To jordmødre og ein veslebror

I dag er det Palmesøndag, ein dag til minne om då jøden Jesus (Yeshua) reid inn i Jerusalem. Folkemassen jubla. Dei strødde greiner og breidde kappene sine på vegen der han reid fram. Ein festdag som vert høgtida over heile verda, endå det er 2 000 år sidan det hende.

Etter gammal tradisjon har kvar einaste eselfole som vert fødd, eit minne om den dagen. Ikkje alle esel har like tydeleg kross, men ser du etter, så finn du ein mørk kross på ryggen der Jesus sat den Palmesøndagen for lenge sidan.

Men medan folket jubla, gret han som sat på eslet. Han gret over Jerusalem som ikkje ville ta mot bodskapen hans, og folket som snart ville endra jubelropa til eit «Korsfest! Korsfest!».

Kor mykje eslet forstod av det som hende, er ikkje godt å seia. Men der var eit esel som snakka folkemål og irettesette den gjenstridige Bileam (4. Mos.22), så kvifor ikkje? Kanskje det gret i lag med han som sat opppå?

Men kva hadde palmesøndag vore utan dei to jordmødrene?

Tanakh, jødane sin Bibel (og som i vår har det uheldige namnet «Det gamle testamentet»), fortel heile soga. Første boka, Genesis eller 1. Mosebok, fortel om yndlingsguten Josef som brørne misunte og selde. Den soga finn du i dei siste kapitla i den første boka.

Boka sluttar med at Jakob med heile familien, rundt 70 personar, kom til Egypt og vart tekne imot av Josef. Då var han den nest mektigaste - etter Farao - i Egypt.

Josef var mannen som både egyptarar og andre under den sjuårige hungernauda, såg opp til. Og då Jakob kom med flokken sin, var det i mine tankar reine palmesøndagsjubelen! Farao ynskte dei velkomen og gav dei det beste i landet, - området Gosen på Nilendeltaet!

Neste bok, Exodus eller 2. Mosebok, startar rundt 400 hundre år seinare. Då er stemningen ein heilt annan. Jødane hadde vorte eit slavefolk og berre ei brikke i Farao si mektige hand. Ingen veit kor mange slavar landet hadde, men konstruksjonar som pyramidane vitnar om at det må ha vore mange, mange.

Kanskje jødane ikkje var dei lettaste å ha med å gjera heller, og Farao vart redd dei. Han seier til og med at dei var fleire enn egyptarane sjølve! Kanskje i ein krig vil dei slå seg saman med fiendane og angripa egyptarane? Eller, kanskje dei ville rømma? (2. Mos.1, 9 – 10).

Så plaga han jødane og gjorde livet hardt for dei. Og når det ikkje gjekk slik Farao ville, kom ordren til jordmødrene Sifra og Pua: «Når de hjelper dei hebraiske kvinnene til å føda, så skal de sjå etter i fødestolen. Er det då ein gut, skal de drepa han, er det ei jente, kan ho få leva.» (2.Mos. 1,16)   Brutalt, ikkje sant?

Som eit ekko…

Farao var redd for folket sitt, for byggeplanane sine og for sin eigen maktposisjon. Løysinga han kom på, var å drepa alle jødiske guteborn. Jentene derimot skulle få leva. Kanskje han tenkte at med tida vil jentene verta integrerte og assimilerte, og slik ville det jødiske folket ein dag ikkje eksistera lenger?

Dei jødiske leiarane i Jerusalem hadde planlagt å rydda Jesus av vegen. Hans nærver gjorde deira maktposisjon i folket utrygg. Derfor gjekk dei saman med Judas for å fanga han og gjeva han over til den romerske hærmakta for å døy.

Men Pilatus «.. visste at det var av misunning dei hadde overgjeve han,» seier Bibelen. (Matt 27, 18 og Mark.15,10).

Gudsfrykt med mot

Jordmødrene Sifra og Pua « …hadde age for Gud, dei gjorde ikkje slik kongen i Egypt gav påbod om, men lét guteborna leva.» (2.Mos 1,17). Og Gud velsigna dei for det.

Så prøvde Faraoein ny taktikk, og no med beskjed til «heile folket sitt»: «Kvar son som vert fødd hjå Israel, skal de kasta i Nilen, men døtrene skal de la leva.» (2.Mos 1, 22).

Sidan gutane ikkje vart drepne straks dei vart fødde, skulle dei no druknast. Det var ein ordre alle egyptarane skulle sjå til vart oppfylt!

Ein mann ved navn «Dregen opp av vatnet»

Kva dei to unge av Levi stamme gjorde med minsteguten sin, veit du. Dei laga ei sivkiste, smurde ho med bek og i den låg småguten under tilsyn av storesøstra. Han flaut trygt på det vatnet Farao hadde planlagt skulle verta hans død. Kanskje nett derfor valde faraos dotter navnet «Moses», - «Dregen opp av vatnet»?.

