Skjermdump frå Wikipedia

 Augnevitne

«Det var ein gong…» er starten på mange eventyr. Boka eg fann, kom ut i 1948, og forfattaren var augnevitne til det som skjedde i Palestina i den siste delen av engelskmennene sin mandatperiode. Etter 20 år som fastbuande på Oljeberget, hadde ho laga ein hage av unytta skrapland. Frå sitjeplassen på taket av «Svenskebo» kunne ho sjå ut over Jerusalem.

Hilda Anderson var fødd i 1888 i Sør-Sverige. Som 13-åring vart ho morlaus og måtte stella for faren og broren. Seinare utdanna ho seg til sjukepleiar. Gjennom ein nordamerikansk misjon vart ho sendt til Kina, og der arbeidde ho 20 år før ho av helsemessige grunnar måtte gjeva opp arbeidet i Kina.

Gjennom ein arv fekk ho økonomi til å kjøpa eit stykke jord på Oljeberget, og frå 1927 til 1948 vart dette heimen hennar. Området var aude og fullt av stein, men ho opparbeidde etter kvart ein vakker hage. Folket som budde omkring, var fattige arabarar. Ho hjelpte dei, enten det var til helse eller andre ting dei bad om hjelp for. 

Bilete frå boka eg las

«Sett frå Oljeberget»

Dette er tittelen på ei bok ho gav ut i 1937, og som kom i tre opplag. I den skreiv ho:

«Den som med meg i tyve år har betraktet det jødiske pionérarbeid i Jordandalen og på Israel-sletten, kunne knapt med den beste vilje tro at dette virkelig var mulig og skulle lykkes. Så vanskelig og umulig så det ut. Men nå etter tyve år, ja, bare etter de første ti, kan en ikke lenger tvile på jødenes framtid som bønder i Palestina. Deres gode eksempel når det gjelder å gjøre landet fruktbart, er det beste og viktigste dette landet har opplevd på et årtusen. Alle vi som bor i dette landet, kristne fra de forskjelligste land og samfunn så vel som araberne, nyter godt av jødenes pionérarbeid. Nå trenger vi ikke lenger å beskytte oss mot malaria, vi kan spise grønnsaker uten frykt for å få tyfus. Vi er ikke lenger bare henvist til hermetikk, men kan få frisk og renslig forsyning av alt». ii

«Esau kommer»

Hagen ho skapte av steinete audeland

Kva år Hilda skreiv det over, er ukjent, men i 1948 er tonen ein heilt annan. No samanliknar ho seg med Jakob den natta han stod åleine ved Jabboks vadestad, og skriv at ho er komen til sitt «Pniel». iii Ho minnest dei lovnader ho hadde gjeve Gud i ungdomen, og ho tenkjer på jødane ho lever mellom. «Herre, se i nåde til Sion, det folk, som du har utvalgt og fostret med så stor tålmodighet gjennom tidene, det land som du har utmerket framfor alle andre, Kanaans land, som du talte slik om».

«Et hjem har Gud gitt meg i Kanaans land. Jeg har fått plante en hage, jeg har ryddet vekk stein og torner. Der torner og tistler vokste, står nå blomstrende bougenvilia og neriumbusker og på steinmurens plass vokser i dag mandeltrær og mimoser. Pinjene gir skygge og vinen de søteste druer. Det er grønt på marken og fuglene synger i peppertrærne. Solen lyser fra en klar, blå himmel, behagelig, mildt og varmt, Det er som i paradiset – om det bare ikkje var for dette ene: Esau kommer!» iv

Englands svik

England mandatperiode enda i 1948. I staden for å gjeva jødane eit heimland slik Balfourdokumentet hadde lova dei, vende Churchill jødane ryggen og satsa alt på å hindra at heimlause jødar – fordrivne av holocaust og uvennlege europeiske statar, skulle få koma inn i landet.

Kristuskyrkja i Jerusalem var
Hilda sin åndelege heim.

12 jødar rømde frå fengselet i Jerusalem. Dei vart då flytta til Atlit sør for Haifa, skriv ho. «Der er en gammel korsfarerborg, og der bruker de nå å holde jødiske fanger forvaret. Der er det en stor jødisk konsentrasjonleir.»

Ho skriv om jødiske fangar i Kenya i Afrika, og flyktningar på Kypros. FN hadde lova dei å få koma vidare, men held dei bak piggtrådsperringar. Hilda skriv om desse: «De vet at de burde være her og hjelpe sine hardt betrengte kamerater både i forsvaret av de ensome beliggende koloniene og i arbeidet på landet».

Bab el Wad

«Bab el Wad har krevd mange ofre og utallige busser og biler er blitt etterlatt til advarsel for senere trafikanter. De som har ansvaret for orden i landet, burde med alle midler som står til deres rådighet, rense opp grøftene og snikskytterredene. Så skulle en iallfall tro. Men det rapporteres at 5 000 illegale arabere er kommer over Jordan fra de østre arabiske naboland for å befri det arabiske Palestina fra jødeinvasjonen. Om det er disse som har slått seg ned i Bab el Wadis jord- og berghuler, så har de nok fått overhånd. Noen politi eller militærstyrke synes ikke å ville våge å ta seg av dem. De har stjålet alt for meget ammunisjon og våpen frå de engelske militærlagrene i landet, og på den måten skaffet seg overhånd. En kan ikke undre seg over at selv kirkelige kretser kritiserer mandatregjerigen for den tilstand de har overlatt det Hellige Land i ved sin avreise!». v

Stadig skyting og drap

Det budde nokre «dalasvenskar» i Israel, og Hilda besøkte dei i påska. Dei hadde fått vindauge knust av bombenedslag og skyting. Ein hadde fått ei kule i foten, men vart frisk att. Ei russisk nonne på klosteret på Oljebergen, vart treft av ei kule med ho sat på bussen. Einnan kjent vart treft av ei kule med han sat ved bordet i sitt eige hus, men Hilda skriv: «Den som sitter i den Høyestes skjul, som bor i den allmektiges skygge. Det er den eneste plassen som er sikker i våre dagers Palestina». vi

25.april 1948 var Hilda Andersson drepen då ho var på veg heim frå kyrkja ho høyrde til i, i Jerusalem. 

