Gratulera med dagen, Noreg!

Når du les dette, har landet vårt frå nord til sør feira at Noreg i 81 år har vore eit fritt land. Musiklag, songkor og tusenvis av menneske har late den vakre nasjonalsongen vår, «Ja, vi elsker dette landet», tona ut over bygd og by. Smilande unge og eldre i sin beste stas har gratulert kvarandre med dagen og vist kvarandre si glede.

Bjørnstjerne Bjørnson skreiv «Ja, vi elsker» i 1859, men gjorde nokre rettingar 11 år seinare. Rikard Nordraak hadde i mellomtida laga tonen som vart kjent og kjær alt då songen vart framført for første gong i 1864. Trass alt dette skulle det ta 126 år før Det norske stortinget litt før jul i 2019 lovfesta songen som vår nasjonalhymne. Diktaren uttrykkjer så vakkert soga vår med desse varme orda:

                «Norske mann i hus og hytte, takk din store Gud!

                Landet ville han beskytte, skjønt det mørkt så ut.

                Alt hva fedrene har kjempet, mødrene har grett,

                har den Herre stille lempet så vi vant vår rett.»

Henrik Wergeland i)

Skjermdump frå
Wergeland og 17. mai - stortinget.no 

Då eg gjekk på skulen, fekk me læra at Henrik Wergeland var nasjonaldagen sin «far». Han ville at datoen då  grunnloven vart underskriven på Eidsvoll i 1814, skulle verta ein dag då alle, og særleg borna, skulle vera glade og heidra landet.

Me lærde derimot ingen ting om «torgslaget» i 1829 då folkemengda hadde samla seg for å ynskja det første norske dampskipet, DS «Constitutionen», velkommen til Christiania. Dette underet, hjul-damparen, samla mykje folk, og svenskekongen hadde sett føre seg at det kunne verta ein folkefest. Då  alt som kunne minna om ein 17. maifest var forbode, sette den svenske stathaldaren  inn kavaleriet for å spreia folkemengda. Wergeland, som kom frå universitetet, kom opp i det heile, og vart utpeika som urostiftar og fekk eit sabelrapp over ryggen. ii)

Om han ikkje var så aktiv under sjølve «torgslaget», skreiv han 17. maidikt og arbeidde med denne tanken både som folkeopplysar og som 17.mai talar.

«Jødinden, elleve blomstrende tornekviste» 

Dette er namnet på ei diktsamling Wergeland gav ut litt før sin død. Der tok han opp det andre hovedtemaet i livsverket sitt: Å forsvara jødane og få bort den skammelege § 2 i Grunnloven frå Eidsvoll som forbaud jødane tilgang til riket. Sjølv fekk ha ikkje sjå at jødeparagrafen vart oppheva. Lovendringa kom først 6 år etter at hans død.             .

Jødane heidra innsatsen hans med eit gravmonument der det står at «taknemmelige jøder utenfor Norriges grændser reiste ham dette minde». iii)

Skjermdump frå 
Wergeland og jødesaken – Wikipedia

«Å snu seg i grava»

Dette uttrykket vart mykje brukt då eg var liten. Det understreka at hadde den som låg i grava visst kva som hende, ville han eller ho koma i slikt opprør at dei ikkje greidde å liggja i ro!

Den raudgrøne regjeringa me har hatt sidan forrige val, har tydeleg markert si negative haldning til jødane og til Israel. Dei har markert si støtte til terroristane som gjekk inn og drap og herja i Sør-Israel 07.10 23. Dei gjorde det ved at kongen ikkje skulle få kondolera og uttrykka si medkjensle etter overgrepa! Kongen «såg» alle jødane som var skotne eller mishandla til døde, og dei som vart bortførde til Gaza, men for regjeringa var det «ikkje politisk korrekt» å uttrykkja si medkjensle…

Derimot då «Slaktaren frå Teheran», han som hadde teke livet av tusenvis iranarar, døydde i ei helikopterulukke, uttrykte regjeringa «si store  sorg»!

For ein månad sidan gjekk same regjeringa inn for å gjeva terroregimet i Iran ein heidersplass i FN! Dette regimet som gjennom sine fangarmar iv) i Israel, i Gaza, i Yemen og i Libanon, har utført blodig terror både mot jødar og arabarar, vel dei aktivt å støtta. Kven kan forstå slikt?

Det er ikkje løye at norske jødar, slik boka «Frykt og stillhet» fortel oss, er redde og prøver å gøyma seg så godt dei kan. For dei var ikkje 1. mai ein gledes dag i dette landet. Det er heller dagen i dag som skulle representera glede og respekt for alle innbyggjarane i landet vårt.

Kanskje me, i Wergelands ånd, burde utstyra 17. mai-sløyfene våre med svart sørjeband i protest mot regjeringa sin Israels- og jødepolitikk?

------------------- 

i) Han var fødd i Kristiansand 17.06.1808, og døydde i Oslo 12.07.1845 berre 37 år gammal.

ii) Meir om dette finn du på: Wergeland og 17. mai - stortinget.no 

iii) Det forundrar mange at der står «jøder udenfor Norriges grenser», men dette er logisk i og med at minnesmerket vart støypt i 1847, og vart oppsett på Wergeland si grav i 1849. Jødane måtte venta endå i to år før dei fekk tilgang til riket!

iv) Eit vanleg uttrykk i Israelsk og andre lands nyheter, er å kalla regimet i Iran for «oktopus» eller «blekksprut». Hamas og dei andre terrororganisasjonane vert rekna som fangarmar, styrde frå Teheran.