Heile av soga kan du lesa i dei fem første bøkene i Bibelen. Men det stogga ikkje der. Me lever i ei verda der ein framleis kan høyra rop som «Død over jødane», og møta menneske som gler seg over det Israel opplevde 07.10.23. Desverre...

Kva er så jødane – og vår – von for tida som kjem? Jau, at det finst mange modige menneske slik som jordmødrene Sifra og Sua, og som Moses sine foreldre. Bak dei står Abrahams, Isaks og Jakobs Gud - som og er min Gud!

God påske!                          Chag Pesach Sameach!

--------

Bibelsitata er frå Norsk Bibel, nynorsk omsetjing.                                                                                Bileta er mine eigne.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Skjermbilete frå Store norske leksikon på internett

Ei grunnleggjande endring i verda si lovgjeving  

Nyrnbergdomstolen vart oppretta gjennom ein avtale mellom USSR, Storbritannia, Frankrike og USA den 08.08.1945. Sjølve rettssaka starta i november same år, og vart avslutta ved proklameriga av dommen 10 månader seinare.

Det vart reist tiltale mot 24 menn som hadde stått sentralt i gjennomføringa av Nazi-Tysklands krigføring. I tillegg var seks sentrale nazi-tyske organisasjonar og institusjonar tiltalt. Tre av dei tiltalte møtte ikkje. Robert Ley tok sjølvmord. Martin Bormann var først vekke, og så kom informasjon om at han var død. Kanskje sjølvmord. ⁱ

Industrimagnaten Gustav Krupp von Bohlen und Halbach hadde hatt slag og var delvis lam frå 1941. Firmaet han representerte var eit av dei konserna som utnytta fangane frå dei tyske fangeleirane i sin produksjon.

I alt var der 403 opne rettsmøte over 216 dagar, og det vart ført 61 vitne. 38 000 skriftlege utsegner og erklæringar signert av rundt 300 000 personar, vart og lagt fram. ⁱⁱ

Grufulle skildringar

Ein av dei som fekk vitna i Nyrnberg var Samuel Rajzman. ⁱⁱⁱ Han fortalde om reisa frå Warzawagettoen til Treblinka der dei måtte kle seg nakne og så gå «Himmelfartsvegen» ^iv til gasskammeret. Ein kamerat berga han ut av køa fordi tyskarane hadde bruk for ein tolk!

Skjermbilete frå Wikipedia

Samuel kunne fortelja detaljert om elimineringsprosessen tyskarane hadde sett i gang. Ved eit høve stod to søstre, den minste berre to år, framfor ein soldat som hadde drege pistolen. «Kvifor skal du drepa søstra mi?», ropte den største. Då greip soldaten den vesle jenta, gjekk bort til krematoriet og kasta ho levande inn i flammane. Etterpå skaut han den eldste! (Vitnet hadde og andre hårreisande ting å fortelja, men det skal eg lata vera ta med her).

Og så til dei to jødane eg nemnde sist:

Raphael Lemkin ^v var jurist og avslutta sin universitetsutdanning i 1926. Han opplevde general Symon Petjura som leidde den kort-levde Vest-Ukrainske folkerepublikken. Generalen vart drepen av jøden Samuel Schwartzbard (i Paris) som ville hemna drapet på jødar i Aust-Europa. Stjernevitnet i rettssaka, ei rødekorssøster, vitna om at Petjuras soldatar gjennomførde ein pogrom i 1919 medan eit militærorkester spelte til!

Schwartzbard vart erklært «ikke skyldig». «De kunne verken frifinne Schwartzbard (sic) eller dømme ham,» skrev han (Lemkin), for de kunne ikke straffe en som hevnet drapet på «hundre tusener av hans uskyldige folkefeller, deriblant hans egne foreldre». Retten kunne heller ikke godta at man «tok loven i egen hånd for å forsvare menneskehetens moralske normer». Den kløktigste løsningen, mente Lemkin, var å erklære Schwartzbard sinnsyk og deretter løslate ham». ^vi

Skjermbilete frå Wikipedia

Dette vart eit sentral tema i Lemkins vidare arbeid. Han oppfann ordet «folkemord» eller «genocid», og etter mange om og men vart ordet «folkemord» teke med i dommen i 1946. Ordet står for eit planlagt overgrep mot ei folkegruppe identifisert gjennom politikk, religion eller etnisistet. Her er «intensjonen» bak handlingane som er avgjerande.

Hersch Lauterpacht ^vii var professor i folkerett og med tida dommar ved domstolen i Haag (ICC). Hans prinsipp var at einskildindivid må stå til ansvar for ugjerningar dei gjer, også om dei føl ordre frå overordna. Denne tanken bak «crimes against humanity» eller «brot på menneskerettane», er eit viktig rettsprinsipp i dag.