Ho fekk ikkje oppleva draumen ho hadde bore på i alle år:  Dagen då staten Israel vart fødd!.

-----------

i  Boka heiter «Palestina våren 1948. Hilda Anderssons siste syn frå Oljeberget. Samlet og utgitt av Per Faye Hansen», Oslo 1948. Karmelinstituttet.

ii Frå side 115 i boka eg las.

iii «Pniel» eller «Penuel» er staden der Jakob møtte Gud og dei kjempa mot kvarandre. Namnet er hebraisk og betyr «Guds ansikt» eller «Vendt mot Gud» (1. Mos. 32,30).

iv Frå side 10 i boka.

v Frå side 85.

vi Sitat frå Salme 91,1-2.

Det er forbode å bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

God påske!

I dag er det Oppstandelses-søndagen, ein jubel-søndag heilt frå den søndagsmorgonen rundt år 33 då kvinnene kom og fann grava opna og tom. Jesus var der ikkje lenger. Han hadde stått opp! Halleluja! 

Sjølve ordet «påske» har gått ein lang veg frå det hebraiske «pesach» til det vart det norrøne «paskar» og til slutt ordet slik me brukar det i dag. Innhaldet har og endra seg frå den gamle jødiske festen, gjennom hundreår etter hundreår, til vår samtids feiring med påske-ferie, påske-liljer, påske-kyllingar, påske-egg og påske-krim. 

Eg kallar dagens feiring for «post-kristen» for denne feiringa ser ut til å vera like langt frå sitt religiøse opphav som julefeiringa. Vikingane vart kjende med «paskar» som ei høgtid knytt til vårjamdøger, - dagen då sola gjorde dag og natt like lange. Jula vart feira då sola snudde og dagane som hadde vorte kortare og kortare, vart lengre og lengre.

Den typiske påskematen i vår kulturkrins, er lam. For folk flest ein rein fysisk nytelse utan meditasjon over korkje pesach-lammet jødane åt den siste natta i Egypt, eller døden til han døyparen Johannes kalla «Guds lam» (Joh.1,29).

Stor fallhøgde

Sist søndag skreiv eg om dei modige jordmødrene som lydde Gud meir enn menneske. Etterpå kom dekretet om at alle jødegutar som jordmødrene hadde late leva, skulle druknast i Nilen. Det var ei oppgåve for «heile folket»! (Exodus / 2. Mos. 1,16 og 22)

Takka være jordmødrene og dei to som ville berga guten dei hadde fått, fekk Moses leva opp, ja, han vart til og med oppdregen i den kongelege familien og fekk god opplæring. Den første martyren, Stefanus, seier: «Såleis fekk Moses opplæring i all egyptisk visdom, og han var full av kraft både i ord og i gjerning.» (Apg 7,22).

Betre attest kunne han vel ikkje få, men det hjelpte eigentleg så lite. Ikkje det at eg veit kva han tenkte, men kanskje han såg på seg sjølv som ein slags bergingsmann for slavefolket han var komen frå? I alle fall gjekk det hakkande gale då han ville forsvara landsmannen sin og enda opp som mordar. Dermed måtte han rømma for livet, forkasta både av jødar og egyptarar. 

Som midiansk sauegjetar

Bibelen seier han rømde til Midian som i dag ligg i nordvestlege Saudi-Arabia. Der vart han gift med dotter til presten Jetro, og vakta sauene hans. I det var han lik Jakob hadde vakta sauene til sin svigerfar, Laban, ein eller annan stad i grenseområdet mellom Syria og Tyrkia.

Men ein dag, seier Bibelen i), kom han til Horeb ii). Der oppdaga han ein klunger som brann og brann og ikkje brann opp. Også i dag kan klungerbuskene i øydemarka ta fyr og flamma opp heilt av seg sjølv, fortel folk som skal ha sett det. Det rare var berre at denne ikkje brann opp, så Moses gjekk nærare for å sjå.

Kva som hende, kan du lesa i det tredje kapitelet i Exodus / 2. Mosebok. Føl du soga vidare, ser du at her, på same fjellet skulle Gud gjeva israelsfolket bodorda skrivne med Guds eigen hand. Men då Moses stod der den dagen åleine, redd og berrføtt, var situasjonen ein heilt annan.

Moses’ klungeroppleving

Der og då fekk sauegjetaren kall til å føra israelittane bort frå trældommen i Egypt, og stå opp mot sin stebestefar Farao. Ja, ikkje berre det, han skulle føra israelittane gjennom ein åndeleg prosess, eg har lyst å kalla det ei omskaping, frå eit forvakse stammefolk i treldom til ein fritt paksfolk tilhøyrande
Abrahams, Isaks og Jakobs Gud, «HaShem» iii).

Og då var det ikkje nok med Egypts beste utdanninga og faglege og menneskelege kompetanse. Den Gud trong til ei slik oppgåve, måtte innsjå si eiga maktesløyse og si totale avhengigheit av Gud, «HaShem».

Eg trur ikkje denne dagen kom «som lyn frå klår himmel». Nei, på si einsame vandring både som flyktning og som nomadisk gjetar, hadde han gjennomgått ein modningsprosess fram mot klungeropplevinga. Han hadde hatt tid til å tenkja. Kanskje svigerfaren og hadde snakka med han, slik me ser han gjorde seinare? iv)

Og derifrå ….

