Boka meiningsutvekslinga starta med

Kven visste kva og kvifor?

I 2018 gav Marte Michelet ut boka: «Hva visste hjemmefronten? Holocaust i Norge: varslene, unnvikelsene, hemmeligholdet». Det var oppfølginga av boka «Den største forbrytelsen. Ofre og gjerningsmenn i det norske Holocaust». ⁱ Ho som kom med Berit Reisels bok som eg har skrive om i ein blogg før, kom nokre dagar seinare frå biblioteket med tre bøker og spurde «Kjenner du desse?».

Boka «Hva visste hjemmefronten?» hadde eg lese før. Ho peika inn mot eit landskap som under og etter krigen var fargelagt i svart og kvitt. Eg vart fødd i siste krigsåret og var alen opp med forteljingane om heltane, både i heimefronten og Bjørn West som heldt seg i fjella heime, og bandittane som representerte andre sida.

Etter som eg vaks til og forstod meir, oppdaga eg kor einsidig biletet var, særleg om jødane og om sjøfolka som kom heim som alkoholikarar og nervevrak etter harde krigsår der dei transporterte livsviktig materiell over Atlanteren. Mykje urett vart gjort, det er det ingen tvil om.

Motreaksjonen på Michelets bok

«Rapport fra ein gjennomgang av Hva visste hjemmefronten?»

Bok nummer to eg fekk i hendene, var den som har tittelen på over. ⁱⁱ Eg visste om ho og hadde følgt med på debatten som kom etter at boka om heimefronten kom ut. Mange av innvendingane som no kom i bokform, var kjende. Eg vart derfor meir spent på den siste av dei tre: «Tilsvar. Svar på motboken Hva visste hjemmefronten?» ⁱⁱⁱ

Etter å ha presentert dei tre forfattarane i føreordet, skriv Michelet: «Bruland og Tangestuen var to av mine skarpeste kritikere allerede da Hva visste hjemmefronten? kom ut, og to år senere presenterte de altså sin Rapport. Både Bruland og Tangestuen har gitt viktige bidrag til norsk Holocaustforsking, og Berggrens masteroppgvave om behandlingen av jødene rett etter krigen følges med interesse i allmennheten. Brulands monografi Holocaust i Norge fra 2017 står fortsatt som den mest solide, detaljerte og helhetlige framstillingen av jødeutryddelsen i Norge».^iv

Baksideomtalen på boka

Det var derfor med mange spørsmål i tankane at eg starta lesinga av «Tilsvar», og det er den boka eg brukte mest tid på av dei tre.

«DET ER INGEN TVIL OM at jeg har gjort noen feil i Hva visste hjemmefronten?, enkelte av dem med virkelig uheldige konsekvenser. Alle feil skal rettes og beklages. Men det min møysommelige gjennomgang av Rapport framfor alt viser, er at uenigheten mellom BBT ^v og meg i forsvinnende liten grad dreier seg om enkle faktaspørsmål der man kan sette to streker under det objektivt riktige svaret.

Det finnes i realiteten bare et knippe slike tilfeller, der BBT har oppdaget og avklart rene, uomtvistelige faktafeil. Hovedanklagen, i hvert eneste av Rapports kapitler, er noe helt annet, nemlig at eg tolker kildene «feil». Mens BBT tolker dem «riktig»». ^vi

BBT bygde opp boka Rapport rundt feil dei meinte å kunna bevisa i Hva visste hjemmefronten? I Del I tok dei føre seg Varsla med fem kapittel. Del II: Motstandsrørsla og fluktapparatet utgjer to kapittel. Del III: Fotnotane utgjer eitt kapittel, og Del IV: Aktørane

Tredje boka om temaet

har to kapittel fokusert på personane Arvid Brodersen og Theodor Steltzer. Marte Michelet i sitt Tilsvar føl same opplegget i si bok. Ho erkjenner klåre faktafeil – og ber om tilgjeving til dei ho måtte ha såra. Deretter prøver ho å klårgjera det som er ulikt i BBT si tolking av eksisterande data, og hennar eiga.

Kor nyttig er slike meiningsutvekslingar?

