Framsida på boka eg kjøpte.

«Jødiske bidrag til det 20. århundre»

Ei anna av bøkene eg kjøpte i England, møter lesaren med denne teksten:

«In memoriam of the six million Jews murdered by the Germans as part of their genocide policy between 1933 and 1945, one and a half million were children, such as one might see at any creche, nursery or primary school, anywhere in the world. All with right to life and adulthood.

This German crime was not just against the Jewish Nation. The world at large has suffered. The 1000 men and women featured here are part of the Jewish European heritage. So were the murdered children. This common background prompts the question of what might the full lives of these children (and their children) have given our century and beyond.

This book, therefore, is dedicated to the Children of the Holocaust, who never had the chance of making their contribution». ⁱ)

Frå omslaget på frampermen

I boka er gjeve plass til 1000 jødar som vart kjende frå 1900 til 1999, og som tilførde vårt globale fellesskap ting som er viktige å ta vare på og hugsa.

Frå 40 land

I 1999 rekna ein med at det var rundt 190 land i heile verda. Dei utplukka personane kjem frå 40 av desse. Dei fleste, 433 personar, kjem frå USA. Så kjem Russland / USSR med 112, Storbritannia med 98, Tyskland med 89, Frankrike med 76 og Austerrike med 52, og så vidare.

Samen med Noreg er Algerie, Brasil, Bulgaria, Ecuador, Estland, Gibraltar, Hellas, Hong Kong, Jamaica, Luxembourg, Singapore, Tunisia, Jugoslavia og Zimbabwe representert med 1 person.

Fordelt på 125 kategoriar

Det er vanleg å snakka om yrke i samanhengar som dette, men her er både yrke og andre namn som forklarar kvifor desse personane er tenke med.

Edith Stein frå Polen til dømes er klassifisert som martyr. Ho vart fødd i Tyskland i ein ortodoks familie, men forlet jødedommen og vart katolikk og tok namnet «Teresa Benedicta to the Cross». Ho deltok i arbeidet mot Hitler og vart arrestert etter ordre frå han om at alle ikkje-ariske kristne skulle fengslast. Edith vart så sendt til Auschwitz og gassa i hel 9. eller 10. august i 1942. Ho vart gjort til helgen av Pave John Paul II i 1987.

Prinsesse: Elsa vart fødd i ein rik jødisk familie i Austerrike. Faren var baron. Ho var gift med Prins Francis av Liechtenstein i 1921. Dei vart konge og dronning i 1929. Då Hitler overtok, vart kongen nøydd til å abdisera fordi dronninga var jøde. Dei flytte så til Sveits, men kongen døydde to månader seinare. Elsa levde der til i 1947, og Sveits gav ut ein frimerke i samband med hennar død.

Den norske representanten 

Baksida av boka

Victor Goldschmidt er oppført som mineralog. Han vart fødd i Zürich, Sveits, i 1888, og vart norsk statsborgar i 1905. Han fylgde i faren sine fotspor som vitenskaps-mann og studerte ved universitetet i Oslo der han og vart professor. I 1929 vart han utmend til professor i mineralogi ved universitetet i Gottinham, Tyskland, men vende i 1935 tilbake som professor i Oslo på grunn av antisemittismen som vaks fram der nede.

Då tyskarane tok Noreg, vart han forfylgd av Gestapo. Den norske motstandsrørsla greidde å få han over til Sverige, og derifrå flaug det engelske flyvåpenet han over til Storbritannia der han arbeidde vidare til han vende heim til Noreg i 1946.

Goldschmidt er rekna som ein av dei største mineralogane i si samtid, og er rekna som grunnleggjar av geokjemisk forsking. Han gjorde banebrytande studium knytte til jorda si samansetjing, til olivin, utvikling av kunstgjødsel, med meir.

Han døydde i Oslo i mars 1947.

Hovudverket om norske jødar, Oskar Mendelsohns bok: «Jødenes historie i Norge», nemner Victor Goldschmidt 7 gonger. Faren, Heinrich Jacob Goldschmidt er nemnt to gonger, begge gongane i lag med sonen.

Meir om desse neste gong.

---------

1) Denne sida står før sjølve innleiinga til boka. Eg har valt å ta alt med på engelsk, men har delt teksten opp i avsnitt for å få eit lettare skriftbilete i bloggen. 

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Bilete eg tok av ein illustrasjon i Auschwitz

 Sabotasje

Colin Rushton som skriv soga til Arthur Dodd, har med ei rekkje tilfelle der fangane dreiv sabotasje på stadane dei vart tvinga til å arbeida, eller mot sjølve leiren. Arthur til dømes arbeidde lenge med bøying av rør i ein fabrikk. Arbeidarane prøvde då å svekka konstruksjonane enten ved å løysa skruar eller svekka materialet så røyrene skulle leka.

Ein gong to av dei engelske krigsfangane skulle henta suppa som var den vanlegaste maten i leiren, fekk dei sett inn eit 1 framfor det normale talet som var 25. Dermed fekk dei 100 rasjonar ekstra, noko som kom jødane på arbeidslaget deira til gode!