Den Moses som litt seinare tok vegen sør-vestover frå svigerfaren Jetro og familien sin, var ein annan enn flyktningen som hadde gått motsett veg få år tidlegare. Skal med setja ei overskrift over Moses’ liv vidare, kan det vera «Gud talte, og Moses gjorde som Gud sa!» v).

Takka være det Moses hadde gjennomlevt før klungeropplevinga, og det han opplevde det han stod berrføtt og høyrde Gud / JHVH snakka ut or elden, kan me feira påske enten me er jødar eller ikkje-jødar.

For jødane, slik eg forstår det, er Moses den største av alle menneskje i den bibelske konteksten som for dei er Tanakh.

Neste år i Jerusalem!

Denne gamle helsinga vert uttalt i jødiske heimar og synagogar verda over denne påska og. Over alt ser me antisemittisme og anti-israelske haldningar både i det offentlege rom og privat. Det kan gjera kven som helst redd!

Mi bøn er derfor at dette ikkje skal vera berre tomt uttalte ord, men at det må skapa i den enkelte jøde ein sterk lengt og vilje til å gjera alyiah!

God påske!                                                                                                Chag sameach!

------------

i) Exodus / 2. Mosebok 3,1 ff.

ii) Også kalla «Gudsfjellet» (1. kong.19,8).

iii) «HaShem», hebraisk for «Namnet» er vanleg i omtale av Israels Gud. For jødane er Guds namn skrive JHVH, men sidan Guds namn er heilagt, seier dei det ikkje, men i staden «HaShem» - «Namnet». (I alle fall er det slik eg forstår det).

iv) Exodus / 2. Mos 18.

v) Med eitt unnatak. Numerus / 4. Mos.20, 7-10

Bileta er mine eigne. Dei øvste er frå museums-synagogen i Toledo, Spania. Bibelsitata er frå Norsk Bibel, nynorsk utgåve.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyvee frå meg!

To jordmødre og ein veslebror

I dag er det Palmesøndag, ein dag til minne om då jøden Jesus (Yeshua) reid inn i Jerusalem. Folkemassen jubla. Dei strødde greiner og breidde kappene sine på vegen der han reid fram. Ein festdag som vert høgtida over heile verda, endå det er 2 000 år sidan det hende.

Etter gammal tradisjon har kvar einaste eselfole som vert fødd, eit minne om den dagen. Ikkje alle esel har like tydeleg kross, men ser du etter, så finn du ein mørk kross på ryggen der Jesus sat den Palmesøndagen for lenge sidan.

Men medan folket jubla, gret han som sat på eslet. Han gret over Jerusalem som ikkje ville ta mot bodskapen hans, og folket som snart ville endra jubelropa til eit «Korsfest! Korsfest!».

Kor mykje eslet forstod av det som hende, er ikkje godt å seia. Men der var eit esel som snakka folkemål og irettesette den gjenstridige Bileam (4. Mos.22), så kvifor ikkje? Kanskje det gret i lag med han som sat opppå?

Men kva hadde palmesøndag vore utan dei to jordmødrene?

Tanakh, jødane sin Bibel (og som i vår har det uheldige namnet «Det gamle testamentet»), fortel heile soga. Første boka, Genesis eller 1. Mosebok, fortel om yndlingsguten Josef som brørne misunte og selde. Den soga finn du i dei siste kapitla i den første boka.

Boka sluttar med at Jakob med heile familien, rundt 70 personar, kom til Egypt og vart tekne imot av Josef. Då var han den nest mektigaste - etter Farao - i Egypt.

Josef var mannen som både egyptarar og andre under den sjuårige hungernauda, såg opp til. Og då Jakob kom med flokken sin, var det i mine tankar reine palmesøndagsjubelen! Farao ynskte dei velkomen og gav dei det beste i landet, - området Gosen på Nilendeltaet!

Neste bok, Exodus eller 2. Mosebok, startar rundt 400 hundre år seinare. Då er stemningen ein heilt annan. Jødane hadde vorte eit slavefolk og berre ei brikke i Farao si mektige hand. Ingen veit kor mange slavar landet hadde, men konstruksjonar som pyramidane vitnar om at det må ha vore mange, mange.

Kanskje jødane ikkje var dei lettaste å ha med å gjera heller, og Farao vart redd dei. Han seier til og med at dei var fleire enn egyptarane sjølve! Kanskje i ein krig vil dei slå seg saman med fiendane og angripa egyptarane? Eller, kanskje dei ville rømma? (2. Mos.1, 9 – 10).

Så plaga han jødane og gjorde livet hardt for dei. Og når det ikkje gjekk slik Farao ville, kom ordren til jordmødrene Sifra og Pua: «Når de hjelper dei hebraiske kvinnene til å føda, så skal de sjå etter i fødestolen. Er det då ein gut, skal de drepa han, er det ei jente, kan ho få leva.» (2.Mos. 1,16)   Brutalt, ikkje sant?

Som eit ekko…

Farao var redd for folket sitt, for byggeplanane sine og for sin eigen maktposisjon. Løysinga han kom på, var å drepa alle jødiske guteborn. Jentene derimot skulle få leva. Kanskje han tenkte at med tida vil jentene verta integrerte og assimilerte, og slik ville det jødiske folket ein dag ikkje eksistera lenger?

Dei jødiske leiarane i Jerusalem hadde planlagt å rydda Jesus av vegen. Hans nærver gjorde deira maktposisjon i folket utrygg. Derfor gjekk dei saman med Judas for å fanga han og gjeva han over til den romerske hærmakta for å døy.

Men Pilatus «.. visste at det var av misunning dei hadde overgjeve han,» seier Bibelen. (Matt 27, 18 og Mark.15,10).