Bileta og skjermdumpane har eg laga sjølv .

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Ei årstid med mange merkedagar

Sist søndag skreiv eg om 1. mai, ein dag som vert feira her til lands og verda rundt. Men bortsett frå denne, er det helst religiøse festdagar og nasjonaldagar som vert feira.

Me har nett lagt påska bak oss, og 50 dagar etter det, kjem pinse. Begge desse høgtidene er religiøse og del av den jødisk-kristne arven frå Mosebøkene. Jødane har i tillegg lauvhyttefesten som i år går frå fredag 25. september til fredag 2. oktober. Den festen er ikkje teke med i den kristne kalendaren, men mange kristne frå heile verda reiser til Israel. Der kan dei få vera med jødane og minnast utferda frå Egypt og den lange og strevsomme ferda til dei endeleg etter mange år fekk koma inn i «Det lova landet».

Minnedagar i april.

I norsk historie er 8. april ein merke-dag. Det var den dagen Tyskland gjekk til angrep på Noreg. Trass alle uroande teikn, hadde landet vårt lite og ingen ting å stilla opp med dei første 48 timane då fienden kom inn i landet vårt både luftvegen og sjøvegen. Filmen om «Blücher» viste oss tydeleg kor naivt og uførebudd det norske forsvaret var då krigen var ein realitet.

Som 8. - 9. april 1940 vart eit vegskilje i norsk soge, skjedde det motsette 5 år og ein månad seinare. Ved midnatt mellom 8. og 9. mai 1945 kapitulerte dei tyske okkupantane, og Noreg var på nytt eit fritt land. Men desse fem åra pluss ein månad hadde sett djupe og vonde spor etter seg. Verst av alle leid det vesle jødiske miljøet som først og fremst var samla i Trondheim og Oslo.

«Jom HaShoah»   

Den 14. april 2026 var den jødiske minnedagen for Hollocaust. i) Denne dagen vart teken i bruk på 1950-talet, og vedteke i lovs form i 1959 som «Jom HaShoah». FNs vedtak om den internasjonale hollocaustdagen, kom ikkje før i 2005. Ingen ting hadde vore meir naturleg enn å gjeva støtte til jødane og Israel for det enorme overlasta dei hadde lide, og velja den dagen dei hadde markert i 46 år, men FN valde noko anna....

«Jom HaAtzmaut»

Dette er den israelske nasjonaldagen som i år var den 22. april. Det er til minne om den 14. mai 1948 ii) då Ben Gurion i eit overfylt hus i Tel Aviv, proklamerte Israel som fødd på nytt. Det var dagen då England trekte ut sine styrkar frå landet, og jødane stod midt oppe i ein blodig forsvarskrig både i Jerusalem og i kibbutsame rundt om i landet.

Men medan me i Noreg kan gleda oss over at den 8. mai 1945 overgav tyskarane seg uten å stilla vilkår, har Israel i realiteten opplevt ein meir eller mindre konstant krigs- og trusselsituasjon. 

Det starta med den arabisk-israelske krigen 1948-1949. Så kom Suezkrigen i 1967. Etter det utmattingskrigen 1967-1970 som gjalt Suezkanalen og grensa til Jordan. Jom Kippurkrigen kom i 1973. Det har etterpå vore to Libanonkrigar, først i 1982 og så i 2006. 

Nett no pågår krig mot Iran og deira allierte i Libanon, Gaza, Yemen og i området som ligg under det såkalla «palestinske sjølvstyret». Bak dette ligg ikkje ei nasjonal-politisk doktrine som den Hitler og nazistane samla seg rundt. Bak krigane mot Israel og jødane ligg eit religiøst hat som først og fremst kjem til uttrykk i shia-islam.

Ein fysisk og ein intellektuell krig

Denne 78-år gamle krigen som Israel står oppe i, vert berre delvis ført på slagmarka. Viktigaste kampen skjer gjennom media og gjennom islam-støtta eller –påverka undervisnings-institusjonar og sosiale media verda over. Der vert folk «fora» med løgner og halve sanningar, i tillegg til at FN, Noreg og andre finansierer skular som glorifiserer drap på jødar og «Død over Israel». 

«Vi har generasjonar i missa!»

Dette stod det på ein plakat eg såg nokre gonger i internasjonale media frå anti-Israel marsjar, og som eg ikkje greier å gløyma. Den systematiske indoktrineringa av dei som veks opp i dei såkalla palestinske områda, veit både den norske regjeringa og FN godt om. Dei tillet dette, men støttar det ikkje offisielt.

Det er eit system der det å drepa jødar, er ei «velgjerning» som vert heidra med «heltelønn». I visse tilfelle kan eit torg eller ei gate verta oppattkalt etter terroristhelten. I dette systemet veks born opp til det som i gamle dagar vart kalla «kanonføde». Terroristane brukar born og familiar til å gøyma seg bak, - til borna vert vaksne nok til å halda eit gevær! iii)

Er det einaste utgangen på denne konflikten at dei som går på desse skulane, enten må verta drepne, eller som det heiter på godt gammalt bedehusspråk: «Dei må verta frelste?»

Eg ber om at dei må verta frelste!