Lauterpacht sine tankar om at det føreligg eit individuelt straffeansvar for misgjerningar, var eit hovudelement i dommane som vart avsagt den haustdagen i 1946, og begge desse juristane la kvar på sin måte grunnlaget for folkerettsdomstolen som seinare vart oppretta. (ICC) Dommane laga i tillegg presedens for liknande rettssaker verda over. ^viii

Konklusjon

Sands skriv i epilogen: «Hersch Lauterpacht og Raphael Lemkin var to unge menn i Lemberg og Lwow. Deres ideer har vunnet gjenklang over hele verden, og arven etter dem strekker seg vidt og bredt. Begrepene folkemord og forbrytelser mot menneskeheten har utviklet seg side om side i et samspill som forbinder enkeltmennesket og gruppen».^ix

Eg undrar meg over at desse to ikkje kom med i «The jewish contribution to the 20th century» som eg har nemnt i fleire bloggar. 

Skulle så gjerne visst Kvifor?

------ 

i Det same galt Hitler, men mange meinar å ha klåre bevis på at han levde i Søramerika saman med ei rekkje nazitoppar etter krigen. (Eg hugsar kva ein jødisk rapportar på ein radio i Paraguay sa, - ho var sinna: «Og dei vil ha oss til tru at Hitler døydde i Berlin! Trur dei ikkje me veit kvar han levde, og at Eva Braun budde i … (og så sa ho namnet på ein bydel i Asuncion!)».

ii Data som dette finst til dømes i Store norske leksikon.

iii Han vitna 27. februar 1946, og Sands referer frå det han sa på side 376-377 i boka.

iv «Himmelfahrtsstrasse».

v Sands og Wikipedia har same månad og årstal for hans fødsel, juni 1900, men ikkje same fødestaden. Han døydde i New York i august 1959.

vi Frå side 208-209.

vii Han vart fødd i august 1897 i Zolkiew i Austerrike-Ungarn, og døydde i mai 1960 i London.

viii I ein blogg sist på året i fjor, skreiv eg om Dag Steinfeld og boka hans «Mannen som gikk fri». Både i føredraget og i boka var han inne på Nyrnbergdomstolen sin avgjerder. Han meinte, så langt eg forstod han, at dei rettssakene som kom etter krigen i Noreg, ikkje retta seg etter dei menneskerettsprinsippa som låg til grunn då dei tyske krigsforbrytarane vart dømde.

ix Frå «Epilog», s. 461.

Det er forbode å bruka bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Framsida på boka eg las

«Tilbake til Lemberg»

Dette er tittelen på ei bok som eg fekk til jul av yngste dotter mi. Har du lese bloggen min ei tid, veit du at eg har skrive om bøker i ein lang periode, men alt relatert til jødar. Og det har to årsaker: Temaet interesserer meg, og eg har fått «nye auge».

Ja, det var no litt overdrive, men då eg i haust vart operert for grå stær, fekk eg tilbake opplevinga av ein fargerik haust. I tillegg kom gleda over å lesa tilbake. Alle ære til dei som har funne opp slike operasjonar!

Undertittelen på boka, er «Om en FORSVUNNET BY, og jakten på RETTTFERDIGHET». ⁱ Boka, som forlaget kallar «Pocketutgave», er ein murstein på 533 sider som ikkje går i mine lommer. Derimot vonar eg ein heil del har fått plass i den delen som er øvst på meg når eg er ute og går!

Det personlege og det faglege

For nokre veker sidan skreiv eg om Berit Reisels bok: «Hvor ble det av alt saman?». Sjølv om desse to bøkene har svært ulike tema, har dei det felles at dette stoffet er ikkje berre eit teoretisk tema, men noko som er vevd inn i deira eiga og deira eige folks soge. Begge står fram som jødar og viser oss som ser det heile utanfrå, dei vanskane dei måtte gjennomleva, og tapet av dei fleste av familie og vener.

Baksida på boka

Lemberg versus Nyrnberg

Boka startar med ein presentasjon av Lemberg som på 1800-talet låg i Austerrike-Ungarn. Etter første verdskrig då Polen stod fram, fekk byen namnet Lwów. Så vart byen teken av russarane i andre verdskrig og vart ein del av Ukraina. Då fekk byen navnet Lviv til tyskarane tok byen i 1941 og gav han det gamle namnet Lemberg. Sommaren 1944 tok så den raude hær byen, og Lviv fekk tilbake sitt Ukrainske namn, det som han har i dag.

Forfattaren seier elles at hadde italienarane rådd over byen, noko dei aldri har gjort, ville dei kalla han Leopolis – Løvene sin by. Ergo må dei forskjellege namna på byen ha noko med løver å gjera.

Bilete frå side 95

Den andre byen boka handlar om, er Nyrnberg eller Nürenberg som han heiter der han ligg inne i Tyskland. Internett fortel at avstanden mellom dei to er omlag 1080 kilometer, eller 11 til 14 timars køyring alt etter kor lang tid grenseovergangane tek.