Gudsfrykt med mot

Jordmødrene Sifra og Pua « …hadde age for Gud, dei gjorde ikkje slik kongen i Egypt gav påbod om, men lét guteborna leva.» (2.Mos 1,17). Og Gud velsigna dei for det.

Så prøvde Faraoein ny taktikk, og no med beskjed til «heile folket sitt»: «Kvar son som vert fødd hjå Israel, skal de kasta i Nilen, men døtrene skal de la leva.» (2.Mos 1, 22).

Sidan gutane ikkje vart drepne straks dei vart fødde, skulle dei no druknast. Det var ein ordre alle egyptarane skulle sjå til vart oppfylt!

Ein mann ved navn «Dregen opp av vatnet»

Kva dei to unge av Levi stamme gjorde med minsteguten sin, veit du. Dei laga ei sivkiste, smurde ho med bek og i den låg småguten under tilsyn av storesøstra. Han flaut trygt på det vatnet Farao hadde planlagt skulle verta hans død. Kanskje nett derfor valde faraos dotter navnet «Moses», - «Dregen opp av vatnet»?.

Heile av soga kan du lesa i dei fem første bøkene i Bibelen. Men det stogga ikkje der. Me lever i ei verda der ein framleis kan høyra rop som «Død over jødane», og møta menneske som gler seg over det Israel opplevde 07.10.23. Desverre...

Kva er så jødane – og vår – von for tida som kjem? Jau, at det finst mange modige menneske slik som jordmødrene Sifra og Sua, og som Moses sine foreldre. Bak dei står Abrahams, Isaks og Jakobs Gud - som og er min Gud!

God påske!                          Chag Pesach Sameach!

--------

Bibelsitata er frå Norsk Bibel, nynorsk omsetjing.                                                                                Bileta er mine eigne.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Skjermbilete frå Store norske leksikon på internett

Ei grunnleggjande endring i verda si lovgjeving  

Nyrnbergdomstolen vart oppretta gjennom ein avtale mellom USSR, Storbritannia, Frankrike og USA den 08.08.1945. Sjølve rettssaka starta i november same år, og vart avslutta ved proklameriga av dommen 10 månader seinare.

Det vart reist tiltale mot 24 menn som hadde stått sentralt i gjennomføringa av Nazi-Tysklands krigføring. I tillegg var seks sentrale nazi-tyske organisasjonar og institusjonar tiltalt. Tre av dei tiltalte møtte ikkje. Robert Ley tok sjølvmord. Martin Bormann var først vekke, og så kom informasjon om at han var død. Kanskje sjølvmord. ⁱ

Industrimagnaten Gustav Krupp von Bohlen und Halbach hadde hatt slag og var delvis lam frå 1941. Firmaet han representerte var eit av dei konserna som utnytta fangane frå dei tyske fangeleirane i sin produksjon.

I alt var der 403 opne rettsmøte over 216 dagar, og det vart ført 61 vitne. 38 000 skriftlege utsegner og erklæringar signert av rundt 300 000 personar, vart og lagt fram. ⁱⁱ

Grufulle skildringar

Ein av dei som fekk vitna i Nyrnberg var Samuel Rajzman. ⁱⁱⁱ Han fortalde om reisa frå Warzawagettoen til Treblinka der dei måtte kle seg nakne og så gå «Himmelfartsvegen» ^iv til gasskammeret. Ein kamerat berga han ut av køa fordi tyskarane hadde bruk for ein tolk!

Skjermbilete frå Wikipedia

Samuel kunne fortelja detaljert om elimineringsprosessen tyskarane hadde sett i gang. Ved eit høve stod to søstre, den minste berre to år, framfor ein soldat som hadde drege pistolen. «Kvifor skal du drepa søstra mi?», ropte den største. Då greip soldaten den vesle jenta, gjekk bort til krematoriet og kasta ho levande inn i flammane. Etterpå skaut han den eldste! (Vitnet hadde og andre hårreisande ting å fortelja, men det skal eg lata vera ta med her).

Og så til dei to jødane eg nemnde sist:

Raphael Lemkin ^v var jurist og avslutta sin universitetsutdanning i 1926. Han opplevde general Symon Petjura som leidde den kort-levde Vest-Ukrainske folkerepublikken. Generalen vart drepen av jøden Samuel Schwartzbard (i Paris) som ville hemna drapet på jødar i Aust-Europa. Stjernevitnet i rettssaka, ei rødekorssøster, vitna om at Petjuras soldatar gjennomførde ein pogrom i 1919 medan eit militærorkester spelte til!

Schwartzbard vart erklært «ikke skyldig». «De kunne verken frifinne Schwartzbard (sic) eller dømme ham,» skrev han (Lemkin), for de kunne ikke straffe en som hevnet drapet på «hundre tusener av hans uskyldige folkefeller, deriblant hans egne foreldre». Retten kunne heller ikke godta at man «tok loven i egen hånd for å forsvare menneskehetens moralske normer». Den kløktigste løsningen, mente Lemkin, var å erklære Schwartzbard sinnsyk og deretter løslate ham». ^vi

Skjermbilete frå Wikipedia

Dette vart eit sentral tema i Lemkins vidare arbeid. Han oppfann ordet «folkemord» eller «genocid», og etter mange om og men vart ordet «folkemord» teke med i dommen i 1946. Ordet står for eit planlagt overgrep mot ei folkegruppe identifisert gjennom politikk, religion eller etnisistet. Her er «intensjonen» bak handlingane som er avgjerande.

Hersch Lauterpacht ^vii var professor i folkerett og med tida dommar ved domstolen i Haag (ICC). Hans prinsipp var at einskildindivid må stå til ansvar for ugjerningar dei gjer, også om dei føl ordre frå overordna. Denne tanken bak «crimes against humanity» eller «brot på menneskerettane», er eit viktig rettsprinsipp i dag.