I mine auge er dei absolutt nødvendige om me skal finna fram til det som eigentleg hende under krigen. Ingen veit alt. Av same grunn greier heller ingen å trekkja dei absolutt rette konklusjonane av det materialet som føreligg.

Eg kjenner ikkje BBT sin menneskelege bakgrunn. Vaks dei opp som meg med eit etterkrigsbilete av det som hende i Noreg der levande jødar ikkje eksisterte? Holocaust var noko langt vekke, noko tyskarane og nazistane hadde skulda for, og jødar kjende eg personleg berre frå bibelsoga!

Jødane i Noreg i 1930-åra og fram til 1942 gjennomgjekk ein dehumaniseringsprosess. Dei fleste prøvde å vera «ekte nordmenn» slik ingen skulle oppdaga deira kulturelle bakgrunn. I alle fall slik ser det ut for meg i det eg har lese.

Baksideomtalen av denne

Av dei som vart sende til Tyskland, kom få tilbake. Dei som hadde rømt til Sverige, kom stort sett tilbake, men møtte problema Berit Reisel skreiv om. Jødar, dei som fekk sitt folks soge inn med morsmjølka, og som hadde mot og evne til å fortelja den, er altfor få til å få retta opp feilane i det svart-kvitt-måleriet eg vaks opp med.

Få av dei norske jødane og dei norske sjøfolka som var ute under krigen og kom heim i 1945 og seinare, har etterlate seg skildringar av det dei opplevde. Dei fleste ser ut til å ha hatt nok med å overleva i det samfunnet dei kom tilbake til, og som fokuserte på heilt andre ting enn dei problema dei heimvende sleit med.

Dei som skriv i dag, er avhengige av det kjeldematerialet som finst. Kvantitativt sett er førstehandsmaterialet frå jødar (og for den del sjøfolk og sigøynarar eller rom-folk) som overlevde krigen, ikkje-eksisterande eller minimalt. Dermed er bøker som vågar å stilla spørsmål med det nedarva svart-kvittbiletet, nødvendige.

Dei som kjem etter oss, får ikkje eit truverdig bilete før jødane og andre eg har nemnt, får sine «fargar» lagt inn på etterkrigs-lerretet. 

Dei og...

------ 

i Den kom ut i 2014. (Begge bøkene kom på Gyldendal forlag, Oslo).

ii Elise B. Berggren, Bjarte Bruland og Mats Tangestuen: «Rapport frå ein gjennomgang av Hva visste hjemmefronten?», Dreyers forlag, Oslo, 2020.

iii Marte Michelet: «Tilsvar. Svar på motboken til Hva visste hjemmefronten?».

iv Frå overgangen side 5 til 6 i Michelets bok. Då eg brukar skrå skrift på det eg har kopiert. er originalens ord med skrå skrift, vanleg skrift her.

v BBT: Bokstavane viser til namna på forfattarane av «Rapport». Sidan denne skrivemåten vert brukt her, brukar eg den og seinare i innlegget.

vi Frå side 8 i boka. Avsnittet er delt i to av meg på grunn av formatet bloggen kjem i.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Endeleg!  

Etter mange år der eg har lese om dei norske jødane som vart sendt i døden under krigen, har eg fått ei bok i hendene som kan fortelja meg meir om dei som kom tilbake, og det dei måtte gjennomgå. At dei leid urett, er det ingen tvil om, enten dei var formelt norske statsborgarar eller ikkje.

Snublesteinane som ligg spreidde utover i landet fortel at her budde folk som norsk politi samla inn og sende til dødsleirane. Mange bøker fortel om det dei opplevde på både individnivå og kollektivt, før, under og etter transporten til Auschwitz. Dei aller fleste vart «berre vekke», enten straks dei kom fram, eller etter ei kortare eller lengre tid pint til fordel for tysk industri.

Nokre få kom heim att frå dødsleirane. Andre, dei som hadde greidd å rømma landet før politiet fekk arrestert dei, kom og tilbake. Begge gruppene opplevde at det dei åtte og hadde arbeidt med tidlegare, var borte. For dei fleste var det å starta på nytt, og ta opp kampen for å overleva. I tillegg kom kampen for å få tilbake det som var teke frå dei av materielle verdiar. Det kom på toppen av dei menneskelege tapa der mange stod åleine att etter å ha mist familie og venner i Holocaust.