------------------ 

i ) FN kunne ikkje bruka den dagen som jødane hadde valgt til å minnast overgrepa nazistane gjorde mot dei. Derfor er den internasjonale Hollocaust-dagen 27. januar. Han vart i år markert ved deportasjonsmonumentet ved Akershuskaia 27. januar med kronprinsen og statsministeren til stades. FN valde denne datoen fordi det var 27. januar 1945 at konsentrasjonsleiren Auschwitz vart teken og fangane sette fri.

ii ) Sidan Israel brukar ein annan kalendar enn me, varierer desse dagane på vår kalendar. «Jom HaShoah» er den 27. i månaden Nisan. «Jom HaAtzmaut» er den 5. i månaden Iyar.

iii) Frå Gaza er det sendt ut bilete av barneleirar der gutar heilt ned til 12 år får våpenopplæring m.m.

Bileta er mine eigne. Dei to nest øvst er frå turen min til Auschwitz, det i midten er Tel Aviv sett frå Joppe, og dei to andre tok eg i England.

Det er forbode å bruka bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

From the river to the sea.
Israel shall be free!

«Frykt og stillhet»

Dette er tittelen på ei bok som kom i hendene mine for ei kort tid sidan. Underittelen er «Jødiske stemmer etter 7. oktober». Summa summarum trist lektyre berre to og eit halvt år etter det grufulle angrepet som Hamas og likesinna terroristar gjennomførde i Sør-Israel.

Når du les dette, er det tredje dagen etter 1. mai, den dagen som er kalla «Arbeidarane sin fridomsdag». Eg sit og skriv dette på førehand av praktiske årsaker, men ut frå det landet vårt har opplevt siste åra, er eg ikkje i tvil om at landet over har det vore slagord og faner med anti-Israel og anti-jødiske tekstar.

«I høyden vi ei frelse venter hos guder eller fyrsters flokk»

Slik startar andre verset på den norske omsetjinga av «Internasjonalen». i) I tidlegare bloggar har eg skrive om Einar Gerhardsen sin tur til Israel for å møta «Kjære venner». Frå hans ros til dagens anti-Israel og jødehat, er eit langt steg, trass i at han og sikkert song internasjonalen mange gonger. Kanskje også i Israel.

Framsida på boka eg las

Men uansett kva standpunkt den enkelte av oss har, så er Israel ein realitet anno 2026 nettopp fordi jødane og Israel er ein viktig del i planen til Han som forfedrane mine kalla «Den gamle av dage». For Han spelar politiske slagord og skrikande panflettar ingen rolle. Heller ikkje kva «gudar» dei som går i 1. maitog, dyrkar.

Det er Han som står bak opphavet til jødefolket – og staten Israel. Han er den einaste og sanne Gud, - Abrahams, Isaks og Jakobs Gud, JHVH og «HaShem».

Er me på veg tilbake til situasjonen i 30-åra?

Denne tanken arbeidde i meg medan eg las boka eg starta med i dag. Den gongen vart det bygt opp eit jødehat ut frå ein tankegang at jødane var ein eigen rase. Bilete av jødar med «typiske jødetrekk» dukka opp enten fokus var fysisk misforming eller griskheit med penge- og maktbegjær. Alt produsert ut frå det som opprinneleg vart kalla «judenhass» - jødehat, i tankane til dei som ville jødane vondt. 

I det 19. århundre vart ordet «jødehat» bytt ut med «antisemittisme».

og baksida...

ii) I vår tid har endringa gått eit steg vidare. Både regjeringa vår og dei som har skrive plakatane og forma slagorda til 1. mai, vil automatisk protestera på at dei er «antisemittar». Derimot er dei – og det understrekar dei gjerne – «anti-Israel» og «anti-sionistar». Og dei stiller gjerne opp i lag med folk som ropar «From the river to the sea, Palestine will be fri!»

Det slagordet byggjer på det som er palestinsk offisiell politikk og som me kan lesa i mange av dei antijødiske organisasjonane sine «Charter». Deira mål er – som slagordet seier, å fjerna jødane og staten Israel. Så når den norske statsministeren og andre i regjeringa og frå venstresida i norsk politikk stiller i tog med slike, viser dei si «anti-israelske og anti-sionistiske haldning».  «Jødehat» og «antisemittisme» med andre ord. Og trass i dette syng dei med glede: 

«Lenge nok vi ligget har i støvet: Vi stiller likhets krav mot rov.  Mot alle retten skal bli øvet, slik vi har vårt samfunns lov»

Men Gud er den som gjev liv og vekst...

Men gjeld ikkje dette også jødane som etter 2 000 år endeleg fekk sitt eige land (Eretz Israel)? Ingen som dei har ei så endelaus soge av pogromar og overgrep! Kven skal sikra dei sin «rett» og sitt «samfunns lov» om dei ikkje gjer det sjølve?

Som i tida før andre verdskrig, bøyer jødane nakken og prøver å vera så usynlege som råd. Likevel vert dei hundsa, spytta på og mistrudde som om det var deira personlege skuld alt som skjer i Midtausten. 

Sanninga er at Netanyahu og dei som styrer landet der nede, kjempar ein kamp for å overleva som land og som jødar i det landet JHVH, HaShem, gav dei til evigt tid. Dernest kjempar dei ein kamp for oss mot desse kreftene som – når Israel / jødane er utsletta, skal ta «oss» i «Vesten», - også kalla «Euro-Amerika».  Me er «den store Satan» som skal drepast når «den små Satan», Israel, er utradert! Det kan me lesa svart på kvitt!