Lauterpacht sine tankar om at det føreligg eit individuelt straffeansvar for misgjerningar, var eit hovudelement i dommane som vart avsagt den haustdagen i 1946, og begge desse juristane la kvar på sin måte grunnlaget for folkerettsdomstolen som seinare vart oppretta. (ICC) Dommane laga i tillegg presedens for liknande rettssaker verda over. ^viii

Konklusjon

Sands skriv i epilogen: «Hersch Lauterpacht og Raphael Lemkin var to unge menn i Lemberg og Lwow. Deres ideer har vunnet gjenklang over hele verden, og arven etter dem strekker seg vidt og bredt. Begrepene folkemord og forbrytelser mot menneskeheten har utviklet seg side om side i et samspill som forbinder enkeltmennesket og gruppen».^ix

Eg undrar meg over at desse to ikkje kom med i «The jewish contribution to the 20th century» som eg har nemnt i fleire bloggar. 

Skulle så gjerne visst Kvifor?

------ 

i Det same galt Hitler, men mange meinar å ha klåre bevis på at han levde i Søramerika saman med ei rekkje nazitoppar etter krigen. (Eg hugsar kva ein jødisk rapportar på ein radio i Paraguay sa, - ho var sinna: «Og dei vil ha oss til tru at Hitler døydde i Berlin! Trur dei ikkje me veit kvar han levde, og at Eva Braun budde i … (og så sa ho namnet på ein bydel i Asuncion!)».

ii Data som dette finst til dømes i Store norske leksikon.

iii Han vitna 27. februar 1946, og Sands referer frå det han sa på side 376-377 i boka.

iv «Himmelfahrtsstrasse».

v Sands og Wikipedia har same månad og årstal for hans fødsel, juni 1900, men ikkje same fødestaden. Han døydde i New York i august 1959.

vi Frå side 208-209.

vii Han vart fødd i august 1897 i Zolkiew i Austerrike-Ungarn, og døydde i mai 1960 i London.

viii I ein blogg sist på året i fjor, skreiv eg om Dag Steinfeld og boka hans «Mannen som gikk fri». Både i føredraget og i boka var han inne på Nyrnbergdomstolen sin avgjerder. Han meinte, så langt eg forstod han, at dei rettssakene som kom etter krigen i Noreg, ikkje retta seg etter dei menneskerettsprinsippa som låg til grunn då dei tyske krigsforbrytarane vart dømde.

ix Frå «Epilog», s. 461.

Det er forbode å bruka bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Framsida på boka eg las

«Tilbake til Lemberg»

Dette er tittelen på ei bok som eg fekk til jul av yngste dotter mi. Har du lese bloggen min ei tid, veit du at eg har skrive om bøker i ein lang periode, men alt relatert til jødar. Og det har to årsaker: Temaet interesserer meg, og eg har fått «nye auge».

Ja, det var no litt overdrive, men då eg i haust vart operert for grå stær, fekk eg tilbake opplevinga av ein fargerik haust. I tillegg kom gleda over å lesa tilbake. Alle ære til dei som har funne opp slike operasjonar!

Undertittelen på boka, er «Om en FORSVUNNET BY, og jakten på RETTTFERDIGHET». ⁱ Boka, som forlaget kallar «Pocketutgave», er ein murstein på 533 sider som ikkje går i mine lommer. Derimot vonar eg ein heil del har fått plass i den delen som er øvst på meg når eg er ute og går!

Det personlege og det faglege

For nokre veker sidan skreiv eg om Berit Reisels bok: «Hvor ble det av alt saman?». Sjølv om desse to bøkene har svært ulike tema, har dei det felles at dette stoffet er ikkje berre eit teoretisk tema, men noko som er vevd inn i deira eiga og deira eige folks soge. Begge står fram som jødar og viser oss som ser det heile utanfrå, dei vanskane dei måtte gjennomleva, og tapet av dei fleste av familie og vener.

Baksida på boka

Lemberg versus Nyrnberg

Boka startar med ein presentasjon av Lemberg som på 1800-talet låg i Austerrike-Ungarn. Etter første verdskrig då Polen stod fram, fekk byen namnet Lwów. Så vart byen teken av russarane i andre verdskrig og vart ein del av Ukraina. Då fekk byen navnet Lviv til tyskarane tok byen i 1941 og gav han det gamle namnet Lemberg. Sommaren 1944 tok så den raude hær byen, og Lviv fekk tilbake sitt Ukrainske namn, det som han har i dag.

Forfattaren seier elles at hadde italienarane rådd over byen, noko dei aldri har gjort, ville dei kalla han Leopolis – Løvene sin by. Ergo må dei forskjellege namna på byen ha noko med løver å gjera.

Bilete frå side 95

Den andre byen boka handlar om, er Nyrnberg eller Nürenberg som han heiter der han ligg inne i Tyskland. Internett fortel at avstanden mellom dei to er omlag 1080 kilometer, eller 11 til 14 timars køyring alt etter kor lang tid grenseovergangane tek.

Sands, som er jurist, vart invitert til Lemberg der familien hans hadde budd, for å førelesa om Nyrnbergprosessen. Forarbeidet til forelesinga er bakgrunnsteppet for alt han skriv. Det førde han på leiting etter sine eigne slektningar, både dei levande og dei døde.

I tillegg presenterer han lesarane sine for to jødar som var sterkt engasjerte i domstolen som dei fire sigerherrane, Russland, Frankrike, England og USA, oppretta for å døma dei ansvarlege nazistleiarane. Deira tankar er sentrale også i vår tids internasjonale lovverk og juridiske prosessar.

 Bilete frå side 408

Eit nitid detektivarbeid

Jødane som kom heim etter krigen her i vårt land, hadde store problem med å få tilbake det som hadde vorte røva frå dei under krigen. Dei levde med uvissa om kva som hadde hendt med slekt og vener, i tillegg til at norske styresmakter krov dødsattestar for dei som vart sende til Tyskland og vart vekke der. Dette krovst for at dei som kom tilbake, skulle få «arven» sin.