«Hvor ble det av alt saman?»

Nokre av dei norske snublesteinane

Dette er tittelen på Berit Reisels bok som eg fekk lagt i hendene mine etter eg kom heim frå England. Eg starta å lesa, og det var – som står i bokomtalar – «Ei bok eg ikkje greidde å leggja frå meg!» Boka har korte kapittel og inneheld så mykje informasjon at eg gjerne tok ein stopp etter kapitla eg hadde lese. Eg trong «fordøya» det ho hadde fortalt meg før eg kunne gå vidare.

Eg opplevde boka som ei samansmelting av to sider, ei formell og ei personleg. Det formelle er knytt til arbeidet med utvalet som Justis- og politidepartementet oppnemnde og omtala som eit «Utval (som) skal kartlegge beslag av jødisk eigedom». ⁱ I boka får me del i både førearbeidet og problema som arbeidet i utvalet vart presentert for etter kvart.

Den personlege sida har opphav i at Berit Reisel ⁱⁱ sjølv er jøde. Både hennar kjensler og hennar personlege erfaring gav henne eit anna utgangspunkt enn til dømes eg sjølv som ikkje-jøde, ville ha hatt. At ho i tillegg hadde eit godt samarbeid med og støtte av Bjarte Bruland ⁱⁱⁱ i det vanskelege arbeidet, ser ut for meg å ha vore avgjerande for både arbeidet i utvalet, og verknadane utvalet fekk for regjeringa sitt vidare arbeid.

Om å «forsvinne inn i ein prikk»

Reisel fører lesarane sine inn i stoffet på ein uvanleg måte. Først eit «Forord» som er ei kort innføring i jødedommen generelt, og si grunngjeving for å verta med i arbeidet til det oppnemnde utvalet. Føreordet sluttar med:

«Jeg takket derfor ja til å delta i utvalet som skulle kartlegge likvidasjonen av jødisk eiendom i Norge under krigen. Med granskingsarbeidet i Skarpnesutvalget skulle endelig vår egen og vår felles historie kompletteres».

«Prologen» derimot opnar med «1948» då ho og mora gjekk den rundgangen som så mange av dei heimvende jødane måtte igjennom i von om å få att noko av det som var teke frå dei av dei norske styresmaktene under krigen. Dei hadde prøvt mange gonger før, men fekk aldri den hjelpa dei trong for å få det som rettmessig var deira eigene ting, tilbake.

«Da tok lydene fra de andre slutt, og vi ble dyttet ut gjennom de brune åpningene mens raspelyden uforrettet sak skrapte i ørene. Mammas hånd var blitt et jerngrep, og jeg forsøkte å forsvinne inn i en prikk» ^iv

Haugen med sko i Auschwitz vitnar
om dei som ikkje er meir...

Denne enkle og ærlege måten å visa den hjelpeløysa jødane som kom tilbake kjende på, er ei side i norsk etterkrigssoge som me ikkje-jødar aldri har fått innsikt i. (Kanskje mange norske jødane i dag også skulle ynskja de kunne forsvinna «inn i ein prikk» så ingen visste at dei var jødar?)

Litt frå innhaldet i boka

Boka fortel at 145 norsk jødar ^v var med i motstandsrørsla under krigen. Det har eg ikkje sett tal på før. Eg visste at ein del hadde vore med fram til 1942. I samband med dei 778 jødane som vart sende til Tyskland, nemner ho båten «Lappland». Det vanlege er «Donau», «Gotenland» og «Monte Rosa».

Kva visste, og kva gjorde den norske regjeringa i England?

Boka siterer Trygve Lie ^vi då han var utanriksminister i London-regjeringa ^vii: «Jødene er ikke de eneste som har vært mishandlet av nazistene. (…) En må også ta betraktning at de misgjerningene det gjelder ikke egentlig har noe med krigen å gjøre». Og Reisel skriv: «Justisdepartementet sier seg enig, og konkluderer med at forbrytelsene tyskerne har begått mot for eksempel den jødiske minoriteten, bør holdes utenfor diskusjonen om den nye lovgivningen». (Undertrekinga er gjort av meg. Sjokerande spør du meg!)

