Framsida på boka eg lånte

«Sviket».                      Del 1

Eg nemnde denne boka ⁱ) i bloggen min for 24. mai. Det tok litt tid før biblioteket fekk tak i ho på grunn av problem med transport mellom biblioteka. Men til slutt kom ho, og det vart både spennande og interessant lesing.

Alt i det eg opna boka, var der ting eg reagerte på. Det er vanleg at bøker med kort tittel, har eit tillegg som gjev indikasjon på innhaldet. Men denne boka har fleire:

«Hva regjeringen og Kongen i eksil i London visste om utryddelsen av de norske jødene. En beretning om norske myndigheters forhold til landets jøder før, under og etter den annen verdenskrig». ⁱⁱ)

På unummerert side 4, kjem endå ei forklaring: «Den 26. november 1942 hentet en buss 21 jødiske kvinner, barn og eldre fra distriktene omkring Oslo. Endestasjon: Donau. De siste som kom inn på bussen var brødrene Bjørn og Idar Scharff, 2 og 1 år gamle. Jeg fortalte historien deres til Vebjørn Sand, og han grep den begjærlig. Det ble til omslagsbildet: Den lille, velstelte gutten på vei mot tilintetgjørelsen i Auschwitz.»

Det er vanleg at bøker som kjem i nye opplag, kjem med nye føreord som forklarar endringar frå tidlegare utgåver, men denne boka har heile fire føreord i første utgåva! For meg ein indikasjon på ein forfattar som er systematikar, og som har mykje han vil ha sagt lesarane sine!

Som eg har skrive før om bøker eg har vore innom: Dette er ein forfattar som på grunn av sine etniske og kulturelle røter står på innsida av, og er ein del av det biletet han med ord vil overføra til lesarane sine. Dermed får stoffet ein heilt annan tyngde enn om det var skrive av ein tredjeperson som ser alt utanfrå og på avstand.

- og baksida

5 kapittel med familiesaga

I desse første kapittela gjev forfattaren oss ein introduksjon av sine etniske røter. For meg var det 5. kapitlet det meste interessante om «Tønsberg: Mors familie». Her er introduksjonen tre portugisiske jødar som kom til byen i 1734 for å krevja inn uteståande krav, og som vart utviste «etter et fengselsopphold og en saftig bot». 200 år seinare, då forbodet var oppheva, budde det vel 30 jødar i byen. «Likevel hadde ingen norske byer flere jødiske innbyggere enn Tønsberg i forhold til befolkningen». ⁱⁱⁱ) Frå denne vesle flokken kom Rødners familie på morsida. Kåre Holt skriv om dei i ««Veien videre» fra 1983 der han stadig raljerer over nordmenns jødeforakt». ^iv)

Dette var på ei tid då jødane utgjorde dei einaste ikkje-kristne forsamlingane i Noreg. Tønsbergs jødar var – og kjende seg - integrerte i miljøet i byen, men i mellomkrigstida stakk jødehatet seg stadig sterkare fram med ord som «jødebolsjevikar» og skrifter som «Zions vises protokollar».

Ein av gutane i familien, Charles, var formann i gymnaslaget «Uglen», og han spådde at Hitler «gir seg ikke før han har hele Europa. En dag står han her i Norge». Rødner fortel og at Charles heldt 17. maitalen for russen i Tønsberg i 1936, trass i at naziungdommen hadde trua med å «ta han».

Mange jødar kjenner seg tryggare i Aust-Jerusalem
 enn i Noreg

«Jødehat»

Med denne overskrifta startar den sjette kapitlet som tek føre seg Noregs negative haldning til jødar frå grunnlovsunderskrivinga i 1814, er innom Wergeland og andre som arbeidde for å hjelpa jødane, - til rasehygieneteoriane som la si klamme hand over både Noreg og Europa i 30-åra.

«Vår gode nordiske rase blir oppblandet på en måte som er uheldig for vår rases fremtid», vert sitert etter Hans Huseid i Bondepartiet året før han vart statsminister. Me møter og borna til Bjørnstjerne Bjørnson som var aktive NS medlemmer. Bjørn Bjørnson, som var skodespelar, hadde gift seg med Eileen Cohn som var jøde. Han døydde i 1942, og rettar til Bjørnsons arbeid m.m. tilfall henne, noko som skapte strid heilt opp i regjeringa. Då Eileen rømde til Sverige i desember same året, vart det ho åtte av verdiar, og hennar rettar etter svigerfaren, fordelt mellom Aulestad-stiftelsen, Bjørnsonfamilien, NS og staten.

Eileen skreiv i 1943 «Boken om Bjørn» der mellom anna Bjørn sitt syn på Tyskland kjem fram: «Det Tyskland vi møter i Norge i dag, har ingen mentalitet. De vil selv komme til å gi dere beviser for at Versaillestraktaten var altfor mild. En merkelig nasjon, klynkende når de møter motgang, maktbegjærlig i medgang. De skulle aldri hatt fred før den var kommet direkte til Berlin, da først var det gått opp for det tyske folk at de hadde tapt krigen. Ennå er det mange av dem som ikke tror det, fordi de ikke hadde fienden på sin egen jord. De vil se det så og si bokstavelig, oppleve nederlaget i sitt eget land».