For meg, er det ikkje noko folk på jorda som har så stor grunn til å syngja linjene i Internasjonalen sitt tredje vers, som jødane. Både vår politikk – og våre bønner – bør derfor ha som mål at Israel skal leva, blomstra og ha fred innanfor sine eigne, fastlande grenser. 

«Mot alle retten skal bli øvet»!   

Inkludert jødane!

---------------- 

i) På Internasjonalen – Wikipedia, finn du han på originalspråket fransk (ved E. Pottier, 1871), samt norsk og engelsk omsetjing.

ii) Opprinneleg var ordet «antisemitismus».

Bileta er mine eigne.

Det er ikkje lov å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Lusterfjorden sett frå Harastølen

Ei forunderleg soge

Fem hundre meter oppe i fjellet i Luster ligg nokre store og kvite bygningar. Ein 7 kilometer smal veg pluss ei taubane, knytte husa der oppe med fjorden langt nedanfor. Der ifrå har du fritt utsyn over ein arm av verda sin lengste isfrie fjord, Sognefjorden, - «The king of the fjords» som turistplakatane kallar han.

Bygningane, i dag forfalne og vanstelte, kan fortelja om tusenvis triste menneskjeskjebnar. For 130 år sidan vart det bestemt å samla fattige tuberkuløse frå Vestlandet her. For hundre år sidan vart bygget utvida så det hadde plass 100 pasientar. Det vart største sjukehuset av denne typen i landet. Det tørre klimaet og den friske lufta der oppe i skogen, var avgjerande heilt til nye medisinar overtok behandlinga.

I 1959 vart arbeidet med tuberkuløse avslutta. Fram til 1991 var det psykiatriske pasientar her. Så i 1991 vart drifta endra for å ta seg av asylsøkjarar som kom til landet, men alt vart avvikla tre år seinare.

Hadde bygningane kunna snakka…

Mange menneskje frå vidt forskjellege miljø har gjennom alle desse åra levt der oppe. For mange av dei vart det siste stoppestaden i livet. Moderne investorar med planar om å gjera staden til eit luksushotell, kjøpte eigedomen. Sidan har lite hendt, og både bygg og eigedom elles hadde preg av forfall og rot då eg var der oppe for eit år sidan.

Eit forfalle bygg, men vakker natur

Ein forunderleg pasient!

Av alle som har vore der oppe, er sikkert jøden Isak Eidenbom den merkelegaste. NRK hadde i 2014 eit innslag Tone Merete Lillesvangstu hadde laga. i)  Då samla ho barnebarnet til Isak Eidenbom, Per Eidenbom, og to born av overlege Jessing der oppe.

Artikkelen siterer Per Eidenbom: «Eg har heile livet levd med, og høyrt om, at bestefar redda livet ved at overlege Jessing på Luster sanatorium tok seg av han her…

Han var i verkelegheita frisk som ein fisk, og kvar gong tyskarane kom, så kasta dei som jobba her grise- og kublod over han, slik at det skulle sjå ille ut. Tyskarane snudde i døra. Bestefar levde her i to år på denne måten, og det redda livet hans».

Egil, sonen til Jessings kommentar, var: «Alle observerte dette illegale forholdet, men i krigens tider var det ingen som sladra. Det er noko eg har forundra med over i etterkrigstida…»

Kven var Isak Eidenbom?

Per Kristian Sebak som har skrive boka om jødar i Bergen, nemner Isak 43 gonger i boka si. Første omtalen er at brørne Isak og Julius Eidenbom, som hadde kome frå Rajgrod i Russland i 1893 og 1897. Dei budde først i Oslo der Isak løyste handelsbrev i 1899. Han flytte så til Bergen i 1901 der han hadde «sambygdingen Isak Gottfarb», skriv Sebak.

Eidenbombrørne satsa på trikotasje og fekk etter kvart fleire forretningar i byen. Men det tok mange år før Isak vart norsk statsborgar. Han gifte seg med Anna Goldfarb, og dei fekk sonen Alexander. Sidan han var fødd her, vart han «norsk borger» før faren, og i ei rekkje år stod forretningar i sonens navn!

Sebak skriv om opphaldet på Harastølen:

Illustrasjon frå Sebaks bok

«Sommeren 1942 dro han (Isak) til Høyheimsvik i Luster i Sogn, hvor han kjente overlegen ved Luster Sanatorium godt. Statspolitiet i Bergen hadde fått rede på Isaks oppholdssted og sendte derfor følgende telegram til politimesteren i fylkeshovedstaden Hermansverk klokken ti den 26. oktober: «Isak Eidenbom, f. 19/2-77 i Polen, f.t. Høiheimsvik, Luster, bes anholdt og transp. Bergen. Stapo.» Klokken 13.10 neste dag ringte telefonen hos Statspolitiet. Det var lensmannen i Luster. Han meddelte at Isak Eidenbom var syk på Luster Sanatorium og kunne derfor ikke transporteres til Bergen. Dette tok Statspolitiet til etterretning. Omstendighetene er noe uklare, men mye tyder på at Isak ble varslet same morgen av kjente i Luster om telegrammet frå Bergen – og deretter ført til Luster Sanatorium, som lå på en fjellside 500 meter over havet. Han ble innskrevet der 26. oktober «med tuberkulose» ». ii)

I Sebaks bok står og: «Isak ble endelig utskrevet 14. mai 1945, og legen noterte da:

«Pasienten reiser frå Sanatoriet i dag. Han har ikke vært syk under oppholdet. Skyggen på rtg. frå 27/10 er artifisiell, fremkalt av lipiodol og vatt. Alle positive basillefund er falske. Han ble innlagt og beholdt i sanatoriet for å beskyttes mot jøde-deportasjonen. Har under hele oppholdet vist sig som en god nordmann og har som han selv sier: - aldri trykket på en knapp».