Jødane i Auschwitz vart ikkje fotograferte

«Det opprinnelige oppgjøret» 

Boka har så mykje informasjon at eg har berre plukka ut litt her. (Mitt råd til deg som les bloggen min: Få tak i boka og les ho!)

 Noreg hadde eit oppgåve etter krigen, den som Reisel let oss få eit glimt av med prologen sin. I kapitlet med overståande tittel, står det:

«Det ble riktig nok åpnet for at noen grupper skulle tilgodeses av disse ordningene. Det var som om jøder ikke ble omfattet av krigen på same måte som «våre egne»». ^viii

Eg vil slutta dette innlegget med det som eg ser som eit samandrag Reisel gjer av det som hende dei jødane som kom heim:

«Det kan virke som om det kom få krav fra jøder etter krigen. Det er ikke nødvendigvis fordi kravene var få. Det kan like gjerne ha vært fordi så få av dem ble innvilget. Mange spurte, og noen sloss. Mange gikk fra det ene offentlige kontoret til det andre med uforrettet sak. Eitingers utsagn ^ix speiler heller en felles opplevelse av å bli etterlatt i et slags mørke. Der andre kunne hente informasjon om hendelser og hendelsesforløp fra slektninger og venner som var i landet under hele krigen, var det ingen som kunne fortelle den jødiske historien. Der andre kunne samle byggesteiner til sin krigshistorie, forble det er gapende hull i vår historiefortelling».

Eg vil til slutt gjeva takk og ros til Bruland og Reisel for arbeidet dei gjorde og emnet som boka gjev så god innsikt i. 

Det er godt det finst slike folk..

Til slutt vil eg ynskja alle ei velsigna Purim-høgtid!

Chag Purim Sameach

-------

i Omtalt på side 62 mfl.

ii Berit Gerd Bild Reisel vart etter det eg finn på internett, fødd 07.06.1945 i ein svensk flyktningleir i Norrköping dit foreldra som hadde rømt under krigen. Ho er utdanna psykolog. Ho representerte «Det Mosaiske Trossamfunn» (DMT) i Skarpnesutvalet som boka handlar om. Ho var /er leiar for «Senter for studier av Holocaust og livssynsminoriteter». (Frå Berit Reisel – Wikipedia)

iii Bjarte Bruland, f.11.04.1969. Historikar og professor. Tok doktorgrad med tema: «Holocaust i Norge. Registrering-Deportasjon-Tilintetgjørelse» (2018). Har jobba som leiar for jødisk museum i Oslo og Trondheim. (Frå Bjarte Bruland – Wikipedia)

iv Desse sitata er frå side 12 og 13. Eg brukar her kursiv, og det som var kursiv i originalen, er sett i normal tekst.

v Frå side 73.

vi Trygve Halvdan Lie, f. 16.07.1896, d. 30.12.1968. Han var minister i fleire regjeringa før krigen, og medlem av eksilregjeringa i London under krigen.

vii Dette var arbeidet med «FNs krigsforbryterkommisjon», omtalt på side 83. Det finst og anna informasjon som synest å bevisa at dei norske jødane (om dei var norske statsborgarar eller berre busette i Noreg) var nedprioriterte eller neglisjerte av regjeringa i London. Vonar me snart får ei bok som går grundig inn på det den norsk regjeringa i England gjorde med både norsk jødar og norske sjøfolk. (Det var Trygve Lie som «beslagla» den norske handelsflåten.) Dette er sår i norsk krigs- og etterkrigssoge som det burde forskast på.

viii Frå side 234.

ix Frå side 237. Eitinger er sitert lenger oppe på same sida.

Bileta er mine eigne.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

 

https://www.britannica.com/biography/Georg-Brandes

Viktige jødar i det 20. århundre.    Tredje del 

Det er naturleg å tenkja at dei landa som hadde flest jødar, hadde og flest representantar i den boka dei tre siste blogginnlegga mine har teke utgangspunkt i. Det stemmer når det gjeld USA og Russland / USSR, men ikkje når det gjeld Norden.

Talet på norske jødar har variert frå nokre hundre til vel 2000 i 1940. Av desse vart 772 sende til Tyskland, og under 40 kom tilbake. Mange norske jødar ⁱ greidde å rømma til Sverige under krigen, og vart berga, og i dag er kanskje talet like høgt som før krigen.