Rødner kallar desse orda profetiske. Først då Berlin var bomba i grus, innsåg Hitler og nazistane at «übermensch-teoriane» og draumen om «Det tredje riket» var tapt. Men Eileen fekk ikkje sjå at det ho siterte etter ektemannen, gjekk i oppfylling. Ho tok livet sitt i april 1944, 61 år gammal. ^v)

Alle desse kapittela er for meg ei innleiing til boka sitt eigentlege tema: «Sviket» mot dei norske jødane før, under eksilregjeringa, og etter krigen. Stoffmengda er stor, så eg lyt sjå kor mykje og kva eg kan ta med i nye bloggar utover sommaren.

Inntil vidare, ynskjer eg lesarane ein inspirerande og energigjevande sommar!

-------------

i) Harry Rødner: «Sviket. Hva regjeringen og Kongen i eksil visste om utryddelsen av de norske jødene», Svein Sandnes Bokforlag AS, 1927 Rånåsfoss, 2022. ISBN 978-82-93903-25-3.

ii) Dette er undertittelen på unummerert side 3. På framsida er berre gjeve plass til første setningen av denne teksten.

iii) Frå side 55.

iv) Frå side 56-57.

v) Dette står omtalt frå side 72 og utover.

Det er forbode å bruka bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Framsida på boka eg refererer til

«Forbrytelse utan straff»

Dette er tittelen på ei bok som Gaute Lund Rønnebu skreiv, og som Aschehoug & Co gav ut i 2015. Undertittelen er: «Knut Rød og ansvaret for holocaust i Norge».

Boka gjev eit breidt bilete av hendingar knytte til deportasjonen av dei norske jødane til dødsleirane i Tyskland. Lesaren får del i dei tragiske dagane då norske jødar vart samla inn av norsk politi, og det som hende i ettertid. Hovudfokus er på politimannen Knut Rød. ⁱ)

Eg har vore innom dette emnet tidlegare. Eg er av dei som meinar at frifinninga av Knut Rød, og at han seinare var tilsett som politimann i Oslo frå 01.06.1950 til han vart pensjonert i 1965, er ein skamplett i norsk rettshistorie.

«Restitusjonen (1995-2000)»

Dette er overskrifta på andre kapittel i tredje del av boka som opnar med eit brev frå Sara Bella Uthaug til broren Abraham.ⁱⁱ) Så langt ho visste, sat han på Berg interneringsleir i Tønsberg. Han hadde vorte arrestert av lensmannen i Volda der han gjekk på handelsgymnaset. Bortsett frå bestemora og broren Salomon som greidde å rømma til Sverige, vart resten av familien arresterte av norsk politi på Røds ordre, og sende til Tyskland. Sara sjølv, som var gift med nordmannen Asbjørn Uthaug, vart arrestert og sat i fengsel til ho vart sendt til Sverige 02.05.1945 saman med 50 andre fangar frå Grini og Bredtveit.

og baksida...

Dei fleste norske jødane vart drepne straks dei kom til leirane, men Abraham var mellom dei som vart sett til tvangsarbeid. Ein medfange, Robert Savosnick, fortalde etter krigen at han døydde i 1943.

På baksida av brevarket hadde Saras ektemann skrive om huset til Mahlerfamilien i Trondheim: «Det har ikke vært noen snushaner verken for optegnelse eller for å hente noe hos dere; så for min del ser det ut som dem har glemt hele stedet, og det er jo fint. Elles står det jo helt urørt så vi har ikke noe å være redd for». Og han vona Abraham snart ville vera i lag med dei att…

Blindt håp?

Noko som ser ut til å gå att mellom jødane før og under første delen av krigen, var den blinde trua på at «Dette vil nok gå over». Forfattaren nemner Saul Friedländer som skreiv i boka «The Years of Extermination» «at et fellestrekk hos det store flertallet av de europeiske jødene var «troen på rykter, selv de mest absurde, så lenge de ga håp», og det selv lenge etter at deportasjonene og utryddelsen var i gang». ⁱⁱⁱ)

I alt det eg har lese om denne perioden, ser det ut til å vera realiteten også mellom jødane her hjå oss. Det er den trua som gjorde at mannen til Sara rekna med at snart skulle dei møtast att, og at «…vi har ikke noe å være redd for».

Men det hadde dei. Familien til Sara vart drepne, og heimen deira vart konfiskert av Statspolitiet i Trondheim 06.02.1943. I lokalhistoriewiki-oppslaget om Abraham, står at «Likvidasjonsstyret for inndratte formuer la ut proklama etter han i august 1943». Det same gjalt nok for dei andre i familien….

Dette er ei av biletsidene og starten på kapittelet eg har fokusert på... (side 192-193)

Problemet med å få tilbake det som var røva.

Oskar Mendelsohn, Bjørn Westlie og mange andre har skrive om dei problema norske jødar møtte då dei prøvde å få tilbake det som var rettmessig deira eige, og det som hadde tilhøyrt drepne slektningar. Eg har vore inne på dette i ein tidlegare blogg i samband med Berit Reisel ^iv) og Bjarte Bruland sitt arbeid for eit så rettferdig oppgjerd som råd.

Rønnebu gjev, med utgangspunkt i Sara Bella Uthaugs historie, eit godt og allsidig bilete av den uretten norske jødar opplevde, - med Statspolitisjef Knut Rød som sentral eksekutør.

