. Det er  i så fall «Tusenårsriket», «Fredsriket» eller «Messias sitt kongedømme ut frå Jerusalem. Det vert med andre ord ein tusen-årssabbat med tre forskjellege namn!

????

«Ingen ting er det så vanskeleg å spå om, som framtida», sa dei vaksne heime då eg var liten, men det er ikkje lett å forstå forttida heller. Dei forskjellege teoriane rundt oppdelinga av soga som eg har vore inne på i desse bloggane, er interessante, i alle fall for min hjerne. Men å ropa eit rungande «Eureka» for nokon av dei, har eg problem med.

Den gode Arkimedes ropte «Eureka» då han steig opp i badekartet sitt og fann løysinga på spørsmålet om gullet i krona til kong Hieron av Syrakus var ekte gull. Visstnok framleis naken, testa han teorien og kunne slik bevisa gullsmedens lureri. (Kjenner du ikkje soga, får du leita ho opp!)

Kva som er rett og gale i desse teoriane over den historiske utviklinga i verda – og rundt Israels soge, kan berre framtida gjeva svar på. «Den som lever, får sjå!» seier ordtaket.

Om han lever lenge nok, vel og merka….

 

---

[i] Etter jødisk tankegang ut det som står i skaptingssoga, startar den nye dagen om kvelden. (1. Mos. / Genesis 1,8).

Bibelsitata er frå Norsk Bibel nynorsk utgåve. Bileta er mine eigne.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå¨meg.

Ein kunstnars framstilling av
Guds kall til sitt folk

Strukturane i Küngs paradigme

I sist blogg fokuserte eg på det som stod på innsida av permane framme i boka eg kjøpte.

Permane bak i boka, er brukte til å visa korleis dei forskjellege paradigma føl kvarandre. Tradisjonell tankegang er at eit nytt paradigme oppstår som fylgje av ei krise i det føregåande. Det er derfor naturleg å knyta desse skifta til dei store omveltingane i jødisk soge. Kor vidt det er rett å kalla alle paradigmeskifta for «kriser», er eg personleg usikker på, men dei fleste er klåre.

Historiske linjer...

Stamme-paradigmet går frå skapinga, gjennom utveljinga av Abraham og jødane som JHVHs folk, og fram til jødane ber profeten Samuel om å få ein konge: «Set no ein konge over oss til å styra oss, såleis som alle folka har det!» (1. Sam 8, 5b). Küng tidfester dette skiftet til år 1000. Profetens reaksjon var negativ, men JHVH sa at folket måtte få viljen sin. Det var ikkje Samuel dei hadde vendt seg frå, men den JHVH som hadde utvalt dei til sitt folk og gjort si pakt med dei. (Sjå v. 7-8 i same kapittelet). I dette tilfellet var det ei religiøs endring som skapte paradigmeskiftet.

Kongedømme-paradigmet går fram til både nordriket Samaria og sørriket Juda er tekne av fiendar, og folket ført i eksil. Dette paradigmet utgjer glansperioden i jødisk politisk historie. Det var då Salomo bygde templet, den jødiske monarken rådde over mest land, og profetar stod sterkt både med ris og ros. Paradigmeskiftet tidfester Küng til 722/597 f. Kr. Det første talet er Samarias fall, og det andre då Jerusalem vart teke.. Politisk sett var dette kanskje den største krisa i jødisk soge.

Tekst på veggen i rommet der Israel vart fødd i 1948

Det tredje paradigmet som Küng kallar teokrati-paradigmet, startar med den første heimvendinga / alyiah der alle jødane som ville det, fekk reisa til Jerusalem. Dei fekk dessuten med alle skattane som var røva frå tempelet. Jerusalems murar vart bygde opp att, og eit nytt tempel bygt, innvigd og kom i funksjon. Profeten Esra og dei prestane som fylgde han, hadde stor makt. Küng brukar truleg av den grunn ordet «nomocracy» som kan omsetjast med «styring etter loven». I denne perioden stod Toraen sentralt i administrasjonen av landet.

Frå klagemuren

Det fjerde paradigmet, middelalder-paradigmet, kom som eit resultat av at Jerusalem var øydelagt og det religiøse livet knytt til tempelet og offertenesta, var definitivt slutt. No kjem dei jødiske lærarane (rabbiane) og synagogane i sentrum. Küng kallar dette «cathedocracy». ⁱ Mishnah og Talmud (jødane sin muntlege og skriftlege tradisjon) vert i denne perioden sentrum for jødisk undervisning. Dette paradigmet varde heilt til opplysningstida, ein gong i det 18. – 19. århundret.

Det femte paradigmet kom som resultat av jødiske reformrørsler og tilpassing til moderne livsstil. Det vert av Küng kalla det moderne paradigmet. Slik eg forstår han, meinar han at dette paradigmeskiftet kom på grunn av forsking og vitskaplege studier. Dette paradigmet varer fram til antisemittismen og drap av jødane i perioden 1918-1945, og skaper den største krisa i jødisk historie: Holocaust.

Küngs sjette paradigme har han gjeve navnet «det post-moderne paradigmet». Han knyter det til proklameringa av staten Israel 14. mai 1948 / 5. iyyar 5708. Han set ikkje opp andre paradigmekriterium. Dette er med andre ord eit pågåande paradigme som vil vara til eit nytt paradigmeskifte tvingar seg fram.

Vert det neste «Messias-paradigmet»?

Internett (og AI) seier at jødane sitt Messiashåp vaks fram rundt 500 år F. Kr. under fangenskapet i Babylon. Med Jerusalem i ruinar og templet øydelagt, trong folket noko nytt og sterkt å knyta trua si til.

Salmane 2, 22, 40 og 110 vert i ikkje-jødisk samanheng knytte til Kristus / Jesus (Mashiach / Yeshuah). Men den einaste salmen eg kjem på som direkte peikar på fangenskapet i Babylon, er Salme 137. Den salmen er profetisk sett ein parallell til diaspora som jødar utanfor Israel lever i i dag. Esekiel samanliknar desse jødane med døde bein spreidde utover i verda. (Esekiel 37). Han seier og at jødane skal reisa heim til Israel «frå gravene sine»!

«Ved elvane i Babel sat vi og gret når vi kom Sion i hug. ² På vidjene der hengde vi harpene våre, ³ for der kravde dei songar av oss, dei som heldt oss fanga. Dei som plaga oss, kravde at vi skulle vera glade: Syng for oss av Sions songar!

⁴ Korleis kunne vi syngja Herrens song på framand jord?

⁵ Gløymer eg deg, Jerusalem, så lat mi høgre hand gløyma meg! ⁶ Gjev tunga må hanga fast ved ganen om eg ikkje kjem deg i hug, om eg ikkje set Jerusalem høgare enn mi største glede!» (Salme 137,1-6).

«Neste år i Jerusalem»

Dette er ei fast helsing mellom jødar både i spesielle rituale og elles, men statistisk sett ser det ut som få meinar noko med det. For dei fleste ligg i dag vegen til Jerusalem open. Det var det ikkje for fangane i Babylon!

Kanskje jødane rundt om i verda ville vera lukkelegare – og tryggare – om dei i år verkeleg reiste  heim - til Jerusalem?

Ville dei då oppleva det Sakarja skriv om i kapittel 8, - det jødane i Salme 137 også lengta så sterkt etter?

-----------

i) Dette vil seia at det var læreseta (catedra) som styrde.

Merk: Bibelsitata er frå Norsk Bibel nynorsk utgåve. Bileta er mine eigne.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.