Men dei fleste jødane fekk ikkje leva lenge. Arthur fortel at ein gong det kom ei jernbanevogn full av kvinner som vart sende rett i gasskammera. Dei var, etter det krigsfangane forstod, nett fengsla, og fangane la merke til kor vakkert dei song. Rushton skriv:

Guiden som viste oss rundt

«..dei song saman på Jiddisch med så vakre stemmer at dei som såg på, ikkje greidde å seia eit ord. Dei var vakre og modige og Arthur hadde problem med å halda tilbake tårene. Dei hadde stemmer som englar, tenkte han, men vart sende i helvete.» ⁱ)

«Ver forsiktig. Ikkje bli ein blomst i Auschwitz»

Etter hendinga med matserveringa sende ei ukrainsk jente ein lapp over til dei med overståande ord. 

Arthur fortel at nær inngangen til gasskammera var store blomsterbed, og at det hadde vorte eit symbol at mange jødar plukka blomster og tok med seg inn i døden. Dette var så velkjend i leiren at også dei engelske soldatane forstod meininga!

Ein norsk «nacht und nebel-fange» skriv om desse blomstrane i boka si. Det var jødar som gjødsla dei med oske. Sjølv lengta ho etter å nå dei, men greidde det aldri. Ho kunne berre sjå på dei vakre blomstrane og lengta, slik ho lengta etter fjella heime i Noreg!

Mykje informasjon og mykje liding.

Og me fekk fylgja med - på film...

For den som er interessert i jødisk soge, er ei bok som denne nyttig fordi forfattaren gjev sitt eige bilete av det som hende. Dei forskjellege kjeldene har til tider sprikjande informasjon, men gjev samstundes eit allsidig bilete av konsentrasjonsleirane, deira organisering og det som føregjekk der.

I siste del av krigen, då tyskarane hadde fått panikk og krematoria ikkje var store nok til alle dei drepne, vart det laga store groper for å brenna lik. Arthur og nokre andre klatra opp i øvste delen av ei brakke der dei kunne sjå det som hende. SS-vakter skreik og piska jødiske fangar som kasta lika av sine eigne kameratar på bålet.

Brått vart ein flokk små born drivne inn på plassen. Borna vart sparka eller kasta skrikande rett inn i flammehavet! Å sjå dette gjekk så inn på Arthur at han var sjuk lenge etterpå.

Det som gjorde at Arthur overlevde fram til freden i 1945, var hans kristne tru, fortel han. Gjennom heile tida greidde han å ha ein Bibel og ta tid til å lesa. Enkelte andre fangar provoserte han og sa «Kvar er Guden du trur på no?»  Han visste at utan trua, ville han aldri overleva. Den Gud han trudde på, var ved sida hans kvart minutt. Også der.

---

For Arthur som forteljar, og for meg som lesar, er stoffet me har delt mellom oss, viktig. Det er ugjerningar som aldri må verta gløymde. Men det er og vitnemål om at det nazistane stod for og gjorde, kan overvinnast, og noko nytt og betre spira kan fram.

Beste dømet på dette er Israel – «Eretz Israel» 

 -----

i) Mi omsetjing frå eit avsnitt på side 98-99 i boka.

Bileta tok eg då eg vitja Polen og Auschwitz for nokre år sidan.

Det er forbode å bruka bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Framsida av boka eg har lese

«Augnevitne i helvete» i)

Arthur Dodd var fødd i Northwick, England, i 1919. Far hans var soldat, og då andre verdenskrig starta, søkte han om å innrullert i hæren. Han var først avvist på grunn av ein skade i ein fot, men fekk etterpå jobb som sjåførlærar i hæren.

Tyskland tok Danmark og Noreg, og ein månad etter måtte den engelske statsministeren, Chamberlain, gå av. Den som overtok, var Winston Churchill. 

Etter som krigen utvikla seg, vart Arthur send til Algerie. 5. juni 1942 starta slaget mellom den engelske 7. panserdivisjon og Rommels Afrikakorps i Tobruk. Arthur deltok med å køyra fram ammunisjon. Under slaget vart mange engelske soldatar tekne til fange av tyskarane. Etterpå fekk dei vita at slaget var tapt 21. juni og at 30 000 allierte soldatar var fanga.

Først i 1998 skreiv Colin Rushton boka med det Arthur Dodd fortalde.

Til Auschwitz

Etter ein del att og fram vart Arthur saman med andre engelske soldatar sendt nordover gjennom Europa til dei tyske konsentrasjonsleirane i Polen. Dei engelske krigsfangane vart internerte i Monowitz, den minste av leirane som også var kalla «Leir 3».

Han skriv at i «Leir 1», Auschwitz, var det berre menn. Der var jødane, kommunistane og andre «uynskte» internerte. Litt lenger aust låg «Leir 2», Birkenau. Det var kvinner. Der var også gasskammera og krematoria.