Sands, som er jurist, vart invitert til Lemberg der familien hans hadde budd, for å førelesa om Nyrnbergprosessen. Forarbeidet til forelesinga er bakgrunnsteppet for alt han skriv. Det førde han på leiting etter sine eigne slektningar, både dei levande og dei døde.

I tillegg presenterer han lesarane sine for to jødar som var sterkt engasjerte i domstolen som dei fire sigerherrane, Russland, Frankrike, England og USA, oppretta for å døma dei ansvarlege nazistleiarane. Deira tankar er sentrale også i vår tids internasjonale lovverk og juridiske prosessar.

 Bilete frå side 408

Eit nitid detektivarbeid

Jødane som kom heim etter krigen her i vårt land, hadde store problem med å få tilbake det som hadde vorte røva frå dei under krigen. Dei levde med uvissa om kva som hadde hendt med slekt og vener, i tillegg til at norske styresmakter krov dødsattestar for dei som vart sende til Tyskland og vart vekke der. Dette krovst for at dei som kom tilbake, skulle få «arven» sin.

Dette problemet som Reisel peikar på, fann eg ingen ting om i Sands bok. Derimot var det store spørsmålet kva som hende med slekta som vart att i Polen og Tyskland. Han fortel om reiser han gjorde, om bilete han fann, og møte med slektningar og etterkomarar av både av slike som hjelpte jødar, og slike som drap dei.

Så langt eg fekk med meg, kvantifiserer han korkje tida han brukte på arbeidet, alle reisene han gjorde åleine eller saman med andre for å møta viktige personar, eller kor mykje pengar han la ut. Men det må ha vore uhorveleg mykje både av det eine og dei andre.

Philippe Sands har gjort eit arbeid det verkeleg står respekt av. Imponerande!

Men kva med dei to jødane han brukte så mykje plass i boka si på?

Dei må eg skriva om til neste veke…

------ 

i Skrive av Philippe Sands, og utgjeve på forlaget Press, Oslo , 2022. ISBN 978-82-328-0314-9. Omsett av Christian Rugstad.

Det er forbode å bruka bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Boka meiningsutvekslinga starta med

Kven visste kva og kvifor?

I 2018 gav Marte Michelet ut boka: «Hva visste hjemmefronten? Holocaust i Norge: varslene, unnvikelsene, hemmeligholdet». Det var oppfølginga av boka «Den største forbrytelsen. Ofre og gjerningsmenn i det norske Holocaust». ⁱ Ho som kom med Berit Reisels bok som eg har skrive om i ein blogg før, kom nokre dagar seinare frå biblioteket med tre bøker og spurde «Kjenner du desse?».

Boka «Hva visste hjemmefronten?» hadde eg lese før. Ho peika inn mot eit landskap som under og etter krigen var fargelagt i svart og kvitt. Eg vart fødd i siste krigsåret og var alen opp med forteljingane om heltane, både i heimefronten og Bjørn West som heldt seg i fjella heime, og bandittane som representerte andre sida.

Etter som eg vaks til og forstod meir, oppdaga eg kor einsidig biletet var, særleg om jødane og om sjøfolka som kom heim som alkoholikarar og nervevrak etter harde krigsår der dei transporterte livsviktig materiell over Atlanteren. Mykje urett vart gjort, det er det ingen tvil om.

Motreaksjonen på Michelets bok

«Rapport fra ein gjennomgang av Hva visste hjemmefronten?»

Bok nummer to eg fekk i hendene, var den som har tittelen på over. ⁱⁱ Eg visste om ho og hadde følgt med på debatten som kom etter at boka om heimefronten kom ut. Mange av innvendingane som no kom i bokform, var kjende. Eg vart derfor meir spent på den siste av dei tre: «Tilsvar. Svar på motboken Hva visste hjemmefronten?» ⁱⁱⁱ

Etter å ha presentert dei tre forfattarane i føreordet, skriv Michelet: «Bruland og Tangestuen var to av mine skarpeste kritikere allerede da Hva visste hjemmefronten? kom ut, og to år senere presenterte de altså sin Rapport. Både Bruland og Tangestuen har gitt viktige bidrag til norsk Holocaustforsking, og Berggrens masteroppgvave om behandlingen av jødene rett etter krigen følges med interesse i allmennheten. Brulands monografi Holocaust i Norge fra 2017 står fortsatt som den mest solide, detaljerte og helhetlige framstillingen av jødeutryddelsen i Norge».^iv

Baksideomtalen på boka

Det var derfor med mange spørsmål i tankane at eg starta lesinga av «Tilsvar», og det er den boka eg brukte mest tid på av dei tre.