Rønnebu brukte undertittelen: «Knut Rød og ansvaret for holocaust i Norge». Mi kjensle under studiet av dette stoffet og det andre eg har funne om temaet, er den same som då eg las «Gråt mitt elskede land».^v)

Kanskje det er den rettferdigaste og rettaste reaksjonen på norske styresmakter si handsaming av jødane i landet vårt frå 1930-åra og fram til i dag?

----------------------

i) Knut Rød vart fødd i Oslo 30.06.1900, og døydde 19.05.1986. Han var medlem av «Nasjonal Samling» frå 1941-1943, og var den som leidde – og skreiv under papira – som sende norske jødar til døden i Nazi-Tyskland.

ii) Abraham Bernhard Mahler vart fødd i Trondheim 09.06.1920, og vart drepen i Auschwitz ein gong i 1943. På Abraham Bernhard Mahler – lokalhistoriewiki.no kan du finne meir informasjon om arrestasjonen og mellom anna folk i Volda sin reaksjon på det som hende.

iii) Sitat frå side 194.

iv) Berit Reisel skreiv boka: ««Hvor ble det av alt saman?» Plyndingen av jødene i Norge», Forlaget Press, 2021.

v) Av Alan Paton, Gyldendal forlag 1986. Tema: Rasisme og undertrykking i Sør-Afrika.

Bileta har eg teke av boka eg skriv om så du kan få ein ide av innhaldet.

Det er er forbode å bruka tekst eller  bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

 

Framsida på bladet eg nemner lenger nede i bloggen

«Frykt og stillhet» Del 4

Den siste eg vil dra fram av dei som er bidragsytarar til denne boka, er Ervin Kohn.ⁱ) Mitt inntrykk er at ingen er så ofte omtalt som han.

I Mendelsohns bok, «Jødenes historie i Norge», er han ikkje nemnt. Derimot er der fleire med det etternamnet og som truleg er av same familien. Familien kom frå Ungarn til Noreg etter krigen. Bestefaren var rabbinar. Sjølv er Ervin Kohn utdanna siviløkonom i Sverige, og har vore forstandar i «Det mosaiske trossamfunn» i Oslo gjennom mange år, og er vel den jøden i nyare tid som folk her til lands har høyrt mest om, - og frå.

I 2018 fekk han «Ikkevoldsprisen», noko juryen grunngav med: «Kohn er en modig stemme og derfor utfordrer han oss til både selvransakelse og nytenkning. Han reagerer instinktivt på urett og er rask med å si fra offentlig når enkelte grupper, ikke bare jøder – men også andre minoriteter – utsettes for diskriminering og hat fra enkeltmennesker eller fra storsamfunnet».ⁱⁱ)

Ein samlande person?

Då eg var i Auschwitz, fekk eg vera med på deler av den jødiske kulturveka i Krakov. Der hadde vore sju synagogar på eit relativt lite område, og «det einaste dei var einige om, var at dei var riv ruskande ueinige» sa guiden – litt fritt omsett av meg.

Skjermdump av ein artikkel i Aftenposten i mai 2017

Litt før påske fortalde avisene at dei to norske jødiske forsamlingane, «Det Mosaiske Trossamfunn i Oslo» (DMT) og «Det jødiske samfunn i Trondheim» (DJST), for første gong har etablert eit nasjonalt samarbeidsråd (NSJ). Leiaren for rådet er Ervin Kohn. Dette kan tyda på at han er ein samlande person i den jødiske minoriteten i landet vårt. For mange av oss ikkje-jødar står han truleg og som jødane sin viktigaste talsmann i det offentlege rom.

Eg har berre lyst til å ta med eit innslag av det det han seier i boka. Det er hans kommentar til nyttårstalen til statsministeren vår, eit tema som også andre er inne på. Med Støre var unnvikande og uklår, var Mette Frederiksen klår og omfamnande lik mange andre statsleiarar verda rundt.

«Jeg var helt målløs da jeg hørte nyttårstalen til Mette Frederiksen», sa han til den danske avisen Politikken. Han la til at hun sa alt det han savnet å høre fra Norges statsminister Jonas Gahr Støre. I sin nyttårstale nevnte Støre Hamas’ angrep på Israel med én setning før han raskt beveget seg over til lidelsene i Gaza. Den kontrasten ble lagt tydelig merke til i det jødiske miljøet i Oslo. «Det er en dramatisk forskjell på hvordan de to statsministrene opptrer i offentligheten», uttalte Kohn.» ⁱⁱⁱ)

Stor toleranse for jødehat i Noreg!

Kohn uttrykkjer og sin skuffelse for den store toleransen som det norske samfunnet – inkludert styresmaktene – har for jødehat. Det er snakk om at regjeringa gav ut ein ny handlingsplan for antisemittisme i 2024, og der Støre i føreordet «beskriver antisemittismen som gift – en fare for samfunnet, ikke bare for jødene.»

«Likevel er det tausheten som uroer Kohn mest. «Vi har sett det før, i mellomkrigstiden. Antisemittiske uttrykk fikk spreie seg, og reaksjonene uteble. Nå ser vi det samme. Når ingen sier tydelig ‘dette aksepterer vi ikke’, blir det en form for aksept. Toleranse i negativ forstand».^iv) Og så trekkjer han fram konkrete hendingar som då dei jødiske kvinnene vart bortviste frå 8. maitoget i Oslo i 2024, og LO sin toleranse for antisemittiske ytringar som ser ut til å vera utan grenser.