Sverige har ingen med i boka. Heller ikkje Finland og Island.

https://en.wikipedia.org/wiki/Arne_Jacobsen

Så langt eg veit, har Sverige hatt flest jødar samanlikna med dei andre nordiske landa. Etter det internett kan fortelja, var der rundt 15 000 jødar i Sverige ved slutten av det 20. århundra. Talet er usikkert fordi mange av dei ikkje har vore med i noko jødisk registrert samfunn. I boka «The Jewish Contribution to the 20th Century», har altså ingen frå Sverige fått plass. Og Noreg er berre representert med 1, - Victor Goldschmidt.

Danmark best representert av dei nordiske landa

Etter det internett kan opplysa, budde der mellom 6500 og 8000 jødar i Danmark i 1940. Under krigen gjekk talet ned. I dag reknar ein med at talet er om lag like høgt som då krigen starta.

I boka eg har teke utgangspunkt i, er 7 danske jødar teke med. Her er ein kort presentasjon av desse:

Niels og Aage Bohr. Begge desse var fysikarar. Niels Bohr fekk Nobelprisen i fysikk i 1922.  Sonen Aage saman med to andre forskarar fekk Nobelprisen i fysikk i 1975. Niels Bohr var fødd i København i 1885 og far til Aage ⁱⁱ som var fødd i 1922. Dei er særleg kjende for si forsking på atomet sin konstruksjon og var sentrale i utviklinga av atomenergi til både sivile og militæret føremål.

Etter bruken av atombombene i Hiroshima og Nagasaki i 1944, gjekk Niels Bohr mot bruk av atomvåpen, og i 1957 fekk han Ford-stiftinga sin pris kalla «Atoms for Peace».

Victor Borge. ⁱⁱⁱ Han er registrert som musikar og reiste då krigen starta til USA der han arbeidde i underhaldnings-bransjen både med film, teater og TV. Han var også komponist og dirigerte store symfoniorkester verda rundt.

Georg Brandes.^iv Han er registrert som forfattar og er av mange rekna som Danmark sin største i denne kategorien. Han har hatt stor innverknad på dansk åndsliv. Symons skriv om han:

«Han levde i ei ambivalent verd: på eine sida ville han ikkje ha noko å gjera med jødedommen, og på andre sida var han sterk motstandar av jødeforfylging. Det er derfor truleg at på grunn av dansk kjærleik til Brandes, Danmark, etter den tyske okkupasjonen av landet i andre verdenskrig, gjorde så mykje for jødane sine». ^v

Stephen Hurwitz.^vi Han var dansk jurist. Han var professor ved universitetet i København og Folketingets første Ombodsmann 1955-1971. Han var dansk representant i det internasjonale arbeidet mot krigsbrotsverk. Han er og internasjonalt kjend som lærebok-forfattar innan kriminologi. Han vart æresdoktor ved Universitetet i Oslo i 1961.

Arne Jacobson.^vii Han er verdskjend som arkitekt. Han arbeidde og som designar og stod sentralt då modernismen inntok Euro-Amerika. Han er kjend for å kombinera det klassiske med det moderne, og vann mange viktige oppdrag både nasjonalt og internasjonalt. Han har teikna kjende bygg som SAS-hotellet i København, St. Catherine’s College i Oxford, og Kuwait Central Bank i Kuwait. Som designar vart han kjend for å ha skapt «egg-stolen» som kom på moten i 1950-60åra.

Ivan Osiier. ^viii Han er kjend i fekting der han var dansk meister gjennom mange år. Han er kjend for å ha representert landet sitt i fleire olympiadar enn nokon annan atlet, og har ei lang sigersrekkje frå 1908 til 1948. I olympiaden i Berlin i 1936 nekta han å delta i protest mot nazismen. Han vann 38 medaljar i fekting i Danmark og Skandinavia, noko ingen andre har oppnådd. Som ein av få, mottok han i si tid det olympiske diplomet for sin unike innsats.

-----

Dette er eit utdrag av det som stod om skandinaviske jødar i boka. 

Interessant, spør du meg!  Men kva tenkjer du?