Dette problemet som Reisel peikar på, fann eg ingen ting om i Sands bok. Derimot var det store spørsmålet kva som hende med slekta som vart att i Polen og Tyskland. Han fortel om reiser han gjorde, om bilete han fann, og møte med slektningar og etterkomarar av både av slike som hjelpte jødar, og slike som drap dei.

Så langt eg fekk med meg, kvantifiserer han korkje tida han brukte på arbeidet, alle reisene han gjorde åleine eller saman med andre for å møta viktige personar, eller kor mykje pengar han la ut. Men det må ha vore uhorveleg mykje både av det eine og dei andre.

Philippe Sands har gjort eit arbeid det verkeleg står respekt av. Imponerande!

Men kva med dei to jødane han brukte så mykje plass i boka si på?

Dei må eg skriva om til neste veke…

------ 

i Skrive av Philippe Sands, og utgjeve på forlaget Press, Oslo , 2022. ISBN 978-82-328-0314-9. Omsett av Christian Rugstad.

Det er forbode å bruka bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Boka meiningsutvekslinga starta med

Kven visste kva og kvifor?

I 2018 gav Marte Michelet ut boka: «Hva visste hjemmefronten? Holocaust i Norge: varslene, unnvikelsene, hemmeligholdet». Det var oppfølginga av boka «Den største forbrytelsen. Ofre og gjerningsmenn i det norske Holocaust». ⁱ Ho som kom med Berit Reisels bok som eg har skrive om i ein blogg før, kom nokre dagar seinare frå biblioteket med tre bøker og spurde «Kjenner du desse?».

Boka «Hva visste hjemmefronten?» hadde eg lese før. Ho peika inn mot eit landskap som under og etter krigen var fargelagt i svart og kvitt. Eg vart fødd i siste krigsåret og var alen opp med forteljingane om heltane, både i heimefronten og Bjørn West som heldt seg i fjella heime, og bandittane som representerte andre sida.

Etter som eg vaks til og forstod meir, oppdaga eg kor einsidig biletet var, særleg om jødane og om sjøfolka som kom heim som alkoholikarar og nervevrak etter harde krigsår der dei transporterte livsviktig materiell over Atlanteren. Mykje urett vart gjort, det er det ingen tvil om.

Motreaksjonen på Michelets bok

«Rapport fra ein gjennomgang av Hva visste hjemmefronten?»

Bok nummer to eg fekk i hendene, var den som har tittelen på over. ⁱⁱ Eg visste om ho og hadde følgt med på debatten som kom etter at boka om heimefronten kom ut. Mange av innvendingane som no kom i bokform, var kjende. Eg vart derfor meir spent på den siste av dei tre: «Tilsvar. Svar på motboken Hva visste hjemmefronten?» ⁱⁱⁱ

Etter å ha presentert dei tre forfattarane i føreordet, skriv Michelet: «Bruland og Tangestuen var to av mine skarpeste kritikere allerede da Hva visste hjemmefronten? kom ut, og to år senere presenterte de altså sin Rapport. Både Bruland og Tangestuen har gitt viktige bidrag til norsk Holocaustforsking, og Berggrens masteroppgvave om behandlingen av jødene rett etter krigen følges med interesse i allmennheten. Brulands monografi Holocaust i Norge fra 2017 står fortsatt som den mest solide, detaljerte og helhetlige framstillingen av jødeutryddelsen i Norge».^iv

Baksideomtalen på boka

Det var derfor med mange spørsmål i tankane at eg starta lesinga av «Tilsvar», og det er den boka eg brukte mest tid på av dei tre.

«DET ER INGEN TVIL OM at jeg har gjort noen feil i Hva visste hjemmefronten?, enkelte av dem med virkelig uheldige konsekvenser. Alle feil skal rettes og beklages. Men det min møysommelige gjennomgang av Rapport framfor alt viser, er at uenigheten mellom BBT ^v og meg i forsvinnende liten grad dreier seg om enkle faktaspørsmål der man kan sette to streker under det objektivt riktige svaret.

Det finnes i realiteten bare et knippe slike tilfeller, der BBT har oppdaget og avklart rene, uomtvistelige faktafeil. Hovedanklagen, i hvert eneste av Rapports kapitler, er noe helt annet, nemlig at eg tolker kildene «feil». Mens BBT tolker dem «riktig»». ^vi

BBT bygde opp boka Rapport rundt feil dei meinte å kunna bevisa i Hva visste hjemmefronten? I Del I tok dei føre seg Varsla med fem kapittel. Del II: Motstandsrørsla og fluktapparatet utgjer to kapittel. Del III: Fotnotane utgjer eitt kapittel, og Del IV: Aktørane

Tredje boka om temaet

har to kapittel fokusert på personane Arvid Brodersen og Theodor Steltzer. Marte Michelet i sitt Tilsvar føl same opplegget i si bok. Ho erkjenner klåre faktafeil – og ber om tilgjeving til dei ho måtte ha såra. Deretter prøver ho å klårgjera det som er ulikt i BBT si tolking av eksisterande data, og hennar eiga.

Kor nyttig er slike meiningsutvekslingar?

I mine auge er dei absolutt nødvendige om me skal finna fram til det som eigentleg hende under krigen. Ingen veit alt. Av same grunn greier heller ingen å trekkja dei absolutt rette konklusjonane av det materialet som føreligg.

Eg kjenner ikkje BBT sin menneskelege bakgrunn. Vaks dei opp som meg med eit etterkrigsbilete av det som hende i Noreg der levande jødar ikkje eksisterte? Holocaust var noko langt vekke, noko tyskarane og nazistane hadde skulda for, og jødar kjende eg personleg berre frå bibelsoga!