Illustrasjonsbilete frå Korsets seier s. 22-23.

«Jødenes beskytter»

Til sist i dette innlegget vil eg nemna ein reportasje med Kohn i «Korsets seier» ^v) 22.03.26. Overståande tittel vart sett under eit stort bilete av Kohn på framsida. Eg reagerte automatisk og tenkte på Salme 127,1b: «Dersom Herren ikkje vaktar byen, vaker vaktaren til fånytte». ^vi) Dette skriv eg ikkje som kritikk av Kohn. Eg trur heller at det bibelordet kan vera eit av hans favorittvers.

Men artikkelen var vel verd å lesa, både fordi Kohn der fortel ein heil del om seg sjølv, sin oppvekst og hans relasjon til mennesket som for meg og mange truande ikkje-jødar er både vår Frelsar og den kommande Messias som skal rå over denne jorda - frå Jerusalem.

På slutten av reportasjen står: «De siste årene har Kohns offentlige status fått noen riper i lakken. I årevis var han nestleder i Antirasistisk senter. I en rapport som kom fra same organisasjon i fjor ble han stemplet som en «ekstrem stemme».

- Jeg har hatt behov for å si at Israel har en rett til å forsvare seg. Viss det er kontroversielt, er jeg komfortable med det.

- Viss jeg sier at jeg mener at palestinaaktivisme er blitt viktigere for Antirasistisk senter enn antirasisme, vil du være enig med meg da, spør Selbekk.

- Det vet jeg ikke. Jeg har ikke fulgt godt med. De har ikke engasjert seg noe særlig i kampen mot antisemittisme. De har fått andre venner, svarer Kohn.» ^vii

Denne tanken får vera siste ord frå meg i dag!

------------------ 

i) Han vart fødd i Ungarn 21.07.1955.

ii) Sitat frå: no.wikipedia.org/wiki/Ervin Kohn

iii) Sitat frå side 59.

iv) Sitat frå side 76.

v) Dette bladet var pinserørsla i Noreg sitt organ, men vart selt og er no vedlegg til Dagbladet Dagen, Bergen.

vi) Frå Norsk Bibel, nynorsk utgåve.

vii) Sitat frå side 24 i bladet.

Bileta har eg scanna / teke ned sjølv.

Det er ikkje lov å bruka bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Ei bok til ettertanke..

«Frykt og stillhet»   Del 3

Eit røntgenbilete av det norsk-jødiske miljøet?

Eg har alt nemnt boka «Frykt og stillhet. Jødiske stemmer i Norge etter 7. oktober». Ho er skriven av Henrik Beckheim og Tom Solstad ⁱ), og dedikert til Beckheims bestemor, Gisela. Ho vart henta frå Ullevål sjukehus 26.11.1942 av norsk politi, sendt til Auschwitz og drepen der 62 år gammal.

«Denne boken er skrevet i hennes navn. For at vi aldri skal glemme. Og fordi for mye av det som skjedde den gang, fortsatt lever: I frykten. Og stillheten». ⁱⁱ)

Og forfattarane avsluttar føreordet slik: «Vi begynte på denne boken etter 7. oktober 2023….. Da Europas land lyste opp i blått og hvitt, forble Norge mørkt. Der andre viste solidaritet, valgte vårt storsamfunn taushet. For Henrik Beckheim var det personlig – som jøde, med en oldemor drept i Auschwitz, kjente han igjen det same hatet, den same stemningen. For Tom Solstad handlet det om noe bredere, for utryggheten for en liten minoritet sier noe dypt om hva slags Norge vi er i ferd med å bli…

Dette er ikke bare en fortelling om jøder i Norge. Det er en fortelling om hva det vil si å tilhøre en sårbar minoritet, og hvilke verdier vi som samfunn er villige å kjempe for». ⁱⁱⁱ)

Eit resyme av 7. oktoberterroren.

Som innleiinga indikerer, startar boka med sidene 15 til 25 som eit samandrag av det som hende i Sør-Israel. Denne delen sluttar med orda til Nimrod Palmach etter masakren: «Jeg så alt – voldtatte kvinner, døde barn i biler, familier brent, noen med kroppsdeler, noen uten. Og ødeleggelsene på bygningene, som om en tornado hadde herjet. Jeg så holocaust».

Med dette utgangspunktet prøver forfattarane å gjeva eit «røntgenbilete» av både det norske samfunnet og norske jødar sine reaksjonar denne tragiske dagen, - og etterpå.

Boka presenterer tre undersøkingar retta mot det jødiske miljøet i Noreg. Den første, rett etter 07.10.23, vart gjort av NRK. Så gjorde Leif Knudsen ei liknande litt seinare, og den siste, ei haldningsundersøking, vart gjort av HL-senteret i starten på 2024. ^iv)

Det mest avslørande stoffet i boka er likevel samtalar og meiningsytringar frå 20 menneskje (omtalt som «bidragsytere») frå det jødiske miljøet i Noreg. Nokre namn er velkjende på vår offentlege arena. Andre er heilt ukjende, i alle fall for meg. Eg har ikkje funne kriterium for utvalet, og kan derfor ikkje seia i kor stor grad utvalet er representativt for vår norsk-jødiske minoritet.