Rundt desse var 39 arbeidsstader der fangane arbeidde i forskjelleg industri. Dei produserte våpen, maskindelar og kjemikaliar, eller i gruver, i jordbruk og med forskjellege plantefelt omkring leiren. Totalt utgjorde området 65 kvadratkilometer ii). Etter det som kom fram under Nürnbergrettssaka, var der alltid rundt 140 000 fangar i arbeid her. iii)

Baksida av boka

Arthur var først plassert i «Buna» iv) i produksjonen av syntetisk gummi og benzen. I dette området hadde mange av dei leiande tyske industrigigantane sine fabrikkar: I.G. Farben, Krupps, Siemens og Schukert. Unionwerke, underbedrift av I.G.Farben, produserte eksplosivar. Det var og I.G.Farben & Co som produserte Zyclon-gassen. «For dei engelske fangane var det særleg deprimerande at mange av kjelane i leiren var leverte av Babcock & Wilcox, som er eit engelsk kompani». v)

Dei engelske fangane såg tidleg kor mishandla dei jødiske fangane var, og at særleg nokre av vaktarane var spesielt sadistiske. Dette kunne vera soldatar eller oppnemnde «formenn» vi) som gjerne var kriminelle. Nokre av desse var utstyrde med køller, andre med pisker, og med desse mishandla dei jødane. Arthur og dei engelske fangane prøvde å forsvara dei som vart mishandla, eller prøvde å smugla mat til dei. vii) Det gjorde dei med fåre for sine eigne liv.

Med tida vart nokre av dei engelske fangane flytte til Monowitz og kom inn på området der dei industrialiserte massedrapa skjedde. Dei overtok brakkene etter russiske fangar. For å frigjera plass til engelskmennene, vart russarane drivne ned i underjordiske bomberom der dørane vart bolta og Zyklon B vart send inn gjennom luftkanalane.

Bilete eg tok av ein illustrasjon i Auschwitz

Umenneskelege tilstandar

Arthur skriv mange stader om jødane han møtte i leiren, og korleis dei var mishandla. Her er eit avsnitt frå side 63:

«Jødane vart dagleg slegne, gassa og kremerte. For mange av dei kom døden som ei utfriing frå lidingane. viii) Men lukta av svidd hår og brent kjøt var kvalmande og noko Arthur og dei andre aldri greidde å venja seg til. Dei høge skorsteinane av raud murstein som smalnast oppover, steig over dei toetasjes bygningane og kunne sjåast langt vekke. Berre i tilfelle vinden bles frå ein annan kant, vart dei frie den forferdelege lukta som var ei konstant påminning om det grusomme som skjedde. Dei fleste jødane vart gassa etter ein time i leiren, og oska deira vart dumpa i elva Vistula ix) som er den største av dei tre elvane.» x)

På side 96 vert det fortalt eit tilfelle der ei SS-vakt slo ein jødisk fange så han sprellande kolliderte med ein engelsk fange. Engelskmannen reagerte spontant. Han stakk knyttneven opp i ansiktet på soldaten, spytta han i ansiktet og skreik «Din djevel». Soldaten greip revolveren for å drepa han, men dei engelske fangane stilte seg mellom. Til slutt stakk soldaten revolveren i hylsteret og gjekk sin veg!

Kva skjedde vidare? Det skal eg koma inn på i neste blogg. Det vart for langt til å ta med alt i denne omgang.

Lat oss be om at slike ting som boka skildrar, aldri må skje meir.

------

i) Boka «Spectator in Hell. A British soldier’s extraordinary story», av Colin Rushton, Pharaoh Press, 2. utg. 1998. GB.

ii) «25 square miles» omrekna her. Ein del norske kommunar er omlag så store.

iii) Denne informasjonen er frå side 55 og utover i boka eg kjøpte.

iv) Dette er eit anna namn på «Monowitz» eller «Leir 3».

v) «What was particularly distressing for the British prisoners at Auschwitz was to see that many of the boilers in the camp had been provided by Babcock & Wilcoz, a UK company». S. 57.

vi) Dei var kalla «Kamaradschafts Politzei» eller «kapo». Det siste kan omsetjast med «sjef» eller «formann».

vii) Krigsfangane fekk pakkar frå Røde kors.

viii) Mi omsetjing av «For many of them, death was a merciful relief».

ix) Etter det som står skrive andre stader, prøvde tyskarane å bruka oska til elveførebygging så ikkje vatnet skulle fløyma utover når det regna mykje. Det fungerte ikkje. Dei prøvde og å blanda ho i støyp, men heller ikkje det gav godt resultat. Oska vart etter det brukt som gjødsel i landbruket rundt leirane, noko som fungerte godt etter det eg har lese.

x) Mi omsetjing av avsitt 2 på side 63.

 

Bileta er mine eigne.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Informasjon om byen

Nytt år og nye utfordringar?

Me har vore i 2026 lenge før du les det eg skriv i dag. Tre vekers opphald i England er over. Det var kjekt å vera i lag med familie og venner slik det skal vera i høgtider som denne. Litt tid til turisme vart det og før me tok flyet frå Gatwick og heim.

Frå Exeter reiste me til Hastings og til områda der han viking-slektningen vår gjekk i land i 1066 for å leggja England under seg. Nøyaktig kvar han gjekk i land på den store øya, veit eg ikkje, men det skal ha vore i nærleiken av Hastings at hertug Vilhelm av Normandie gjekk i land. Herifrå la han riket under seg og vart «William the Conquerer».