---

i Ein reknar med at om lag 1100 norske jødar drog til Sverige under krigen.
ii Niels Bohr gifte seg med ei kvinne som ikkje var jøde. Etter streng religiøs jødisk tankegang kan Aage Bohr derfor ikkje reknast som jøde. Slik det er i dag i Israel, vert born av ikkje-jødiske mødre nekta aliyah, sjølv om faren er «ekte» jøde. Ei endring på dette er eit bønnemne frå mange unge «uekte» jødar som lengtar etter å få flytta til Israel.
iii Også kjend som Børge Rosenbaum, f. i Købehavn i 1909, d. i Greenwich, USA, 2000. (Han døydde etter at boka vart laga).

Illustrasjonen er skjermdump frå Wikipedia.
ivGeorg Morris Cohen Brandes f. i Købehavn 1842, d. same stad 1927.
v Mi omsetjing av siste avsnitt i boka om Brandes.
viStephan Moritz Hurwitz, f. i København 1901, d. same stad 1981.
viiArne Jacobson, f. København 1902, d. same stad 1971.
viiiIvan Joseph Martin Osiier, f. i København i 1888, d. same stad 1965. Skjermdumpen er frå https://www.olympedia.org/athletes/21585

Skjermdumpar har eg sett inn for å visa stader der det finst meir stoff om desse personane.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

 Viktige jødar i det 20. århundre.    Andre del 

Victor Goldschmidt er einaste norske jøden som fekk plass i boka: «The Jewish Contribution to the 20th century, compiled & written by Alan Symons.» I dette innlegget skal du få læra litt meir om mannen og det han gjorde.

https://quimicafacil.net/infografias/biografias/victor-moritz-goldschmidt/

Slutten av blogginnlegget sist var informasjon som Oscar Mendelsohn hadde med i boka «Jødenes historie i Norge». Dei referansane eg tok fram då, enda med at Heinrich Jacob Goldschmidt, far til Victor, døydde i 1937, og at Victor var professor på Univeritetet i Oslo.

Goldschmidt og krigen

I 1940 kom krigen til Noreg, og med den nazismen som Goldscmidt hadde rømt frå i Tyskland. Victor hadde vorte henta som professor til Göttingen i 1929. Han var der til 1935, og fekk så tilbake sitt gamle professorat i Oslo. Den stillingen hadde han til norsk politi arresterte han 25. oktober 1942. Etter eit kortare opphald i fengslet på Bretvedt, vart han overført til Berg konsentrasjonsleir ved Tønsberg.

Mendelsohn skriv at forskjellege firma som hadde fått arrestert jødar dei var absolutt avhengige av, og  vitenskaplege institusjonar, søkte Quisling-regjeringa om å få desse fri gjevne. «Som et resultat av slike henstillinger fra ulike hold ble den 54-årige professoren Victor Goldschmidt frigitt fra Berg», skriv han.

Same avsnittet fortel at to slike søknader var innvilga 25. november, men trass i at leiinga på Berg hadde fått melding, vart den eine (ein tyskfødd ingeniør frå Bergen) transportert til Oslo og lasta ombord i Donau. Statspolitiet fekk melding om dette i tretida på ettermiddagen og gjekk for å henta han, men fekk beskjed om at han ikkje var om bord. Då båten var komen i rom sjø [i] vart det stafesta at han var send ut av landet.

Bergmannen - Victor Moritz Goldschmidt - Jødedommen.no

Kva som eigentleg skjedde med Victor Golschmidt, er usikkert. På side 581 skriv Mendelsohn at Victor på grunn av søknader vart han sett fri frå Berg. [ii]

Wikipedia skriv at Victor vart alvorleg sjuk på Berg og kom på sjukehus i Oslo. Han kom ut derifrå den 8. november, men vart arrestert på nytt av politiet den 25. november og ført til kaien for å verta utsend saman med dei andre jødane. «Likevel, då han var på kaien for å verta send om bord og til Auschwitz, vart han sett fri på grunn av at nokre kollegaer hadde overtydd politisjefen at hans vitenskaplege kompetanse var avgjerande for staten». [iii]