«Du må aldri stole på andre»

Dette er overskrifta på samtalen med Berit Reisel, tidlegare nestleiar i Det Mosaiske Trossamfund. Ho uttrykkjer det slik:

«7. oktober er ikke et enestående tilfelle. «Dette er en repetisjon. Det er jødisk historie. Vi har sett det før». Hun tror ikke majoritetsbefolkningen forstår hvorfor terroren gikk så hardt inn på jøder – ikke bare i Israel, men i hele verden.» ^v)

«Folkemordanklager er antisemittisme»

Dette utsagnet er frå ein av intervjuobjekta som set fokus på ein påstand som har gått att både i NRK, og regjerings-krinsar i og utanfor Europa. Han seier: «Det som definerer folkemord, er vilje til å ramme sivile som mål. Ingen troverdige beviser viser at Israel med hensikt angriper sivile», sier han. ^vi)

For den som har fylgt bloggen min ei tid, har sett at det var jøden Lemkin som definerte og fekk temaet «folkemord» inn i internasjonalt lovverk. No vert ordet, trass i klåre kriterium, misbrukt til støtte for antisemittisme og jødehat.

«Jeg kan puste i Israel»

Dette er overskrifta over samtalen med ei dame som vart fødd i Noreg og har budd her 22 år av livet sitt. Ho seier det slik: «Etter 7. oktober visste jeg det bare. Jeg måtte hjem. Og det (dvs. Israel) føltes som hjemme selv om jeg er oppvokst i Norge». ^vii) 

«Føler meg norsk, men….»

Det siste utsagnet eg vil ta med, er frå ein som sjølv ikkje kan tenkja seg å flytta frå Noreg. «Tidligere var det et tema som bare dukket opp i bestemte sammenhenger –kanskje som en tanke, en drøm, en ide. Nå kommer det i fullt alvor. Venner og bekjente i Norge vurderer reelt å flytte. Ikke fordi de ikke liker landet de bor i, men fordi de ikke lenger føler seg trygge på fremtiden». ^viii)

Dette utsnittet får vera nok for denne gongen. For meg var boka vond å lesa, først og fremst for såre tonen som går att i intervjua gong på gong. Dette er ikkje slik eg ynskjer at nokon skal oppleva landet vårt!

Norsk offisiell politikk har gjeve jødane all grunn til uro, og det som kjem fram skriftleg og muntleg form både offentleg og privat, er skremmande.

Personleg skulle eg gjerne hatt jødar i min vennekrins. Når eg likevel meinar eg at alle jødar burde flytta til Israel, er det fordi eg trur det er einaste staden dei fritt kan leva ut si tru og sin kultur. Eg har ikkje tru på at politi eller militære i noko anna land vil stilla opp for jødane i ei krisesituasjon som den Noreg opplevde i 1942. Den gongen stilte norsk politi lydig opp for å samla jødar til dødsleirane til Tyskland. Etterpå spreidde norsk rettsvesen jødane sine verdiar for alle vindar, og dei som overlevde krigen, fekk lite og ikkje noko att då dei kom tilbake til landet.

Det som Beckheim og Solstad sitt «røntgenbilete» viser, er at situasjonen er skremmande likt den jødane opplevde i tida før 26.11.1942.

--------------

i) Henrik Stefan Beckheim er fødd i 1984. Tom Solstad, f. 1964. Begge er busette i Oslo, og på internett finn du meir informasjon om kven dei er og kva dei driv med.

ii ) Sitat frå side 9, - før «Frykt og stillhet» Del 4.

Bileta er mine. Eg har valt desse som eit teikna på at det mørknar over Noreg...

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Tankar rundt «Frykt og stillhet». Del 2

Ei viktig bok for å forstå
korleis norske jødar opplever
landet vårt

Den tredje som eg fann omtalt i overnemnde bok, ser ut til å vera ein heilt spesiell mann på mange måtar. Intervjuarane trefte han i bokseklubben på Jordal i Oslo der han var oppteken med å trena ein gjeng unge med forskjellege nasjonale bakgrunnar:

«Guttene kommer frå overalt – Somalia, Pakistan, Polen, Syria og Tøyen. Det snakkes lite. Det jobbes. Her er fellesskap, disiplin og pause fram alt annet. «Her inne er vi ikke fra forskjellige land. Vi er fra Oslo Bokseklubb», sier han.» ⁱ)

Mendelsohns omtale av han i «Jødenes historie i Norge» ⁱⁱ) er i samband med ei rekkje jødiske idrettsmenn: «Etter krigen – frå midten av 1970-årene – har Jørn Goldstein vært et kjent navn i norsk idrettsverden (ishockeyspiller, flere ganger keeper på landslaget), likeledes Max og Danny Mankowitz, førstnevnte i karate (bl.a. med førstepremie i Europa-mesterskapet 1978 og tredjepremie i verdensmesterskapet året etter). Den yngre broren, Danny, har vunnet en rekke nasjonale mesterskap i bryting,…»

Karate eller kickboksing?

Eg reagerte på at Mendelsohn omtala idretten Max dreiv med i 1970-åra som «karate», medan forfattarane i «Frykt og stillhet» brukar ordet kickboksing. Og som med så mykje anna eg ikkje veit, gjekk eg til «nettet». Der står at karate og kickboksing er to vidt forskjellege kampsportar, og at det siste er ein slags kombinasjon mellom den japanske forsvarsteknikken karate og boksing. Og for å gjera ein ikkje-innvidd endå meir forvirra, møter altså forfattarane intervjuobjektet sitt i Oslo bokseklubb, ein klubb han sjølv har vore pådrivar med å få i stand.