På same side avsluttet Isak:

Reiser i dag frisk og rask, dette har jeg at takke Lyster sanat., særlig overlæge Smedsrud. Tusen takk til alle sanatoriets læger, oversøster og søstre,

Deres takknemlige og hengivne

(sign) I. Eidenbom.»

«Jødenes historie i Norge»

Dette hovudverket om jødar i Noreg av Oskar Mendelsohn, har berre ein kort omtale av brørne Eidenbom. Der står at Isak Eidenbom var innført i D.I.M. sin protokoll i 1899, og at «Isak Eidenbom og hustru slo seg ned i Danmark etter krigen og døde der i 1956.» iii)

Visste ikkje Mendelsohn om opphaldet på Harastølen? Eller: Kvifor nemner han det ikkje med eit einaste ord?

---------- 

i) Ligg på internett under: Sterkt møte på Harastølen – NRK Vestland

ii) Frå side 195 i Sebaks bok.

iii) Nevnt på side 314-315 i «Jødenes historie i Norge».

Bileta frå Luster er mine. Eg har og scanna illustrasjonen frå Sebaks bok.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Framsida på boka eg lånte

 «Tilbake til Buchenwald» i

Dette er tittelen på ei bok Elsa Kvamme og Aschehoug forlag gav ut i 2023. Undertittelen «Da norske studenter skulle gjøres til en ny SS-elite», fortel kva tema forfattaren har arbeid med.

For meg var boka interessant fordi ho kunne ha detaljar om jødar under dei tragiske åra fram til 1945. Den første jøden fann eg omtalt på side 21 i samband med motstand mot den tyske invasjonen. 

«Mindre kjent er den jødiske medisinstudenten Rubin Philip Ullmann frå Moss, som etter å ha deltatt i felttoget mot okkupantene startet systematisk informasjonsarbeid ved Universitetet for å motvirke den nazistiske propagandaen. Han, faren og broren ble sendt til KZ Sachsenhausen, hvor en annen fange, Universitetets rektor Didrik Arup Seip, møtte Rubin før han døde på sykestuen i 1942. Da faren Isak og broren Paul ble stilt opp saman med andre jøder i Sachsenhausen for å føres til Majadanek ii, hørte Seir en av dem rope: «Skyt meg, skyt meg!». De visste at dette var å foretrekke fremfor å bli pint på transporten de nå skulle ut på.»  

Det store aksjonen for å arrestera dei norske studentane, var 30. november 1943. Aksjonen hadde vore førebudd ei tid, og mange studentar var varsla på førehand. Likevel vart mange arresterte. I denne samanheng har forfattaren ein interessant observasjon:

Skjermdump frå Wikipedia

«Den forrige store massearrestasjonen hadde vært aksjonen mot de norske jødene, og den hadde tross alt vært grundig forberedt – først gjennom de tyske Nürnberglovene; siden endret også NS-regjeringen lovene, kunngjorde forordninger og sto som ansvarlig for registrering av mennesker og eigedom. Dessutan kunne jødene sies å være en liten, marginal gruppe i Norge, og arrestasjonene hadde ikke møtt den motstand i befolkningen som deltakerne på Wannsee-konferansen hadde fryktet da de planla «den endelige løsning» på det såkalte jødeproblemet. Men det var utenkelig å få norsk politi med på en aksjon mot norske studenter – landets fremtidige lektorer, tannleger og jurister. Denne gang måtte man derfor gå til det sjeldne skritt å bruke tyske soldater som aktive arrestanter.» iii

Etter krigen var det sagt at arrestasjonen av jødar kom brått på, trass i alt som var gjort på førehand, og at politifolka «berre fylgde ordre» og derfor ikkje var ansvarlege for det dei gjorde. Derimot var det «utenkelig å få norsk politi» til å arrestera norske studentar for å senda dei til Tyskland, endå desse arrestasjonane også vart utført etter ordre frå det tyske hierarkiet! 

Kan dette fortåast slik at å senda jødar til konsentrasjonsleirar i Tyskland, var uproblematisk, men å gjera det same mot norsk studentar, kunne resultert i ordrenekt frå norsk politi?  

Eva Renate Meyer

Ho var Terbovens sekretær, og han hadde ikkje vore særleg aktiv i arrestasjonen av jødane. Kanskje grunnen var at Eva Renate Meyer, som var jøde, hadde eit amorøst forhold til han? Først då det kom ordre frå Tyskland om at ho ikkje kunne fortsetja i rikskommisærens teneste, vart ho send til Tyskland. Men «hun fikk arbeide i en industribedrift i Rhinland, og hun overlevde krigen».iv

Quisling og «den jødiske fare»

Baksida på boka

Kvamme skriv at i Wannsee-protokollen står at det ikkje hasta med å gå til aksjon mot jødane i dei nordiske landa. Likevel kom aksjonen relativt tidleg, kanskje fordi Quislings ambisjon om å gjera Noreg til det mest «rasereine» landet i Stor-Germania.