Den som hadde vorte vald til konge nett før, Harald Godwinson, låg i krig lenger nord. Det var han som vann det berømte slaget var Standfordbrua der dei norske vikingane med Harald Hardråde i spissen, tapte. Men sjølv tapte Harald Godwinson for Gangerolvs ættling frå Normandie!

Deltok jødar i denne krigen?

Borga var berre open på søndagar
utenom turistsesongen!

Det var sikkert jødar i England den gongen og. Kanskje kom dei med romarane, men der er få spor av jødiske miljø å oppspora før fram mot 1290 då dei vart utviste frå kongedømmet. Då var det livskraftige jødiske samfunn fleire stader. Når dei kom tilbake og busette seg i det me kallar Storbritannia, er det lite å finne der eg har leitt.

Jødane i Exeter.

Det eldste sporet etter jødar i landet i nyare tid, er gravplassane. I Exeter leigde ein jødisk sølvsmed i 1757 eit område der jødane kunne grava sine døde nær den gamle, romerske muren ved elva Exe. Prisen var 5 shilling for året, og avtalen held fram til han gjekk ut på 1970-talet. Så, i 1977, fekk den jødiske forsamlinga kjøpa staden for 750 pund. Sjølv har eg berre kome til porten. Så vidt eg forstod, måtte ein be om eventuell omvising, noko eg ikkje har gjort.

Derimot var eg to gonger i synagogen i denne høgtida. Om ikkje eg forstår alt, opplever eg det fredfullt og godt. Det meste føregår på engelsk, og det på hebraisk finst med latinske bokstavar, så sjølv om eg ikkje forstår noko større, kan eg få fylgja med i det dei les.

Formelt er synagogen samlingsstad for vel 100 jødar i dette området (Devon med omland), men få gonger når eg har vore der, har det vore 10 menn til stades. Ofte er me berre 4-5 menn og like mange eller nokre fleire kvinner.

Synagogen er den 3. eldste i Storbritannia, og er rekna som ein askenasisk synagoge som i dag ikkje er tilknytt noko spesiell grein av jødedommen. Ein plass las eg at i to år, var synagogen rekna som sefardisk, utan at eg fann forklaringa på dette skiftet. I dag er synagogen open for forskjellege jødiske retningar, og opplegget skifter etter kven som har ansvaret den dagen.

På leiting etter stoff om jødar

Både heime og ute leitar eg etter bøker og informasjon om jødar. I England der det er bruktbutikkar over alt, går eg på jakt i bokhyllene. Å kjøpa bøkene nye, vert for dyrt for meg i lengden. Dessverre var der lite å finna, eller at bøkene var fylte i hyllene uten system, så eg måtte sjekka bok for bok. Det hadde eg ikkje tid til. Men noko fann eg. Det skal eg koma tilbake til.

Kven var Simon M Westerman?

I Hastings fann eg ein liten butikk med gamle bøker frå golv til tak. Mannen som hadde butikken, var langt over pensjonsalderen, men han visste kvar han hadde bøker om jødar!

Han smaug mellom overlesste reolar og sa seg lei for at det meste som fanst, var bøker om holocaust. Men litt anna skulle det og finnast, trudde han. Og der fann han boka til den mannen du las namnet på i denne overskrifta. I tillegg hadde han ei av ein engelsk soldat som fortel om sitt opphald i konsentrasjonsleirane i Polen. Dei bøkene kjøpte eg.

Dedikasjonen

Boka med dedikasjon, var «Judaism as creed and life» i) av Rev. Morris Joseph, 4. utgåve, London 1958. Forfattaren presenterer i «Bok 1: Jødisk tru», «Bok 2: Det seremonielle i jødedommen», og «Bok 3: Plikter og/eller ansvar for ein jøde». ii) Kort sagt ei gullgruve for ein ikkje-jøde som meg.

Men kven var den som fekk boka overlevert på ein av viktigaste dagane i livet etter jødisk tradisjon?

Eg har ikkje funne nokon med mellombokstaven «M», men ei rekkja «Simon Westerman» finst. Ein er verdskjend i triatlon eller «Ironman». Andre er knytte til undervisning og studiar.

Men kven var denne Simon M. Westerman, og kvifor enda boka hans i den ekstremt uryddige, men rikhaldige bruktbokhandelen i Hastings?

Det lurar no eg på. Og det kan du og gjera, - om ikkje du veit meir enn meg?

--------------

i)  Mi litt frie omsetjing: «Jødedommen som grunnlag for tru og liv».

ii) Originaltekst: «Book III – Moral duties».

Bileta er mine eigne.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

 

Engelske aviser

Foto av teikning frå side 6, - 28.12 i Daily Mail

England er eit paradis for den som likar papiraviser. Her er mange og til relativt låge prisar. ⁱ Etter mi meining høyrer eg heime i det politiske sentrumet i norsk politikk. Bortsett frå ein gong då «Senterpartiet» var eit sentrumsparti, er eg Kristeleg folkeparti veljar. Dette påverkar sjølvsagt kva aviser eg les, både på nettet og i papirutgåve.

Papiravisene eg har kjøpt her, er «Daily Mail» og «Daily Express». I tillegg les eg dagleg «Jerusalem Post» på nettet. 