Norsk biografisk leksikon fortel at Goldschmidt vart arrestert 26. november og alt han åtte vart konfiskert. «Dagen etter stod han på kaia for å gå om bord i det tyske skipet Donau med 531 andre jøder for å fraktes til Auschwitz. Mens de stod oppstilt for å gå om bord, ble Goldschmidt fortalt at han var fri og kunne dra hjem. Løslatelsen skyldtes kanskje at universitetes prorektor, geologen Adolf Hoel, benyttet et personlig kjennskap til sjefen for statspolitiet. Det var imidlertid åpenbart at Goldschmidt snart ville bli arrestert på nytt og deportert til utryddelsesleirene i Polen, og han flyktet derfor til Sverige». [iv]

Den engelske boka eg har vist til, skriv: «Etter invasjonen av Noreg i 1940, vart han forfylgd av Gestapo og vart tvinga til å gøyma seg, så han flytta frå stad til stad til den norske motstandsrørsla smugla han over til Sverige. Derifrå flaug RAF han til England i eit moskito bombefly der han låg i det tomme bomberommet».[v]

Victor Moritz Goldschmidt – Norsk biografisk leksikon

«Friends of the Hebrew University»

Mendelsohn nemner denne fleire stader. Siste gong han nemner Victor Goldschmidt, skriv han:

«I annen halvdel av 1930-årene ble det opprettet en norsk avdeling av Det hebraiske univertitets venner (med en underavdeling i Trondheim). Det var etter initiativ av dr. Kaplun Kogan som utsending fra «Friends of the Hebrew University»  at den norske avdelingen ble til. Formannen i styret (i det satt fleire ikke-jøder) var professor ved Universitetet i Oslo, Victor Goldschmidt. Etter krigen  var «Friends of the Hebrew University» representert ved en kontaktperson (Oscar Mendelsohn), men ikke ved en særskilt foreining, delvis fordi det høsten 1948 ble dannet en annen forening (Norge-Israel) med den oppgave å fremme forståelsen mellom de to landene.» [vi]

Nokre ord til slutt

Wikipedia fortel at Goldschmidt vart populær i England. «Likevel, han ynskte å reisa tilbake til Oslo – han var ikkje velkomen av dei norske - og han reiste tilbake den 26. juni 1946. Han døydde ikkje lenge etter, 59 år gammal». [vii]

Norsk biografisk leksikon har denne sluttkommentaren:

«Goldschmidt hadde mange nære venner, men kombinasjonen av ærlighet og sarkasme førte til at han også fikk en del fiender. I sine senere år ble han mistenksom og sårbar. Enkelte av hans nære kolleger ved Universitetet i Oslo kunne ikke tilgi ham at han hadde flyktet under krigen og ivret ikke akkurat for at han skulle komme tilbake.

Han ble alvorlig syk, og døde mindre enn et år etter at han hadde vendt hjem til Norge. Hans aske ble lagt i en urne av olivinsten [viii] og deponert i Vestre krematorium i Oslo, og senere ble den begravd på Vestre gravlund i Oslo». [ix]

---

[i] Det er skrive at «Donau» forlet kaien i Oslo den 26. novbember 1942 klokka 14.55.

[ii] Side 581, nedst på sida. I Merknad 427 nedst på side 582, står at han vart frigjeven 12. november 1942.

[iii] Frå 2. avsnitt under overskrifta «Career». Dette er teke frå den engelske utgåva av Wikipedia: Victor Goldschmidt - Wikipedia, omsett av meg her. 

[iv] Frå Victor Moritz Goldschmidt – Norsk biografisk leksikon, 3. siste avsnitt. (Dette er ein eldre artikkel som er informativ og god.)

[v] Slutten av 1. avsnitt i stykket om V.G. i den engelske boka.

[vi] Frå side 88o, 2. avsnitt i Mendelsohsn bok.

[vii] Mi omsetjing av siste avsnitt under «Career» i Victor Goldschmidt - Wikipedia

[viii] Eit av forskingsområda hans var olivin. Dette gav stor gruveaktivitet i fjella mellom Sunnmøre og Nordfjord. Olivinen vart utskipa frå Åheim i Vanylven kommune.

[ix]  Siste avsnitt i artikkelen. Eg har delt avsnittet i to her.

Faksimilane er har eg teke med for å visa litt av det som finst på internett.

Det er forbode å bruka bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Framsida på boka eg kjøpte.