«DET ER INGEN TVIL OM at jeg har gjort noen feil i Hva visste hjemmefronten?, enkelte av dem med virkelig uheldige konsekvenser. Alle feil skal rettes og beklages. Men det min møysommelige gjennomgang av Rapport framfor alt viser, er at uenigheten mellom BBT ^v og meg i forsvinnende liten grad dreier seg om enkle faktaspørsmål der man kan sette to streker under det objektivt riktige svaret.

Det finnes i realiteten bare et knippe slike tilfeller, der BBT har oppdaget og avklart rene, uomtvistelige faktafeil. Hovedanklagen, i hvert eneste av Rapports kapitler, er noe helt annet, nemlig at eg tolker kildene «feil». Mens BBT tolker dem «riktig»». ^vi

BBT bygde opp boka Rapport rundt feil dei meinte å kunna bevisa i Hva visste hjemmefronten? I Del I tok dei føre seg Varsla med fem kapittel. Del II: Motstandsrørsla og fluktapparatet utgjer to kapittel. Del III: Fotnotane utgjer eitt kapittel, og Del IV: Aktørane

Tredje boka om temaet

har to kapittel fokusert på personane Arvid Brodersen og Theodor Steltzer. Marte Michelet i sitt Tilsvar føl same opplegget i si bok. Ho erkjenner klåre faktafeil – og ber om tilgjeving til dei ho måtte ha såra. Deretter prøver ho å klårgjera det som er ulikt i BBT si tolking av eksisterande data, og hennar eiga.

Kor nyttig er slike meiningsutvekslingar?

I mine auge er dei absolutt nødvendige om me skal finna fram til det som eigentleg hende under krigen. Ingen veit alt. Av same grunn greier heller ingen å trekkja dei absolutt rette konklusjonane av det materialet som føreligg.

Eg kjenner ikkje BBT sin menneskelege bakgrunn. Vaks dei opp som meg med eit etterkrigsbilete av det som hende i Noreg der levande jødar ikkje eksisterte? Holocaust var noko langt vekke, noko tyskarane og nazistane hadde skulda for, og jødar kjende eg personleg berre frå bibelsoga!

Jødane i Noreg i 1930-åra og fram til 1942 gjennomgjekk ein dehumaniseringsprosess. Dei fleste prøvde å vera «ekte nordmenn» slik ingen skulle oppdaga deira kulturelle bakgrunn. I alle fall slik ser det ut for meg i det eg har lese.

Baksideomtalen av denne

Av dei som vart sende til Tyskland, kom få tilbake. Dei som hadde rømt til Sverige, kom stort sett tilbake, men møtte problema Berit Reisel skreiv om. Jødar, dei som fekk sitt folks soge inn med morsmjølka, og som hadde mot og evne til å fortelja den, er altfor få til å få retta opp feilane i det svart-kvitt-måleriet eg vaks opp med.

Få av dei norske jødane og dei norske sjøfolka som var ute under krigen og kom heim i 1945 og seinare, har etterlate seg skildringar av det dei opplevde. Dei fleste ser ut til å ha hatt nok med å overleva i det samfunnet dei kom tilbake til, og som fokuserte på heilt andre ting enn dei problema dei heimvende sleit med.

Dei som skriv i dag, er avhengige av det kjeldematerialet som finst. Kvantitativt sett er førstehandsmaterialet frå jødar (og for den del sjøfolk og sigøynarar eller rom-folk) som overlevde krigen, ikkje-eksisterande eller minimalt. Dermed er bøker som vågar å stilla spørsmål med det nedarva svart-kvittbiletet, nødvendige.

Dei som kjem etter oss, får ikkje eit truverdig bilete før jødane og andre eg har nemnt, får sine «fargar» lagt inn på etterkrigs-lerretet. 

Dei og...

------ 

i Den kom ut i 2014. (Begge bøkene kom på Gyldendal forlag, Oslo).

ii Elise B. Berggren, Bjarte Bruland og Mats Tangestuen: «Rapport frå ein gjennomgang av Hva visste hjemmefronten?», Dreyers forlag, Oslo, 2020.

iii Marte Michelet: «Tilsvar. Svar på motboken til Hva visste hjemmefronten?».

iv Frå overgangen side 5 til 6 i Michelets bok. Då eg brukar skrå skrift på det eg har kopiert. er originalens ord med skrå skrift, vanleg skrift her.

v BBT: Bokstavane viser til namna på forfattarane av «Rapport». Sidan denne skrivemåten vert brukt her, brukar eg den og seinare i innlegget.

vi Frå side 8 i boka. Avsnittet er delt i to av meg på grunn av formatet bloggen kjem i.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Endeleg!  

Etter mange år der eg har lese om dei norske jødane som vart sendt i døden under krigen, har eg fått ei bok i hendene som kan fortelja meg meir om dei som kom tilbake, og det dei måtte gjennomgå. At dei leid urett, er det ingen tvil om, enten dei var formelt norske statsborgarar eller ikkje.