Same dagen som Jerusalem Post tok opp ei forunderleg sak (28.12.25), skreiv engelske aviser om det same. Den egyptiske ekstremisten Alaa Abd El-Fattah vart «ynskt varmt velkomen tilbake til England» av statsminister Starmer. El-Fattah har egyptisk og britisk statsborgarskap ⁱⁱ, og fekk koma heim til sitt nye heimland, England, etter «diskret diplomati med topp prioritet» orkestrert av arbeidarpartiregjeringa til Starmer (= Labour). Det fortalde Daily Mail meg.

Statsministeren sa: «Eg er så glad for at Alaa Abd El-Fattah er tilbake i Storbritannia og er på nytt i lag med familien…». Avisa mi brukar derimot overskrifta «Signalet dette sender, er grotesk!» Ei slik sterkt personleg velkomsthelsing frå statsministeren, er uråd å forsvara, står det. Medan statsministeren fokuserer på familien som er letta for å få Alaa heim til England, fokuserer avisene på personen.

Kven er Alaa Abd El-Fattah?

I Daily Mail er det leiaren for dei konservative som har fått førstesideoppslaget: «Kemi: Eg ynskjer ikkje at folk som hatar landet vårt, skal få vera her». Inne i avisa kjem så ei vidare utgreiing om kven Alaa Abd El-Fattah er og kva han står for.

Når det er snakk om jødar, nektar han for at holocaust nokon gong har skjedd. Han støttar drap av jødar og oppfordrar lesarane sine til å drepa fleire, - også sivile. Han kallar dei som drep jødar for «heltar»!

Men han skriv og at han hatar det engelske politiet. I 2011, då det var mange protestar i England, skreiv han: «Gå og brenn ned Downing Street. Jakt på politifolk, dummingar». Og: «Politifolka er ikkje menneskje, dei har ikkje rett til å gjera det dei gjer, så la oss gå og drepa dei alle».

Han skriv dessuten at han hatar alle kvite, og særleg kvite av engelsk, fransk eller tysk avstamming!» ⁱⁱⁱ

Korleis kan ei regjering som arbeider mot antisemittisme, forsvara ein slik mann?

Dette er eit av spørsmål som ikkje har noko med politisk farge eller personleg sympati å gjera. Det er å visa manglande samsvar mellom det som vart sagt i fine talar, og det regjeringa arbeider for i praksis. Statsminister Starmer lovar å verna jødane, men jublar for at ein som offentleg oppfordrar til å drepa jødar og engelske politifolk, er komen tilbake til landet!

Eit viktig spørsmål i avisene er til kven og kvifor eit land gjev innvandrar statsborgarskap. I dette tilfellet er det ein som er fengsla i landet der han vart fødd, og som får landet han migrerte til, til å bruka diplomatiske kanalar for å sleppa han ut or fengslet.

Bør det ikkje stillast krav til dei som vil vera engelske statsborgarar? Og: Burde ikkje personar med så ekstreme haldningar som Alaa Abd El-Fattah missa statsborgarskapet og verta utviste frå landet?

Daily Express 30.12 uttrykkjer raseri fordi «Nr 10 (=Downing Street) insisterer på at ein «anti-britisk opposisjonell som «ynskjer død over sionistane» er velkomen her (= i UK)»». Jerusalem Post, den første eg såg som nemnde denne saka, stilte same spørsmålet.

Riddarmedalje til den som lyg om Israel?

Ei anna sak som Jerusalem Post har skrive om, har eg ikkje funne noko om i avisene her endå. BBC-sjefen Charlotte Moore var ansvarleg for ein dokumentar som viste eit forvridd bilete av situasjonen i Gaza. BBC viste bilete av Abdullah Al-Yazouri og skreiv om det «stakkars barnet» som leid under Israels misgjerningar! I ettertid kom det opp at Abdullah var son til ein av Hamasleiarane, og at innlegget var laga for å laga eit urett bilete av det som føregjekk!

Under oppvasken i etterkant der leiinga av BBC slo fast at rapporten hadde ««alvorlege og skadande» ^iv resultat», måtte Charlotte Moore saman med fleire ansvarlege, gå av. Men tysdag 27.12 gjorde Starmer henne til «Officer of the Bristish Empire» (OBE), på trass av det ho hadde gjort. OBE er ein medalje som vart innstifta i 1917 for engelskmenn eller personar frå det britiske samveldet som «har utført verdfulle handlingar» for samveldet. ^v

For meg med fleire er det vanskeleg å sjå at ein person som er avsett for å ha spreidd usann informasjon gjennom BBC, kan premierast på denne måten. Det er like uforståeleg som statsministeren sin «jubel» over få «heim att» ekstremisten Alaa Abd El-Fattah.

Manglande etiske grenser?

Spørsmålet om grensesetjing og etiske haldningar i politikken er ikkje berre eit aktuelt tema for England. For oss som er «norske nordmenn i Noreg» ^vi, er spørsmålet like aktuelt.  

Kanskje 2026 kunne verta året då spørsmål om «rett» og «gale» i politikken, kjem på dagsorden?

Eg ynskjer deg og alle eit velsigna og rikt år 2026!