«Det var også forbausende lett å få norsk politi til å arrestere menn, kvinner og barn av jødisk opprinnelse. I sin biografi over NS-justisminister Sverre Riisnes skriver Nils Johan Ringdal at det for Riisnes var et skår i gleden at han etter Donau forlot Oslo med 532 jøder om bord, ikke kunne sende det planlagte telegrammet til Hitler: Norwegen ist judenfrei!» v

Forfattaren skriv at den norske jødeaksjonen kom brått på den tyske leiinga i Berlin, «men Eichmanns kontor klarte likevel å få ordnet transport og logistikk slik at deportasjonen kunne gjennomføres som ønsket».

Elite-fangar

Over porten til Buchenwald der norske studentar vart internerte, stod «Jedem das Seine», som kan omsetjast med «Kvar får som han fortener». Samanlikna med dei vanlege fangane, levde dei norske studentane i ei heilt anna verd, sjølv om dei og var innestengde bak elektrifisert piggtråd. 

Bortsett frå det eg alt har nemnt, er der ikkje jødar ofte nemnt bortsett frå at studentane – sidan dei fekk pakkar og relativt bra med mat, hjelpte utsvelte jødeborn på andre sida av gjerdet.  Ein stad står om ei polsk-jødisk mor som kasta barnet sitt  over gjerdet og bad folk ta vare på han. Guten vaks opp i nleiren og var som vaksen med på minnemarkering i leiren. (Side 159). Ein stad står det og om den plagsame lukta frå krematoria.

Dei fleste norske studentane kom heim att i live. Av dei om lag 650 studentane som var sende nedover, døydde 17. 

772 norske jødar sendt til leirar i same området. Berre 37 tilbake.

-------

i     «Tilbake til Buchenwald. Da norske studenter skulle gjøres til en ny SS-elite», av Elsa Kvamme, H. Aschehoug &     Co, Oslo, 2023. ISBN 978-82-03-39923-7.

ii Dette er eit anna namn på konsentrasjoneleiren «Lublin» der først sovjetiske krigsfangar og seinare jødar vart internerte. Frå hausten 1942 vart det installert gasskammer der. Etter Wikipedia vart rundt 100 000 menneskje drepne der, dei fleste jødar.

iii Frå side 52. Markeringa med feit skrift, er gjort av meg her.

iv Frå side 77.

v Frå side 78.

Bileta er mine.

Det er forbode å bruka bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Skjermdump frå Wikipedia

 Augnevitne

«Det var ein gong…» er starten på mange eventyr. Boka eg fann, kom ut i 1948, og forfattaren var augnevitne til det som skjedde i Palestina i den siste delen av engelskmennene sin mandatperiode. Etter 20 år som fastbuande på Oljeberget, hadde ho laga ein hage av unytta skrapland. Frå sitjeplassen på taket av «Svenskebo» kunne ho sjå ut over Jerusalem.

Hilda Anderson var fødd i 1888 i Sør-Sverige. Som 13-åring vart ho morlaus og måtte stella for faren og broren. Seinare utdanna ho seg til sjukepleiar. Gjennom ein nordamerikansk misjon vart ho sendt til Kina, og der arbeidde ho 20 år før ho av helsemessige grunnar måtte gjeva opp arbeidet i Kina.

Gjennom ein arv fekk ho økonomi til å kjøpa eit stykke jord på Oljeberget, og frå 1927 til 1948 vart dette heimen hennar. Området var aude og fullt av stein, men ho opparbeidde etter kvart ein vakker hage. Folket som budde omkring, var fattige arabarar. Ho hjelpte dei, enten det var til helse eller andre ting dei bad om hjelp. 

Bilete frå boka eg las

«Sett frå Oljeberget»

Dette er tittelen på ei bok ho gav ut i 1937, og som kom i tre opplag. I den skreiv ho:

«Den som med meg i tyve år har betraktet det jødiske pionérarbeid i Jordandalen og på Israel-sletten, kunne knapt med den beste vilje tro at dette virkelig var mulig og skulle lykkes. Så vanskelig og umulig så det ut. Men nå etter tyve år, ja, bare etter de første ti, kan en ikke lenger tvile på jødenes framtid som bønder i Palestina. Deres gode eksempel når det gjelder å gjøre landet fruktbart, er det beste og viktigste dette landet har opplevd på et årtusen. Alle vi som bor i dette landet, kristne fra de forskjelligste land og samfunn så vel som araberne, nyter godt av jødenes pionérarbeid. Nå trenger vi ikke lenger å beskytte oss mot malaria, vi kan spise grønnsaker uten frykt for å få tyfus. Vi er ikke lenger bare henvist til hermetikk, men kan få frisk og renslig forsyning av alt». ii

«Esau kommer»

Hagen ho skapte av steinete audeland

Kva år Hilda skreiv det over, er ukjent, men i 1948 er tonen ein heilt annan. No samanliknar ho seg med Jakob den natta han stod åleine ved Jabboks vadestad, og skriv at ho er komen til sitt «Pniel». iii Ho minnest dei lovnader ho hadde gjeve Gud i ungdomen, og ho tenkjer på jødane ho lever mellom. «Herre, se i nåde til Sion, det folk, som du har utvalgt og fostret med så stor tålmodighet gjennom tidene, det land som du har utmerket framfor alle andre, Kanaans land, som du talte slik om».