Snublesteinane som ligg spreidde utover i landet fortel at her budde folk som norsk politi samla inn og sende til dødsleirane. Mange bøker fortel om det dei opplevde på både individnivå og kollektivt, før, under og etter transporten til Auschwitz. Dei aller fleste vart «berre vekke», enten straks dei kom fram, eller etter ei kortare eller lengre tid pint til fordel for tysk industri.

Nokre få kom heim att frå dødsleirane. Andre, dei som hadde greidd å rømma landet før politiet fekk arrestert dei, kom og tilbake. Begge gruppene opplevde at det dei åtte og hadde arbeidt med tidlegare, var borte. For dei fleste var det å starta på nytt, og ta opp kampen for å overleva. I tillegg kom kampen for å få tilbake det som var teke frå dei av materielle verdiar. Det kom på toppen av dei menneskelege tapa der mange stod åleine att etter å ha mist familie og venner i Holocaust.

«Hvor ble det av alt saman?»

Nokre av dei norske snublesteinane

Dette er tittelen på Berit Reisels bok som eg fekk lagt i hendene mine etter eg kom heim frå England. Eg starta å lesa, og det var – som står i bokomtalar – «Ei bok eg ikkje greidde å leggja frå meg!» Boka har korte kapittel og inneheld så mykje informasjon at eg gjerne tok ein stopp etter kapitla eg hadde lese. Eg trong «fordøya» det ho hadde fortalt meg før eg kunne gå vidare.

Eg opplevde boka som ei samansmelting av to sider, ei formell og ei personleg. Det formelle er knytt til arbeidet med utvalet som Justis- og politidepartementet oppnemnde og omtala som eit «Utval (som) skal kartlegge beslag av jødisk eigedom». ⁱ I boka får me del i både førearbeidet og problema som arbeidet i utvalet vart presentert for etter kvart.

Den personlege sida har opphav i at Berit Reisel ⁱⁱ sjølv er jøde. Både hennar kjensler og hennar personlege erfaring gav henne eit anna utgangspunkt enn til dømes eg sjølv som ikkje-jøde, ville ha hatt. At ho i tillegg hadde eit godt samarbeid med og støtte av Bjarte Bruland ⁱⁱⁱ i det vanskelege arbeidet, ser ut for meg å ha vore avgjerande for både arbeidet i utvalet, og verknadane utvalet fekk for regjeringa sitt vidare arbeid.

Om å «forsvinne inn i ein prikk»

Reisel fører lesarane sine inn i stoffet på ein uvanleg måte. Først eit «Forord» som er ei kort innføring i jødedommen generelt, og si grunngjeving for å verta med i arbeidet til det oppnemnde utvalet. Føreordet sluttar med:

«Jeg takket derfor ja til å delta i utvalet som skulle kartlegge likvidasjonen av jødisk eiendom i Norge under krigen. Med granskingsarbeidet i Skarpnesutvalget skulle endelig vår egen og vår felles historie kompletteres».

«Prologen» derimot opnar med «1948» då ho og mora gjekk den rundgangen som så mange av dei heimvende jødane måtte igjennom i von om å få att noko av det som var teke frå dei av dei norske styresmaktene under krigen. Dei hadde prøvt mange gonger før, men fekk aldri den hjelpa dei trong for å få det som rettmessig var deira eigene ting, tilbake.

«Da tok lydene fra de andre slutt, og vi ble dyttet ut gjennom de brune åpningene mens raspelyden uforrettet sak skrapte i ørene. Mammas hånd var blitt et jerngrep, og jeg forsøkte å forsvinne inn i en prikk» ^iv

Haugen med sko i Auschwitz vitnar
om dei som ikkje er meir...

Denne enkle og ærlege måten å visa den hjelpeløysa jødane som kom tilbake kjende på, er ei side i norsk etterkrigssoge som me ikkje-jødar aldri har fått innsikt i. (Kanskje mange norske jødane i dag også skulle ynskja de kunne forsvinna «inn i ein prikk» så ingen visste at dei var jødar?)

Litt frå innhaldet i boka

Boka fortel at 145 norsk jødar ^v var med i motstandsrørsla under krigen. Det har eg ikkje sett tal på før. Eg visste at ein del hadde vore med fram til 1942. I samband med dei 778 jødane som vart sende til Tyskland, nemner ho båten «Lappland». Det vanlege er «Donau», «Gotenland» og «Monte Rosa».

Kva visste, og kva gjorde den norske regjeringa i England?

Boka siterer Trygve Lie ^vi då han var utanriksminister i London-regjeringa ^vii: «Jødene er ikke de eneste som har vært mishandlet av nazistene. (…) En må også ta betraktning at de misgjerningene det gjelder ikke egentlig har noe med krigen å gjøre». Og Reisel skriv: «Justisdepartementet sier seg enig, og konkluderer med at forbrytelsene tyskerne har begått mot for eksempel den jødiske minoriteten, bør holdes utenfor diskusjonen om den nye lovgivningen». (Undertrekinga er gjort av meg. Sjokerande spør du meg!)