Jødane i Noreg i 1930-åra og fram til 1942 gjennomgjekk ein dehumaniseringsprosess. Dei fleste prøvde å vera «ekte nordmenn» slik ingen skulle oppdaga deira kulturelle bakgrunn. I alle fall slik ser det ut for meg i det eg har lese.

Baksideomtalen av denne

Av dei som vart sende til Tyskland, kom få tilbake. Dei som hadde rømt til Sverige, kom stort sett tilbake, men møtte problema Berit Reisel skreiv om. Jødar, dei som fekk sitt folks soge inn med morsmjølka, og som hadde mot og evne til å fortelja den, er altfor få til å få retta opp feilane i det svart-kvitt-måleriet eg vaks opp med.

Få av dei norske jødane og dei norske sjøfolka som var ute under krigen og kom heim i 1945 og seinare, har etterlate seg skildringar av det dei opplevde. Dei fleste ser ut til å ha hatt nok med å overleva i det samfunnet dei kom tilbake til, og som fokuserte på heilt andre ting enn dei problema dei heimvende sleit med.

Dei som skriv i dag, er avhengige av det kjeldematerialet som finst. Kvantitativt sett er førstehandsmaterialet frå jødar (og for den del sjøfolk og sigøynarar eller rom-folk) som overlevde krigen, ikkje-eksisterande eller minimalt. Dermed er bøker som vågar å stilla spørsmål med det nedarva svart-kvittbiletet, nødvendige.

Dei som kjem etter oss, får ikkje eit truverdig bilete før jødane og andre eg har nemnt, får sine «fargar» lagt inn på etterkrigs-lerretet. 

Dei og...

------ 

i Den kom ut i 2014. (Begge bøkene kom på Gyldendal forlag, Oslo).

ii Elise B. Berggren, Bjarte Bruland og Mats Tangestuen: «Rapport frå ein gjennomgang av Hva visste hjemmefronten?», Dreyers forlag, Oslo, 2020.

iii Marte Michelet: «Tilsvar. Svar på motboken til Hva visste hjemmefronten?».

iv Frå overgangen side 5 til 6 i Michelets bok. Då eg brukar skrå skrift på det eg har kopiert. er originalens ord med skrå skrift, vanleg skrift her.

v BBT: Bokstavane viser til namna på forfattarane av «Rapport». Sidan denne skrivemåten vert brukt her, brukar eg den og seinare i innlegget.

vi Frå side 8 i boka. Avsnittet er delt i to av meg på grunn av formatet bloggen kjem i.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Endeleg!  

Etter mange år der eg har lese om dei norske jødane som vart sendt i døden under krigen, har eg fått ei bok i hendene som kan fortelja meg meir om dei som kom tilbake, og det dei måtte gjennomgå. At dei leid urett, er det ingen tvil om, enten dei var formelt norske statsborgarar eller ikkje.

Snublesteinane som ligg spreidde utover i landet fortel at her budde folk som norsk politi samla inn og sende til dødsleirane. Mange bøker fortel om det dei opplevde på både individnivå og kollektivt, før, under og etter transporten til Auschwitz. Dei aller fleste vart «berre vekke», enten straks dei kom fram, eller etter ei kortare eller lengre tid pint til fordel for tysk industri.

Nokre få kom heim att frå dødsleirane. Andre, dei som hadde greidd å rømma landet før politiet fekk arrestert dei, kom og tilbake. Begge gruppene opplevde at det dei åtte og hadde arbeidt med tidlegare, var borte. For dei fleste var det å starta på nytt, og ta opp kampen for å overleva. I tillegg kom kampen for å få tilbake det som var teke frå dei av materielle verdiar. Det kom på toppen av dei menneskelege tapa der mange stod åleine att etter å ha mist familie og venner i Holocaust.

«Hvor ble det av alt saman?»

Nokre av dei norske snublesteinane

Dette er tittelen på Berit Reisels bok som eg fekk lagt i hendene mine etter eg kom heim frå England. Eg starta å lesa, og det var – som står i bokomtalar – «Ei bok eg ikkje greidde å leggja frå meg!» Boka har korte kapittel og inneheld så mykje informasjon at eg gjerne tok ein stopp etter kapitla eg hadde lese. Eg trong «fordøya» det ho hadde fortalt meg før eg kunne gå vidare.

Eg opplevde boka som ei samansmelting av to sider, ei formell og ei personleg. Det formelle er knytt til arbeidet med utvalet som Justis- og politidepartementet oppnemnde og omtala som eit «Utval (som) skal kartlegge beslag av jødisk eigedom». ⁱ I boka får me del i både førearbeidet og problema som arbeidet i utvalet vart presentert for etter kvart.

Den personlege sida har opphav i at Berit Reisel ⁱⁱ sjølv er jøde. Både hennar kjensler og hennar personlege erfaring gav henne eit anna utgangspunkt enn til dømes eg sjølv som ikkje-jøde, ville ha hatt. At ho i tillegg hadde eit godt samarbeid med og støtte av Bjarte Bruland ⁱⁱⁱ i det vanskelege arbeidet, ser ut for meg å ha vore avgjerande for både arbeidet i utvalet, og verknadane utvalet fekk for regjeringa sitt vidare arbeid.

Om å «forsvinne inn i ein prikk»

Reisel fører lesarane sine inn i stoffet på ein uvanleg måte. Først eit «Forord» som er ei kort innføring i jødedommen generelt, og si grunngjeving for å verta med i arbeidet til det oppnemnde utvalet. Føreordet sluttar med:

«Jeg takket derfor ja til å delta i utvalet som skulle kartlegge likvidasjonen av jødisk eiendom i Norge under krigen. Med granskingsarbeidet i Skarpnesutvalget skulle endelig vår egen og vår felles historie kompletteres».