«Et hjem har Gud gitt meg i Kanaans land. Jeg har fått plante en hage, jeg har ryddet vekk stein og torner. Der torner og tistler vokste, står nå blomstrende bougenvilia og neriumbusker og på steinmurens plass vokser i dag mandeltrær og mimoser. Pinjene gir skygge og vinen de søteste druer. Det er grønt på marken og fuglene synger i peppertrærne. Solen lyser fra en klar, blå himmel, behagelig, mildt og varmt, Det er som i paradiset – om det bare ikkje var for dette ene: Esau kommer!» iv

Englands svik

England mandatperiode enda i 1948. I staden for å gjeva jødane eit heimland slik Balfourdokumentet hadde lova dei, vende Churchill jødane ryggen og satsa alt på å hindra at heimlause jødar – fordrivne av holocaust og uvennlege europeiske statar, skulle få koma inn i landet.

Kristuskyrkja i Jerusalem var
Hilda sin åndelege heim.

12 jødar rømde frå fengselet i Jerusalem. Dei vart då flytta til Atlit sør for Haifa, skriv ho. «Der er en gammel korsfarerborg, og der bruker de nå å holde jødiske fanger forvaret. Der er det en stor jødisk konsentrasjonleir.»

Ho skriv om jødiske fangar i Kenya i Afrika, og flyktningar på Kypros. FN hadde lova dei å få koma vidare, men held dei bak piggtrådsperringar. Hilda skriv om desse: «De vet at de burde være her og hjelpe sine hardt betrengte kamerater både i forsvaret av de ensome beliggende koloniene og i arbeidet på landet».

Bab el Wad

«Bab el Wad har krevd mange ofre og utallige busser og biler er blitt etterlatt til advarsel for senere trafikanter. De som har ansvaret for orden i landet, burde med alle midler som står til deres rådighet, rense opp grøftene og snikskytterredene. Så skulle en iallfall tro. Men det rapporteres at 5 000 illegale arabere er kommer over Jordan fra de østre arabiske naboland for å befri det arabiske Palestina fra jødeinvasjonen. Om det er disse som har slått seg ned i Bab el Wadis jord- og berghuler, så har de nok fått overhånd. Noen politi eller militærstyrke synes ikke å ville våge å ta seg av dem. De har stjålet alt for meget ammunisjon og våpen frå de engelske militærlagrene i landet, og på den måten skaffet seg overhånd. En kan ikke undre seg over at selv kirkelige kretser kritiserer mandatregjerigen for den tilstand de har overlatt det Hellige Land i ved sin avreise!». v

Stadig skyting og drap

Det budde nokre «dalasvenskar» i Israel, og Hilda besøkte dei i påska. Dei hadde fått vindauge knust av bombenedslag og skyting. Ein hadde fått ei kule i foten, men vart frisk att. Ei russisk nonne på klosteret på Oljebergen, vart treft av ei kule med ho sat på bussen. Einnan kjent vart treft av ei kule med han sat ved bordet i sitt eige hus, men Hilda skriv: «Den som sitter i den Høyestes skjul, som bor i den allmektiges skygge. Det er den eneste plassen som er sikker i våre dagers Palestina». vi

25.april 1948 var Hilda Andersson drepen då ho var på veg heim frå kyrkja ho høyrde til i, i Jerusalem. 

Ho fekk ikkje oppleva draumen ho hadde bore på i alle år:  Dagen då staten Israel vart fødd!.

-----------

i  Boka heiter «Palestina våren 1948. Hilda Anderssons siste syn frå Oljeberget. Samlet og utgitt av Per Faye Hansen», Oslo 1948. Karmelinstituttet.

ii Frå side 115 i boka eg las.

iii «Pniel» eller «Penuel» er staden der Jakob møtte Gud og dei kjempa mot kvarandre. Namnet er hebraisk og betyr «Guds ansikt» eller «Vendt mot Gud» (1. Mos. 32,30).

iv Frå side 10 i boka.

v Frå side 85.

vi Sitat frå Salme 91,1-2.

Det er forbode å bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

God påske!

I dag er det Oppstandelses-søndagen, ein jubel-søndag heilt frå den søndagsmorgonen rundt år 33 då kvinnene kom og fann grava opna og tom. Jesus var der ikkje lenger. Han hadde stått opp! Halleluja! 

Sjølve ordet «påske» har gått ein lang veg frå det hebraiske «pesach» til det vart det norrøne «paskar» og til slutt ordet slik me brukar det i dag. Innhaldet har og endra seg frå den gamle jødiske festen, gjennom hundreår etter hundreår, til vår samtids feiring med påske-ferie, påske-liljer, påske-kyllingar, påske-egg og påske-krim. 

Eg kallar dagens feiring for «post-kristen» for denne feiringa ser ut til å vera like langt frå sitt religiøse opphav som julefeiringa. Vikingane vart kjende med «paskar» som ei høgtid knytt til vårjamdøger, - dagen då sola gjorde dag og natt like lange. Jula vart feira då sola snudde og dagane som hadde vorte kortare og kortare, vart lengre og lengre.