Jødane i Auschwitz vart ikkje fotograferte

«Det opprinnelige oppgjøret» 

Boka har så mykje informasjon at eg har berre plukka ut litt her. (Mitt råd til deg som les bloggen min: Få tak i boka og les ho!)

 Noreg hadde eit oppgåve etter krigen, den som Reisel let oss få eit glimt av med prologen sin. I kapitlet med overståande tittel, står det:

«Det ble riktig nok åpnet for at noen grupper skulle tilgodeses av disse ordningene. Det var som om jøder ikke ble omfattet av krigen på same måte som «våre egne»». ^viii

Eg vil slutta dette innlegget med det som eg ser som eit samandrag Reisel gjer av det som hende dei jødane som kom heim:

«Det kan virke som om det kom få krav fra jøder etter krigen. Det er ikke nødvendigvis fordi kravene var få. Det kan like gjerne ha vært fordi så få av dem ble innvilget. Mange spurte, og noen sloss. Mange gikk fra det ene offentlige kontoret til det andre med uforrettet sak. Eitingers utsagn ^ix speiler heller en felles opplevelse av å bli etterlatt i et slags mørke. Der andre kunne hente informasjon om hendelser og hendelsesforløp fra slektninger og venner som var i landet under hele krigen, var det ingen som kunne fortelle den jødiske historien. Der andre kunne samle byggesteiner til sin krigshistorie, forble det er gapende hull i vår historiefortelling».

Eg vil til slutt gjeva takk og ros til Bruland og Reisel for arbeidet dei gjorde og emnet som boka gjev så god innsikt i. 

Det er godt det finst slike folk..

Til slutt vil eg ynskja alle ei velsigna Purim-høgtid!

Chag Purim Sameach

-------

i Omtalt på side 62 mfl.

ii Berit Gerd Bild Reisel vart etter det eg finn på internett, fødd 07.06.1945 i ein svensk flyktningleir i Norrköping dit foreldra som hadde rømt under krigen. Ho er utdanna psykolog. Ho representerte «Det Mosaiske Trossamfunn» (DMT) i Skarpnesutvalet som boka handlar om. Ho var /er leiar for «Senter for studier av Holocaust og livssynsminoriteter». (Frå Berit Reisel – Wikipedia)

iii Bjarte Bruland, f.11.04.1969. Historikar og professor. Tok doktorgrad med tema: «Holocaust i Norge. Registrering-Deportasjon-Tilintetgjørelse» (2018). Har jobba som leiar for jødisk museum i Oslo og Trondheim. (Frå Bjarte Bruland – Wikipedia)

iv Desse sitata er frå side 12 og 13. Eg brukar her kursiv, og det som var kursiv i originalen, er sett i normal tekst.

v Frå side 73.

vi Trygve Halvdan Lie, f. 16.07.1896, d. 30.12.1968. Han var minister i fleire regjeringa før krigen, og medlem av eksilregjeringa i London under krigen.

vii Dette var arbeidet med «FNs krigsforbryterkommisjon», omtalt på side 83. Det finst og anna informasjon som synest å bevisa at dei norske jødane (om dei var norske statsborgarar eller berre busette i Noreg) var nedprioriterte eller neglisjerte av regjeringa i London. Vonar me snart får ei bok som går grundig inn på det den norsk regjeringa i England gjorde med både norsk jødar og norske sjøfolk. (Det var Trygve Lie som «beslagla» den norske handelsflåten.) Dette er sår i norsk krigs- og etterkrigssoge som det burde forskast på.

viii Frå side 234.

ix Frå side 237. Eitinger er sitert lenger oppe på same sida.

Bileta er mine eigne.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

 

https://www.britannica.com/biography/Georg-Brandes

Viktige jødar i det 20. århundre.    Tredje del 

Det er naturleg å tenkja at dei landa som hadde flest jødar, hadde og flest representantar i den boka dei tre siste blogginnlegga mine har teke utgangspunkt i. Det stemmer når det gjeld USA og Russland / USSR, men ikkje når det gjeld Norden.

Talet på norske jødar har variert frå nokre hundre til vel 2000 i 1940. Av desse vart 772 sende til Tyskland, og under 40 kom tilbake. Mange norske jødar ⁱ greidde å rømma til Sverige under krigen, og vart berga, og i dag er kanskje talet like høgt som før krigen.

Sverige har ingen med i boka. Heller ikkje Finland og Island.

https://en.wikipedia.org/wiki/Arne_Jacobsen

Så langt eg veit, har Sverige hatt flest jødar samanlikna med dei andre nordiske landa. Etter det internett kan fortelja, var der rundt 15 000 jødar i Sverige ved slutten av det 20. århundra. Talet er usikkert fordi mange av dei ikkje har vore med i noko jødisk registrert samfunn. I boka «The Jewish Contribution to the 20th Century», har altså ingen frå Sverige fått plass. Og Noreg er berre representert med 1, - Victor Goldschmidt.