«Prologen» derimot opnar med «1948» då ho og mora gjekk den rundgangen som så mange av dei heimvende jødane måtte igjennom i von om å få att noko av det som var teke frå dei av dei norske styresmaktene under krigen. Dei hadde prøvt mange gonger før, men fekk aldri den hjelpa dei trong for å få det som rettmessig var deira eigene ting, tilbake.

«Da tok lydene fra de andre slutt, og vi ble dyttet ut gjennom de brune åpningene mens raspelyden uforrettet sak skrapte i ørene. Mammas hånd var blitt et jerngrep, og jeg forsøkte å forsvinne inn i en prikk» ^iv

Haugen med sko i Auschwitz vitnar
om dei som ikkje er meir...

Denne enkle og ærlege måten å visa den hjelpeløysa jødane som kom tilbake kjende på, er ei side i norsk etterkrigssoge som me ikkje-jødar aldri har fått innsikt i. (Kanskje mange norske jødane i dag også skulle ynskja de kunne forsvinna «inn i ein prikk» så ingen visste at dei var jødar?)

Litt frå innhaldet i boka

Boka fortel at 145 norsk jødar ^v var med i motstandsrørsla under krigen. Det har eg ikkje sett tal på før. Eg visste at ein del hadde vore med fram til 1942. I samband med dei 778 jødane som vart sende til Tyskland, nemner ho båten «Lappland». Det vanlege er «Donau», «Gotenland» og «Monte Rosa».

Kva visste, og kva gjorde den norske regjeringa i England?

Boka siterer Trygve Lie ^vi då han var utanriksminister i London-regjeringa ^vii: «Jødene er ikke de eneste som har vært mishandlet av nazistene. (…) En må også ta betraktning at de misgjerningene det gjelder ikke egentlig har noe med krigen å gjøre». Og Reisel skriv: «Justisdepartementet sier seg enig, og konkluderer med at forbrytelsene tyskerne har begått mot for eksempel den jødiske minoriteten, bør holdes utenfor diskusjonen om den nye lovgivningen». (Undertrekinga er gjort av meg. Sjokerande spør du meg!)

Jødane i Auschwitz vart ikkje fotograferte

«Det opprinnelige oppgjøret» 

Boka har så mykje informasjon at eg har berre plukka ut litt her. (Mitt råd til deg som les bloggen min: Få tak i boka og les ho!)

 Noreg hadde eit oppgåve etter krigen, den som Reisel let oss få eit glimt av med prologen sin. I kapitlet med overståande tittel, står det:

«Det ble riktig nok åpnet for at noen grupper skulle tilgodeses av disse ordningene. Det var som om jøder ikke ble omfattet av krigen på same måte som «våre egne»». ^viii

Eg vil slutta dette innlegget med det som eg ser som eit samandrag Reisel gjer av det som hende dei jødane som kom heim:

«Det kan virke som om det kom få krav fra jøder etter krigen. Det er ikke nødvendigvis fordi kravene var få. Det kan like gjerne ha vært fordi så få av dem ble innvilget. Mange spurte, og noen sloss. Mange gikk fra det ene offentlige kontoret til det andre med uforrettet sak. Eitingers utsagn ^ix speiler heller en felles opplevelse av å bli etterlatt i et slags mørke. Der andre kunne hente informasjon om hendelser og hendelsesforløp fra slektninger og venner som var i landet under hele krigen, var det ingen som kunne fortelle den jødiske historien. Der andre kunne samle byggesteiner til sin krigshistorie, forble det er gapende hull i vår historiefortelling».

Eg vil til slutt gjeva takk og ros til Bruland og Reisel for arbeidet dei gjorde og emnet som boka gjev så god innsikt i. 

Det er godt det finst slike folk..

Til slutt vil eg ynskja alle ei velsigna Purim-høgtid!

Chag Purim Sameach

-------

i Omtalt på side 62 mfl.

ii Berit Gerd Bild Reisel vart etter det eg finn på internett, fødd 07.06.1945 i ein svensk flyktningleir i Norrköping dit foreldra som hadde rømt under krigen. Ho er utdanna psykolog. Ho representerte «Det Mosaiske Trossamfunn» (DMT) i Skarpnesutvalet som boka handlar om. Ho var /er leiar for «Senter for studier av Holocaust og livssynsminoriteter». (Frå Berit Reisel – Wikipedia)

iii Bjarte Bruland, f.11.04.1969. Historikar og professor. Tok doktorgrad med tema: «Holocaust i Norge. Registrering-Deportasjon-Tilintetgjørelse» (2018). Har jobba som leiar for jødisk museum i Oslo og Trondheim. (Frå Bjarte Bruland – Wikipedia)

iv Desse sitata er frå side 12 og 13. Eg brukar her kursiv, og det som var kursiv i originalen, er sett i normal tekst.

v Frå side 73.

vi Trygve Halvdan Lie, f. 16.07.1896, d. 30.12.1968. Han var minister i fleire regjeringa før krigen, og medlem av eksilregjeringa i London under krigen.

vii Dette var arbeidet med «FNs krigsforbryterkommisjon», omtalt på side 83. Det finst og anna informasjon som synest å bevisa at dei norske jødane (om dei var norske statsborgarar eller berre busette i Noreg) var nedprioriterte eller neglisjerte av regjeringa i London. Vonar me snart får ei bok som går grundig inn på det den norsk regjeringa i England gjorde med både norsk jødar og norske sjøfolk. (Det var Trygve Lie som «beslagla» den norske handelsflåten.) Dette er sår i norsk krigs- og etterkrigssoge som det burde forskast på.

viii Frå side 234.

ix Frå side 237. Eitinger er sitert lenger oppe på same sida.

Bileta er mine eigne.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.