Einaste snubleseinen eg fann med dette etternamnet

Kven er så Max Mankowitz?

Bestefar hans kom til Noreg i 1915 frå ein liten landsby (shtetl) mellom Riga og Leningrad, står det i «Frykt og stillhet». Elles er det lite å finna om personar med etternamnet Mankowitz. Den einaste eg har funne, er ein snublestein til minne om Max Abraham Mankowitz, fødd 30.10.1892 og drepen i Auschwitz truleg 01.02.1943.

Namnelikskapen kan tyda på at han kan vera bestefar til boksaren Max Mankowitz som vart fødd i 1959. Ved sida av aktiviteten som utøvar og trenar m.m. knytt til boksing, har han arbeidt som lærar i gym og musikk i tillegg til å vera korpsdirigent. Boka kan og fortelja at han hadde ein birolle i filmen «Den største forbrytelsen», filmen om boksaren Charles Braude som var ein av dei jødane som kom levande frå opphald i Auschwitz. Max Mankowitz gjekk av med pensjon i 2021.

Ikkje mobbing i Oslo Bokseklubb.

Det som gjer intervjuet med Max unikt i boka, er at han ikkje opplever det trykket dei andre jødane gjev uttrykk for etter 07.10.23.

Skjermbilete frå www.temanor.no/idrettsgalla
med "årets ildsjel" 2023. Der er mykje meir informasjon.

«Folk her vet hvem jeg er. Og de vet at jeg er jøde, de vet at jeg ikke er Israel», sier han. «Det er ingen som spør meg om Gaza eller Netanyahu. Og det er jeg glad for. … Jeg bor her, i Norge. Jeg har ikke valgt regjeringen i Israel. Det som skjer der, det står ikke jeg for. Skal jeg som norsk jøde svare for Netanyahu? Det blir som å be en amerikaner her i Norge ta ansvar for Donald Trump.»

Eit positivt miljø

Max rosar bokseklubben og miljøet i den: «Her inne snakker vi ikke politikk. Vi gidder ikke det. Her handler det om respekt. Om innsats».

Ein anna stad seier han at det ikkje er så mange som veit at han er jøde. «Men jeg skjuler det ikke. Jeg går ikke rundt og forteller det til alle heller. Det er bare en del av det jeg er».

Sjølv har han ikkje opplevt mobbing, men veit andre opplever det, til dømes i skulen. Og han legg ansvaret på heimane. «Barn hører ting hjemme. Fordommer er ikke noe de finner på selv. Det er noe de har lært.»

I bokseklubben er reglene klare: «Mobber du eller viser manglende respekt? Da er det rett ut. Så enkelt er det», sier Maz.»

Kanskje det er slik heile samfunnet burde fungera, - ikkje berre Oslo Bokseklubb?

---------------

i) Sitat frå side 222-223. Elles er sitata frå forskjellege stader i sidene etter.

ii) Sitat frå side 861.

Sentrale element i jødisk kultur verda over

Tankar rundt «Frykt og stillhet».    Del 1.   

I eit par bloggar har eg nemnt boka «Frykt og stillhet». i) Gjennom forfattarane får me møta norske jødar som fortel sine opplevingar på dei reaksjonane som kom frå norske offisielle styresmakter, og frå innbyggjarar på det me kallar «grasrotnivå» i landet vårt etter 07.10.23. Slik får me lesarane sjå inn i vilkåra norske jødar lever under dagleg, og som representerer det motsette av det me som eit kristent demokrati bør godta.

Eg veit ikkje kor mange jødar forfattarane hadde intervjua under arbeidet med boka, men på side 243 nemner dei 20 bidragsytarar som har valt å stå fram med namn. Mange av dei er kjende personar i det jødiske miljøet og i media generelt. I tillegg kjem dei som ville vera anonyme. 

Boka gjev konkrete døme på haldningsendringar i tida etter 07.10. Her er eit døme frå side 45:

For jødar i Noreg er det ein risiko
å stå fram i det offentlege rom!

«For mange norske jøder var denne perioden også preget av hendelser som vekket minner om de mørkeste tidene i historien. I Askim ble et fakkeltog for Krystallnatten, som skulle finne sted 9. november, avlyst. «I samarbeid med russestyret og ledelsen for Askim videregående skole avlyser vi fakkeltoget for Krystallnatten kommende torsdag. Dette er grunnet krigen i Israel, og vi vil ikke ta en politisk side i saken, siden vi har russ med bakgrunn fra begge sider av krigen», sa russepresidenten til Smaalenenes Avis. I 25 år hadde russen i Askim tent fakler for Krystallnatten. Hvert år siden 1998 hadde de gått i tog, i mørke, for å minnes dem som ble drept. Men ikke dette året. Å markere angrepet på jøder i 1938 ble oppfattet som å «velge side». ii)

På neste side står: «Nå nesten 90 år senere, ble det å minnes disse angrepene iii) tolket som å velge side i en pågående krig i Midtøsten». 

Både under krystallnatta og 07.10.23 vart sivile jødar angripne av hordar av jødehatande valdsmenn, og leid store tap både menneskeleg og økonomisk. Å uttrykkja medkjensle med dei som overgrepa gjekk ut over, vart altså for «russestyret og ledelsen for Askim videregående skole … (å) ta politisk side i saken»?