Danmark best representert av dei nordiske landa

Etter det internett kan opplysa, budde der mellom 6500 og 8000 jødar i Danmark i 1940. Under krigen gjekk talet ned. I dag reknar ein med at talet er om lag like høgt som då krigen starta.

I boka eg har teke utgangspunkt i, er 7 danske jødar teke med. Her er ein kort presentasjon av desse:

Niels og Aage Bohr. Begge desse var fysikarar. Niels Bohr fekk Nobelprisen i fysikk i 1922.  Sonen Aage saman med to andre forskarar fekk Nobelprisen i fysikk i 1975. Niels Bohr var fødd i København i 1885 og far til Aage ⁱⁱ som var fødd i 1922. Dei er særleg kjende for si forsking på atomet sin konstruksjon og var sentrale i utviklinga av atomenergi til både sivile og militæret føremål.

Etter bruken av atombombene i Hiroshima og Nagasaki i 1944, gjekk Niels Bohr mot bruk av atomvåpen, og i 1957 fekk han Ford-stiftinga sin pris kalla «Atoms for Peace».

Victor Borge. ⁱⁱⁱ Han er registrert som musikar og reiste då krigen starta til USA der han arbeidde i underhaldnings-bransjen både med film, teater og TV. Han var også komponist og dirigerte store symfoniorkester verda rundt.

Georg Brandes.^iv Han er registrert som forfattar og er av mange rekna som Danmark sin største i denne kategorien. Han har hatt stor innverknad på dansk åndsliv. Symons skriv om han:

«Han levde i ei ambivalent verd: på eine sida ville han ikkje ha noko å gjera med jødedommen, og på andre sida var han sterk motstandar av jødeforfylging. Det er derfor truleg at på grunn av dansk kjærleik til Brandes, Danmark, etter den tyske okkupasjonen av landet i andre verdenskrig, gjorde så mykje for jødane sine». ^v

Stephen Hurwitz.^vi Han var dansk jurist. Han var professor ved universitetet i København og Folketingets første Ombodsmann 1955-1971. Han var dansk representant i det internasjonale arbeidet mot krigsbrotsverk. Han er og internasjonalt kjend som lærebok-forfattar innan kriminologi. Han vart æresdoktor ved Universitetet i Oslo i 1961.

Arne Jacobson.^vii Han er verdskjend som arkitekt. Han arbeidde og som designar og stod sentralt då modernismen inntok Euro-Amerika. Han er kjend for å kombinera det klassiske med det moderne, og vann mange viktige oppdrag både nasjonalt og internasjonalt. Han har teikna kjende bygg som SAS-hotellet i København, St. Catherine’s College i Oxford, og Kuwait Central Bank i Kuwait. Som designar vart han kjend for å ha skapt «egg-stolen» som kom på moten i 1950-60åra.

Ivan Osiier. ^viii Han er kjend i fekting der han var dansk meister gjennom mange år. Han er kjend for å ha representert landet sitt i fleire olympiadar enn nokon annan atlet, og har ei lang sigersrekkje frå 1908 til 1948. I olympiaden i Berlin i 1936 nekta han å delta i protest mot nazismen. Han vann 38 medaljar i fekting i Danmark og Skandinavia, noko ingen andre har oppnådd. Som ein av få, mottok han i si tid det olympiske diplomet for sin unike innsats.

-----

Dette er eit utdrag av det som stod om skandinaviske jødar i boka. 

Interessant, spør du meg!  Men kva tenkjer du?

---

i Ein reknar med at om lag 1100 norske jødar drog til Sverige under krigen.
ii Niels Bohr gifte seg med ei kvinne som ikkje var jøde. Etter streng religiøs jødisk tankegang kan Aage Bohr derfor ikkje reknast som jøde. Slik det er i dag i Israel, vert born av ikkje-jødiske mødre nekta aliyah, sjølv om faren er «ekte» jøde. Ei endring på dette er eit bønnemne frå mange unge «uekte» jødar som lengtar etter å få flytta til Israel.
iii Også kjend som Børge Rosenbaum, f. i Købehavn i 1909, d. i Greenwich, USA, 2000. (Han døydde etter at boka vart laga).

Illustrasjonen er skjermdump frå Wikipedia.
ivGeorg Morris Cohen Brandes f. i Købehavn 1842, d. same stad 1927.
v Mi omsetjing av siste avsnitt i boka om Brandes.
viStephan Moritz Hurwitz, f. i København 1901, d. same stad 1981.
viiArne Jacobson, f. København 1902, d. same stad 1971.
viiiIvan Joseph Martin Osiier, f. i København i 1888, d. same stad 1965. Skjermdumpen er frå https://www.olympedia.org/athletes/21585

Skjermdumpar har eg sett inn for å visa stader der det finst meir stoff om desse personane.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.