-----

i Abonentar for Daily Mail betalar 90 pence for avisa kvar dag. Med dagens kurs er det ca 12 kroner, - levert på døra.

ii Han er egyptisk av fødsel, men utnytta sitt britiske statsborgarskap (frå 1981) for å sleppa ut av fengsel i landet der han var fødd! Yasser Arafat (f. 1929, d. 20049) var også egyptisk av fødsel. Han var terroristen som vart leiar for PLO. Han hadde bakgrunn i Fatah og utgav seg for å vera «palestinar».  El-Fattah oppfattar seg som engelsk, men vert kalla «ekstremist» fordi han muntleg og skriftleg oppfordrar til drap av jødar, engelske politi folk m.fl.

iii Dette er mi omsetjing av utsnitt i artiklane i aviser som kom ut 28. og 29.12.25.

iv Originaltekst: ««significant and harmful» mistakes».

v Frå Wikipedia sin omtale av riddar-ordenen. Mi omsetjing av «Who has made significant achivement for the United Kingdom»

vi Eg hadde ein gong langt tilbake i tida ein lærar som brukte dette uttrykket når han snakka om etnisk norske borgarar.

vii Ebrahim Raisolsadti, også kalla Ebrahim Raisi (f. 1960 – d. 2024) var dommar før han vart president in Iran. Han vart kjend for å ha dømt tusenvis av opposisjonelle og andre som vart sett på som farlege av prestestyret, til døden. Derav namnet «Slaktaren frå Teheran».

Bileta er foto eg har teke av avisene eg refererer til.

Det er ikkje lov å bruka bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Framsida på boka

 Det «gløymde» holocaust

Nazistane sine misgjerningar før og under den andre verdskrig er noko verda aldri må gløyma. Men når det er snakk om det som skjedde i Auschwitz, Birkenau og dei andre leirane, er det stort sett overgrep mot jødar som vert drege fram. Det var også andre som vart fengsla og gjennomgjekk mishandling i desse leirane.

I ein tidlegare blogg har eg vore innom dei norske som vart sende til Tyskland til «Nacht und nebel». Målet nazistane hadde for dei, var at dei skulle forsvinna i «natt og mørke» og verta gløymde for alltid og av alle.

Heldigvis er kunnskapen om alt dette teke vare på, og stadig dukkar det opp bøker og andre kjelder med ny eller utvida kunnskap om det som hende.

«A gypsy in Auschwitz» ⁱ

Dette var tittelen på ei bok eg fann i ein bruktforretning i Exeter hin dagen. Det første eg tenkte då eg såg namnet «Rosenberg», var at forfattaren var jøde!

Otto Rosenberg (f. 28.04.1927– 04.07. 2001) er nemnt i Wikipedia under omtalen av Sinti-folket. I boka si omtalar han «Sinti» og «Roma». Dei siste er i nyare tid i Noreg omtalt som «romani», men eg trur det vert brukt på alle sigøynarar hjå oss, uansett kvar deira opphavlege heimland er. Namnet «sinti» var i alle fall ukjent for meg.

Rosenberg var fødd i Aust-Prøysen, men familien flytte til Berlin der Otto vaks opp. Dei tre første kapitla i boka handlar om oppveksten hans hjå bestemora. 13 år gammal, altså i 1940, slutta han på skulen og fekk seg arbeid. I den tida i Tyskland var rustningsindustrien i sterk vekst, og Otto fekk arbeid der. Men gleda var kortvarig.

Baksida av boka

Ein dag oppdaga han eit forstørrelsesglas på noko ved jernbanesporet han fylgde på veg til jobb. Det skrudde han av fordi det gjorde ting han såg på, så mykje større! Men same dagen vart han oppdaga og fekk ei kortare fengselsstraff for tjuveri.

Same dagen soningstida var over, vart han fengsla på nytt. Etter ein del att og fram, vart han send til Auschwitz. Han var då nesten 16 år.

Sigøynarane vart samla på eigne leirar i dei eksisterande leirane. Der, på «Gypsy-Camps» fekk dei først bu med familien, men leirkommandantane hadde glede av å splitta familiane. Otto var arrestert åleine, men fann att nokre av sine i leiren.

Han arbeidde ei tid på «Saunaen», ei brakke som vart brukt til bading og avlusing. Ho låg i nærleiken av gasskammera og dreiv avlusing av tøy med Zyklon B-krystallar. Gassen drap bakteriar og sopp, skriv han. Kleda vart så sende gjennom eit dampbad før fangane fekk dei tilbake. Lus var der i så store mengder at etterpå kunne dei samla dei opp med spade!

Alle i leiren, også soldatane, kom til «Saunaen» for å bada og få reinsa kleda sine. Når det var SS-soldatar, var det Otto sin jobb å pussa skoene eller støvlane deira så dei skein.

«Kanada-kommandoen»

Saunaen låg ikkje langt frå gasskammera der «Kanada-kommandoen» arbeidde. Den hadde oppgåva med å senda folk inn i gasskammera, og etterpå å samla saman lika og få dei til krematoria. Han skriv at desse vart bytte ut kvar seks veker fordi dei ikkje makta arbeidet lenger, og for at kunnskapen om det som føregjekk, ikkje skulle koma ut.