Det vil vera ei ulukke for landet vårt om
lyset frå den jødiske minoriteten skal slokna!

All ære til dei som valde å stå offentleg fram

I ei tid som denne skal det mot til for å visa ansikt i det offentlege rom. Eg fekk derfor lyst til å leita etter meir informasjon om dei som gjorde det i denne boka.

Hovudverket om jødar i Noreg, Oskar Mendelsohns bok: «Jødenes historie i Norge» kom ut som ei bok i 2019. Det hadde då gått, så vide eg veit, 50 år sidan første del av verket vart publisert, og 33 år etter andre del kom ut. iv) 

Trass i at det er mange år sidan Mendelsohn skreiv det siste, fann eg det interessant å sjå kor mange av dei som stod offentleg fram i «Frykt og stillhet», som er nemnde i «Jødenes historie i Norge.». Som venta, var det få, men etternamn indikerer at mange er etterkomarar av dei som Mendelsohn skreiv om.

Berre tre er omtalt i Mendelsohns bok

Harry Rødner v) er omtalt på side 795 i samband med ein artikkel i Aftenposten i 1975. Miriam Rødner er omtalt på side 871 som leiar for AVIV-gruppa, ei undergruppe av WIZO som er jødiske kvinners internasjonale zionistorganisasjon. AVIV-gruppa vart grunnlagt i 1976 for yngre kvinner som mellom anna arbeidde for jødisk barnehage og opplysning. vi)

Intervjuet med Miriam og Harry Rødner finn me i «Frykt og stillhet» på sidene 185 til 188. Harry Rødner skreiv boka «Sviket» vii) der han tek opp det som eksilregjeringa og kongen i England visste om overgrepa mot norske jødar, - det dei gjorde og det dei ikkje gjorde. 

Eit minne frå tida før  jødane vart
fordrevne frå Spania i 1491

Intervjuet startar med at ekteparet er på flyttefot til Sveits. Erfaringane etter terroristane sitt overfall i Sør-Israel, og reaksjonane både offisielt og uoffisielt i landet vårt, hadde tvinga det fram. 

Intervjuet med Harry Rødner sluttar slik:

«Han frykter for fremtiden til det lille jødiske miljøet i Norge: «Det er de unge som i større grad vurderer å dra. De er bereiste, mange har studert i Israel og har utdanning som gjør det lettere å etablere seg i utlandet. Og i et så lite miljø som det norske er det ofte enklere å finne en ektefelle i et annet land. Om de unge drar, vil det ikke ta mange tiår før miljøet smuldrer bort.

Mens Harry og Miriam har valgt Sveits, har andre sett i en helt annen retning. For noen unge jøder er det ikke bare et spørsmål om trygghet. men om identitet. Michaela Butel viii) var i begynnelsen av tjueårene da hun pakket kofferten og flyttet til Israel, og hun har ingen planer om å vende tilbake. For henne er det ikke lenger Norge som føles hjemme». ix)

Eit jødefritt Noreg?

Det står skrive om Quisling at så snart «Donau» hadde lagt frå kai i Oslo 26.11.1942, hadde han planlagt å senda telegram til Hitler og proklamera Noreg som første jødefrie landet i «Det tredje riket»! Men den gleda fekk han ikkje. 

Men dersom norske regjeringar og deira støttepartnarar fortset å leia norsk politikk slik dei har gjort siste tiåra, kan kanskje Støre – eller hans etterfylgjar – senda telegrammet? Men kven vil han/ho i så fall senda det til? 

Eg veit ikkje, - men så forstår eg meg heller ikkje på politikk!!! 

---------- 

i) «Frykt og stillhet. Jødiske stemmer i Norge etter 7. oktober», av Henrik Beckheim og Tom Solstad, Dreyers forlag, 2025.

ii) Siste avsnitt på side 45.

iii) På Krystallnatta 09.11.1938 gjekk nazistar i Tyskland til angrep på jødane. Dei drap 91 jødar der og då, sette 267 synagogar i brann, ødela 7000 jødiske butikkar og fengslar 30 000 jødiske menn. 

iv) Oskar Mendelsohn vart fødd i Trondheim 29.03.1912 og døydde 01.08.1993. Han gav ut dette historiske verket med første del i 1969, og andre del i 1986. Fororda til begge desse bøkene er tekne med i det samla verket på side 933. Den samla utgåva som eg har, er frå Forlaget Press, men har ikkje dei normale opplysningane og utgjevingsstad, år osv. Etter det som står på Internett (forlagetpress.no) kom boka ut 04.11. 2019, 16 år etter forfattaren sin død.

v) Fødd i Stockholh 26.04.1943. 

vi) Mendelsohn har meir interessant stoff om jødiske kvinneforeningar i Noreg frå side 868. Det er i den samanheng Miriam Rødner er nemnt. 

vii) Frå Svein Sandnes bokforlag, 2022. Den boka vonar eg å koma tilbake til i ein seinare blogg.

viii) Det finst ein heil del om henne på internett for dei som vil vita meir.

ix) Sitat frå overgangen side 187-188.

Bileta er mine eigne (frå Israel og i Spania).

Det er forbode å bruka bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

 Gratulera med dagen, Noreg!

Når du les dette, har landet vårt frå nord til sør feira at Noreg i 81 år har vore eit fritt land. Musiklag, songkor og tusenvis av menneske har late den vakre nasjonalsongen vår, «Ja, vi elsker dette landet», tona ut over bygd og by. Smilande unge og eldre i sin beste stas har gratulert kvarandre med dagen og vist kvarandre si glede.