«Jødiske bidrag til det 20. århundre»

Ei anna av bøkene eg kjøpte i England, møter lesaren med denne teksten:

«In memoriam of the six million Jews murdered by the Germans as part of their genocide policy between 1933 and 1945, one and a half million were children, such as one might see at any creche, nursery or primary school, anywhere in the world. All with right to life and adulthood.

This German crime was not just against the Jewish Nation. The world at large has suffered. The 1000 men and women featured here are part of the Jewish European heritage. So were the murdered children. This common background prompts the question of what might the full lives of these children (and their children) have given our century and beyond.

This book, therefore, is dedicated to the Children of the Holocaust, who never had the chance of making their contribution». ⁱ)

Frå omslaget på frampermen

I boka er gjeve plass til 1000 jødar som vart kjende frå 1900 til 1999, og som tilførde vårt globale fellesskap ting som er viktige å ta vare på og hugsa.

Frå 40 land

I 1999 rekna ein med at det var rundt 190 land i heile verda. Dei utplukka personane kjem frå 40 av desse. Dei fleste, 433 personar, kjem frå USA. Så kjem Russland / USSR med 112, Storbritannia med 98, Tyskland med 89, Frankrike med 76 og Austerrike med 52, og så vidare.

Samen med Noreg er Algerie, Brasil, Bulgaria, Ecuador, Estland, Gibraltar, Hellas, Hong Kong, Jamaica, Luxembourg, Singapore, Tunisia, Jugoslavia og Zimbabwe representert med 1 person.

Fordelt på 125 kategoriar

Det er vanleg å snakka om yrke i samanhengar som dette, men her er både yrke og andre namn som forklarar kvifor desse personane er tenke med.

Edith Stein frå Polen til dømes er klassifisert som martyr. Ho vart fødd i Tyskland i ein ortodoks familie, men forlet jødedommen og vart katolikk og tok namnet «Teresa Benedicta to the Cross». Ho deltok i arbeidet mot Hitler og vart arrestert etter ordre frå han om at alle ikkje-ariske kristne skulle fengslast. Edith vart så sendt til Auschwitz og gassa i hel 9. eller 10. august i 1942. Ho vart gjort til helgen av Pave John Paul II i 1987.

Prinsesse: Elsa vart fødd i ein rik jødisk familie i Austerrike. Faren var baron. Ho var gift med Prins Francis av Liechtenstein i 1921. Dei vart konge og dronning i 1929. Då Hitler overtok, vart kongen nøydd til å abdisera fordi dronninga var jøde. Dei flytte så til Sveits, men kongen døydde to månader seinare. Elsa levde der til i 1947, og Sveits gav ut ein frimerke i samband med hennar død.

Den norske representanten 

Baksida av boka

Victor Goldschmidt er oppført som mineralog. Han vart fødd i Zürich, Sveits, i 1888, og vart norsk statsborgar i 1905. Han fylgde i faren sine fotspor som vitenskaps-mann og studerte ved universitetet i Oslo der han og vart professor. I 1929 vart han utmend til professor i mineralogi ved universitetet i Gottinham, Tyskland, men vende i 1935 tilbake som professor i Oslo på grunn av antisemittismen som vaks fram der nede.

Då tyskarane tok Noreg, vart han forfylgd av Gestapo. Den norske motstandsrørsla greidde å få han over til Sverige, og derifrå flaug det engelske flyvåpenet han over til Storbritannia der han arbeidde vidare til han vende heim til Noreg i 1946.

Goldschmidt er rekna som ein av dei største mineralogane i si samtid, og er rekna som grunnleggjar av geokjemisk forsking. Han gjorde banebrytande studium knytte til jorda si samansetjing, til olivin, utvikling av kunstgjødsel, med meir.

Han døydde i Oslo i mars 1947.

Hovudverket om norske jødar, Oskar Mendelsohns bok: «Jødenes historie i Norge», nemner Victor Goldschmidt 7 gonger. Faren, Heinrich Jacob Goldschmidt er nemnt to gonger, begge gongane i lag med sonen.

Meir om desse neste gong.

---------

1) Denne sida står før sjølve innleiinga til boka. Eg har valt å ta alt med på engelsk, men har delt teksten opp i avsnitt for å få eit lettare skriftbilete i bloggen. 

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.