Etter det eg hadde lese før, var det jødar som vart utvalde til dette arbeidet, og som held på til dei sjølve ikkje greidde meir og vart send inn «for å bada». Det var og jødar som hadde oppgåve med å spreia oska frå krematoria på jordbrukslandet omkring leirane. I ei bok står det om jødane som gjekk og spreidde oska, og som på grunn av vinden, vart heilt innsmurde og grå i løpet av arbeidsdagen. Den same forfattaren skreiv om dei vakre blomane og grønsakene som vaks fram på grunn av denne gjødslinga!

Presentasjonen av forfattaren
på innsida av permen framme

Rosenberg skriv at for å få Zyklon B til å fungera i gasskammera, vart krystallane kasta inn gjennom hol i taket, og så vart vatnet slege på for å utvikla krystallane til drepande gass. Dette var nytt for meg .ⁱⁱ I det eg hadde lese før, var ikkje bruk av vatn nemnt.

Etter krigen

I siste fase av krigen freista soldatane å drepa så mange dei kunne av sigøynarane og. Målet var å sletta alle spor. Otto Rosenberg overlevde saman med nokre få av slekta si. Etter kvart kom han tilbake til Berlin der han hadde vakse opp, og fann ein by i ruinar.

Han vart då med på oppryddinga etter bombene, og reinsa murstein til bygging. Desse arbeidarane fekk litt lønn for arbeidet, men ikkje mykje. Først på 1950-talet var det snakk om at sigøynarane skulle få erstatning for det dei hadde gjennomlidt. For å få det måtte han gå til distriktsdomstolen ⁱⁱⁱ i Berlin.

Men han vart avvist. Dei ville ikkje godta at han var frå Berlin. Dei sa: «Han er ein sigøynar, omvandrar og så vidare. Berlin har aldri vore heimen hans». Og sidan fødselsattesten og papira hans var tekne frå han, hadde han berre sine eigne ord å stilla opp med.

For å bevisa kven han var, ville domstolen at han skulle få opna grava til mora for å få bevis på at han  verkeleg var sonen hennar! Då eksploderte han, velta skrivebordet og skreik: «De er alle nazistar! De krev at mor mi skal verta grave opp att på tross av alt ho måtte gjennomgå, og etter at alle borna hennar er døde. Alt dette krev de før de skal gjeva meg desse blodpengane!»

Etter det prøvde han ikkje lenger å få erstatning slik han skulle og burde fått. Men han gav ikkje opp. Den som les Wikipedia m.m., vil sjå at han er nemnd mellom dei frå Sintifolket som er kjende internasjonalt!

Otto Rosenberg sine opplevingar både i og etter opphaldet i konsentrasjonsleiren, er nokså likt det jødar og andre forfylgde opplevde. Norske styresmakter var like vrangvillige overfor jødane som kom heim att etter krigen som distriksdomstolen i Berlin var. Desverre...

Kva norske av sigøynarslekt opplevde, har eg aldri lese noko om. Kanskje det finst etterkomarar av ein norsk «Otto Rosenberg» som kan fylla ut dette tomrommet i norsk soge?

--------------------

i På norsk: «Ein sigøynar i Auschwitz».

ii Han skriv om dette frå side 100 og utover.

iii Omtalt frå side 186 og utover. Sitatet i neste avsnitt er frå side 187. Omsetjinga frå engelsk har eg gjort sjølv.

Bileta har eg scanna av boka eg las.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete av denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

 

 

Cameliaen i hagen er også pynta til jul!

England

Eg fekk knapt slege av flymodus før telefonen min ynskte meg «Velkomen til England»! Eg sa «Tusen takk» inni meg og tenkte at no skal han ha fri, han og. Eg er her for å ha ferie, og om råd, læra noko nytt.

Det var regn heime, og det har det vore her og. Men innimellom stikk sola fram i lange periodar. Cameliaen i hagen står i full blomst, og bøane er grøne. Det var kornåkrane der me køyrde sør-vestover frå flyplassen og. Reknar med det er haustsådd korn som dei skal hausta neste år. Etter mange år på det flate Sør-Amerika, er det flate og grøne lett rullande landskapet som å koma heim.

På Powderham Castle på julekonsert

På veg inn til konserten.

Ikkje langt frå Exeter ligg Powderham-eigedomen som har vore Courtenay familien si eige i 700 år. Borga på den store eigedomen fungerer i dag som museum, og der er «The James Wyatt Music Room» der det vert arrangert konsertar med jamne mellomrom. Dotter mi hadde skaffa oss billettar til den 18.12. på den siste av dei to julekonsertane i år, - med Händels Messias.

Eg hadde venta meg eit større kor, men «Powderham Consort & Haldon Ensemble» utgjorde rundt 30 personar, - alle profesjonelle. Bortsett frå førstesopran, var der ein på kvar stemme. Det same galt musikarane. Altså ein på kvart instrument, bortsett frå ein av tenorane som i tillegg tok seg og av paukene der dei skulle vera med.