Den typiske påskematen i vår kulturkrins, er lam. For folk flest ein rein fysisk nytelse utan meditasjon over korkje pesach-lammet jødane åt den siste natta i Egypt, eller døden til han døyparen Johannes kalla «Guds lam» (Joh.1,29).

Stor fallhøgde

Sist søndag skreiv eg om dei modige jordmødrene som lydde Gud meir enn menneske. Etterpå kom dekretet om at alle jødegutar som jordmødrene hadde late leva, skulle druknast i Nilen. Det var ei oppgåve for «heile folket»! (Exodus / 2. Mos. 1,16 og 22)

Takka være jordmødrene og dei to som ville berga guten dei hadde fått, fekk Moses leva opp, ja, han vart til og med oppdregen i den kongelege familien og fekk god opplæring. Den første martyren, Stefanus, seier: «Såleis fekk Moses opplæring i all egyptisk visdom, og han var full av kraft både i ord og i gjerning.» (Apg 7,22).

Betre attest kunne han vel ikkje få, men det hjelpte eigentleg så lite. Ikkje det at eg veit kva han tenkte, men kanskje han såg på seg sjølv som ein slags bergingsmann for slavefolket han var komen frå? I alle fall gjekk det hakkande gale då han ville forsvara landsmannen sin og enda opp som mordar. Dermed måtte han rømma for livet, forkasta både av jødar og egyptarar. 

Som midiansk sauegjetar

Bibelen seier han rømde til Midian som i dag ligg i nordvestlege Saudi-Arabia. Der vart han gift med dotter til presten Jetro, og vakta sauene hans. I det var han lik Jakob hadde vakta sauene til sin svigerfar, Laban, ein eller annan stad i grenseområdet mellom Syria og Tyrkia.

Men ein dag, seier Bibelen i), kom han til Horeb ii). Der oppdaga han ein klunger som brann og brann og ikkje brann opp. Også i dag kan klungerbuskene i øydemarka ta fyr og flamma opp heilt av seg sjølv, fortel folk som skal ha sett det. Det rare var berre at denne ikkje brann opp, så Moses gjekk nærare for å sjå.

Kva som hende, kan du lesa i det tredje kapitelet i Exodus / 2. Mosebok. Føl du soga vidare, ser du at her, på same fjellet skulle Gud gjeva israelsfolket bodorda skrivne med Guds eigen hand. Men då Moses stod der den dagen åleine, redd og berrføtt, var situasjonen ein heilt annan.

Moses’ klungeroppleving

Der og då fekk sauegjetaren kall til å føra israelittane bort frå trældommen i Egypt, og stå opp mot sin stebestefar Farao. Ja, ikkje berre det, han skulle føra israelittane gjennom ein åndeleg prosess, eg har lyst å kalla det ei omskaping, frå eit forvakse stammefolk i treldom til ein fritt paksfolk tilhøyrande
Abrahams, Isaks og Jakobs Gud, «HaShem» iii).

Og då var det ikkje nok med Egypts beste utdanninga og faglege og menneskelege kompetanse. Den Gud trong til ei slik oppgåve, måtte innsjå si eiga maktesløyse og si totale avhengigheit av Gud, «HaShem».

Eg trur ikkje denne dagen kom «som lyn frå klår himmel». Nei, på si einsame vandring både som flyktning og som nomadisk gjetar, hadde han gjennomgått ein modningsprosess fram mot klungeropplevinga. Han hadde hatt tid til å tenkja. Kanskje svigerfaren og hadde snakka med han, slik me ser han gjorde seinare? iv)

Og derifrå ….

Den Moses som litt seinare tok vegen sør-vestover frå svigerfaren Jetro og familien sin, var ein annan enn flyktningen som hadde gått motsett veg få år tidlegare. Skal med setja ei overskrift over Moses’ liv vidare, kan det vera «Gud talte, og Moses gjorde som Gud sa!» v).

Takka være det Moses hadde gjennomlevt før klungeropplevinga, og det han opplevde det han stod berrføtt og høyrde Gud / JHVH snakka ut or elden, kan me feira påske enten me er jødar eller ikkje-jødar.

For jødane, slik eg forstår det, er Moses den største av alle menneskje i den bibelske konteksten som for dei er Tanakh.

Neste år i Jerusalem!

Denne gamle helsinga vert uttalt i jødiske heimar og synagogar verda over denne påska og. Over alt ser me antisemittisme og anti-israelske haldningar både i det offentlege rom og privat. Det kan gjera kven som helst redd!

Mi bøn er derfor at dette ikkje skal vera berre tomt uttalte ord, men at det må skapa i den enkelte jøde ein sterk lengt og vilje til å gjera alyiah!

God påske!                                                                                                Chag sameach!

------------

i) Exodus / 2. Mosebok 3,1 ff.

ii) Også kalla «Gudsfjellet» (1. kong.19,8).

iii) «HaShem», hebraisk for «Namnet» er vanleg i omtale av Israels Gud. For jødane er Guds namn skrive JHVH, men sidan Guds namn er heilagt, seier dei det ikkje, men i staden «HaShem» - «Namnet». (I alle fall er det slik eg forstår det).

iv) Exodus / 2. Mos 18.

v) Med eitt unnatak. Numerus / 4. Mos.20, 7-10

Bileta er mine eigne. Dei øvste er frå museums-synagogen i Toledo, Spania. Bibelsitata er frå Norsk Bibel, nynorsk utgåve.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyvee frå meg!