Bjørnstjerne Bjørnson skreiv «Ja, vi elsker» i 1859, men gjorde nokre rettingar 11 år seinare. Rikard Nordraak hadde i mellomtida laga tonen som vart kjent og kjær alt då songen vart framført for første gong i 1864. Trass alt dette skulle det ta 126 år før Det norske stortinget litt før jul i 2019 lovfesta songen som vår nasjonalhymne. Diktaren uttrykkjer så vakkert soga vår med desse varme orda:

                «Norske mann i hus og hytte, takk din store Gud!

                Landet ville han beskytte, skjønt det mørkt så ut.

                Alt hva fedrene har kjempet, mødrene har grett,

                har den Herre stille lempet så vi vant vår rett.»

Henrik Wergeland i)

Skjermdump frå
Wergeland og 17. mai - stortinget.no 

Då eg gjekk på skulen, fekk me læra at Henrik Wergeland var nasjonaldagen sin «far». Han ville at datoen då  grunnloven vart underskriven på Eidsvoll i 1814, skulle verta ein dag då alle, og særleg borna, skulle vera glade og heidra landet.

Me lærde derimot ingen ting om «torgslaget» i 1829 då folkemengda hadde samla seg for å ynskja det første norske dampskipet, DS «Constitutionen», velkommen til Christiania. Dette underet, hjul-damparen, samla mykje folk, og svenskekongen hadde sett føre seg at det kunne verta ein folkefest. Då  alt som kunne minna om ein 17. maifest var forbode, sette den svenske stathaldaren  inn kavaleriet for å spreia folkemengda. Wergeland, som kom frå universitetet, kom opp i det heile, og vart utpeika som urostiftar og fekk eit sabelrapp over ryggen. ii)

Om han ikkje var så aktiv under sjølve «torgslaget», skreiv han 17. maidikt og arbeidde med denne tanken både som folkeopplysar og som 17.mai talar.

«Jødinden, elleve blomstrende tornekviste» 

Dette er namnet på ei diktsamling Wergeland gav ut litt før sin død. Der tok han opp det andre hovedtemaet i livsverket sitt: Å forsvara jødane og få bort den skammelege § 2 i Grunnloven frå Eidsvoll som forbaud jødane tilgang til riket. Sjølv fekk ha ikkje sjå at jødeparagrafen vart oppheva. Lovendringa kom først 6 år etter at hans død.             .

Jødane heidra innsatsen hans med eit gravmonument der det står at «taknemmelige jøder utenfor Norriges grændser reiste ham dette minde». iii)

Skjermdump frå 
Wergeland og jødesaken – Wikipedia

«Å snu seg i grava»

Dette uttrykket vart mykje brukt då eg var liten. Det understreka at hadde den som låg i grava visst kva som hende, ville han eller ho koma i slikt opprør at dei ikkje greidde å liggja i ro!

Den raudgrøne regjeringa me har hatt sidan forrige val, har tydeleg markert si negative haldning til jødane og til Israel. Dei har markert si støtte til terroristane som gjekk inn og drap og herja i Sør-Israel 07.10 23. Dei gjorde det ved at kongen ikkje skulle få kondolera og uttrykka si medkjensle etter overgrepa! Kongen «såg» alle jødane som var skotne eller mishandla til døde, og dei som vart bortførde til Gaza, men for regjeringa var det «ikkje politisk korrekt» å uttrykkja si medkjensle…

Derimot då «Slaktaren frå Teheran», han som hadde teke livet av tusenvis iranarar, døydde i ei helikopterulukke, uttrykte regjeringa «si store  sorg»!

For ein månad sidan gjekk same regjeringa inn for å gjeva terroregimet i Iran ein heidersplass i FN! Dette regimet som gjennom sine fangarmar iv) i Israel, i Gaza, i Yemen og i Libanon, har utført blodig terror både mot jødar og arabarar, vel dei aktivt å støtta. Kven kan forstå slikt?

Det er ikkje løye at norske jødar, slik boka «Frykt og stillhet» fortel oss, er redde og prøver å gøyma seg så godt dei kan. For dei var ikkje 1. mai ein gledes dag i dette landet. Det er heller dagen i dag som skulle representera glede og respekt for alle innbyggjarane i landet vårt.

Kanskje me, i Wergelands ånd, burde utstyra 17. mai-sløyfene våre med svart sørjeband i protest mot regjeringa sin Israels- og jødepolitikk?

------------------- 

i) Han var fødd i Kristiansand 17.06.1808, og døydde i Oslo 12.07.1845 berre 37 år gammal.

ii) Meir om dette finn du på: Wergeland og 17. mai - stortinget.no 

iii) Det forundrar mange at der står «jøder udenfor Norriges grenser», men dette er logisk i og med at minnesmerket vart støypt i 1847, og vart oppsett på Wergeland si grav i 1849. Jødane måtte venta endå i to år før dei fekk tilgang til riket!

iv) Eit vanleg uttrykk i Israelsk og andre lands nyheter, er å kalla regimet i Iran for «oktopus» eller «blekksprut». Hamas og dei andre terrororganisasjonane vert rekna som fangarmar, styrde frå Teheran.

Bileta og skjermdumpane har eg laga sjølv .

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.