Under introduksjonen vart det sagt at på grunn av sjukdom (det er influensatid her og), hadde dei vore nøydde til å leiga inn nokre for å fylla tomromma. Då eg studerte musikk for eit par mannsaldrar sidan, song me deler av Händels Messias. Noko av bass-stemma hugsar eg endå. Bortsett frå hallelujakoret, er det arien «The people that walked in darkness» som eg er gladast i.

Det me den kvelden fekk høyra, var Sinfonia (Overtyren), Pifa (Pastoralsymfonien), og heile del II og III. Solistane pendla mellom plassane sine i koret og framme for å presentera dei forskjellege ariane. 

Verste jobben hadde han som spelte kyrkjeorgelet. Han sat med ryggen til orkesteret og måtte før kvar ny sats vri seg for å få med seg teikna frå førstefiolinisten som indikerte takten. Det einaste «glippet» eg merka meg, var då solisten på ein av bass-ariane ⁱ gjorde teikn til førstefiolinisten at han ville ha høgare tempo. Det fekk ikkje organisten med seg, og han vart hengjande etter gjennom nokre takthus. Elles vart kvelden ei sann oppleving for meg og dei andre som var til stades. Applausen varde lenger enn langt!

Dagen etter var eg tilbake på Powderham, men då på den delen av godset som er selt og no er ope for publikum med turløyper, kafe og eit heilt område med utsal av lokal mat, plantar og ikkje minst juleting. Eg vandra omkring både ute og inne, og nytte det. På kafeen kjøpte eg meg kake og kaffi, og fekk vita at Jarlen (The Earl of Devon) gjekk omkring i butikken med hunden sin! Det var tydelegvis noko stort. Eg kjende korkje han eller hunden mellom alle som var der, og let heller ikkje kaffien min kolna av den grunn.

Største opplevinga til no på turen

Framveggen med hanukkateppe og hanukkalys

Der er to lokale i Exeter som eg alltid ynskjer å besøkja når eg er her: Synagogen og Frelsesarmeen. Men denne laurdagen hadde me vorte inviterte på hanukkafeiring saman med den vesle messianske gruppa av jødar her i byen. Me var ikkje mange, kanskje oppunder 30, og av dei berre eitt barn. Ho var barnebarnet til pastoren og hadde æra av å kveikja lysa i hanukkastaken. (Ei jødisk dame me kjenner, kom ikkje fordi mannen hennar meinte det kunne vera fårleg. Kanskje andre tenkte slik og?)

Programmet starta med «Kumi Ori» som vart etterfylgt av ei rekkje songar på engelsk. Den siste var «Happy joyous Hanukka» av Sklamberg. Der var og ein avdeling med song og vifting med flagg. Då eg for nokre år sidan vitja kyrkja ⁱⁱ i Asuncion der eg arbeidde i si tid, hadde dei det same på på spansk.

Der var og eit innslag med dans, og opplese eit stykke skrive av Pastor Mike Fabarez, kopiert frå Focal Point Ministries. Temaet var lys. Det same var emnet for talen.

Pastoren brukte David H. Sterns bibelomsetjing. Den var ny for meg. Då eg møtte Stern i Jerusalem, sat han i rullestol og snakka berre litt. Dottera køyrde han omkring. Ho og eit team rundt henne skulle då prøva å fullføra arbeidet med Det gamle testamentet. Sjølv greidde Stern berre å gjera ferdig Det nye testamentet som eg kjøpte då det kom ut. (No har eg bestelt den komplette Bibelen.)

Til dagleg les eg «Tree of Life Bible» som også er omsett og bearbeidd av messianske jødar. Målet med begge er å introdusera det originale namna på Gud m. m. slik dei står i Tanakh. I tillegg er målet å få fram originalt jødisk tankegods som har gått tapt i andre omsetjingar.

For meg er klåraste dømet bruken av ordet «pakt» som på grunn av omsetjing til gresk, vart «testamente». Omsetjinga av «Tanakh» i våre Biblar skulle heitt, «Den gamle pakt», ikkje «Det gamle testamentet». I samsvar med Jesus og Paulus si lære, skulle framhaldet heitt «Den nye pakt», ikkje «Det nye testamentet».

-- Så langt kom eg i går. I dag, julafta, kom postmannen med «The Complete Jewish Bible» som eg bestelte på Amazon for tre dagar sidan. (Slik service må me norske til England for å oppleva!)  Den er julegåva til meg sjølv i år! 

Med dette vil eg ynskja alle alt godt både for høgtida me er inne i, 

og for det året 2026 som ligg føre oss.  

David H. Sterns introduksjon i Bibelen tek eg med til slutt:

"Praised are you, Adonai our God, King of the universe, 

who gives the Torah of truth and the Good News of salvation to his people Israel 

and to all the peoples through his son Yeshua the Messiah, our Lord!"

---------------------

i Solisten er kjent dirigent på desse kantar. Han dirigerer til dømes Exeters Bach-kor der også ei av sopranane denne kvelden er med.

ii «Filadelfia», Asuncion, vart grunnlagt av misjonærar frå «Filadelfia», Stockholm, på slutten av 1930-talet. Kyrkja ligg i Barrio Obrero, og i det det området, Barrio Obrero – Pettirossi, bur mange av Paraguays jødar.

Bileta er mine eigne.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.