https://www.britannica.com/biography/Georg-Brandes

Viktige jødar i det 20. århundre.    Tredje del 

Det er naturleg å tenkja at dei landa som hadde flest jødar, hadde og flest representantar i den boka dei tre siste blogginnlegga mine har teke utgangspunkt i. Det stemmer når det gjeld USA og Russland / USSR, men ikkje når det gjeld Norden.

Talet på norske jødar har variert frå nokre hundre til vel 2000 i 1940. Av desse vart 772 sende til Tyskland, og under 40 kom tilbake. Mange norske jødar ⁱ greidde å rømma til Sverige under krigen, og vart berga, og i dag er kanskje talet like høgt som før krigen.

Sverige har ingen med i boka. Heller ikkje Finland og Island.

https://en.wikipedia.org/wiki/Arne_Jacobsen

Så langt eg veit, har Sverige hatt flest jødar samanlikna med dei andre nordiske landa. Etter det internett kan fortelja, var der rundt 15 000 jødar i Sverige ved slutten av det 20. århundra. Talet er usikkert fordi mange av dei ikkje har vore med i noko jødisk registrert samfunn. I boka «The Jewish Contribution to the 20th Century», har altså ingen frå Sverige fått plass. Og Noreg er berre representert med 1, - Victor Goldschmidt.

Danmark best representert av dei nordiske landa

Etter det internett kan opplysa, budde der mellom 6500 og 8000 jødar i Danmark i 1940. Under krigen gjekk talet ned. I dag reknar ein med at talet er om lag like høgt som då krigen starta.

I boka eg har teke utgangspunkt i, er 7 danske jødar teke med. Her er ein kort presentasjon av desse:

Niels og Aage Bohr. Begge desse var fysikarar. Niels Bohr fekk Nobelprisen i fysikk i 1922.  Sonen Aage saman med to andre forskarar fekk Nobelprisen i fysikk i 1975. Niels Bohr var fødd i København i 1885 og far til Aage ⁱⁱ som var fødd i 1922. Dei er særleg kjende for si forsking på atomet sin konstruksjon og var sentrale i utviklinga av atomenergi til både sivile og militæret føremål.

Etter bruken av atombombene i Hiroshima og Nagasaki i 1944, gjekk Niels Bohr mot bruk av atomvåpen, og i 1957 fekk han Ford-stiftinga sin pris kalla «Atoms for Peace».

Victor Borge. ⁱⁱⁱ Han er registrert som musikar og reiste då krigen starta til USA der han arbeidde i underhaldnings-bransjen både med film, teater og TV. Han var også komponist og dirigerte store symfoniorkester verda rundt.

Georg Brandes.^iv Han er registrert som forfattar og er av mange rekna som Danmark sin største i denne kategorien. Han har hatt stor innverknad på dansk åndsliv. Symons skriv om han:

«Han levde i ei ambivalent verd: på eine sida ville han ikkje ha noko å gjera med jødedommen, og på andre sida var han sterk motstandar av jødeforfylging. Det er derfor truleg at på grunn av dansk kjærleik til Brandes, Danmark, etter den tyske okkupasjonen av landet i andre verdenskrig, gjorde så mykje for jødane sine». ^v

Stephen Hurwitz.^vi Han var dansk jurist. Han var professor ved universitetet i København og Folketingets første Ombodsmann 1955-1971. Han var dansk representant i det internasjonale arbeidet mot krigsbrotsverk. Han er og internasjonalt kjend som lærebok-forfattar innan kriminologi. Han vart æresdoktor ved Universitetet i Oslo i 1961.

Arne Jacobson.^vii Han er verdskjend som arkitekt. Han arbeidde og som designar og stod sentralt då modernismen inntok Euro-Amerika. Han er kjend for å kombinera det klassiske med det moderne, og vann mange viktige oppdrag både nasjonalt og internasjonalt. Han har teikna kjende bygg som SAS-hotellet i København, St. Catherine’s College i Oxford, og Kuwait Cantral Bank i Kuwait. Som designar vart han kjend for å ha skapt «egg-stolen» som kom på moten i 1950-60åra.

Ivan Osiier. ^viii Han er kjend i fekting der han var dansk meister gjennom mange år. Han er kjend for å ha representert landet sitt i fleire olympiadar enn nokon annan atlet, og har ei lang sigersrekkje frå 1908 til 1948. I olympiaden i Berlin i 1936 nekta han å delta i protest mot nazismen. Han vann 38 medaljar i fekting i Danmark og Skandinavia, noko ingen andre har oppnådd Som ein av få, mottok han i si tid Det olympiske diplomet for sin unike innsats.

-----

Dette er eit utdrag av det som stod om skandinaviske jødar i boka. 

Interessant, spør du meg!  Men kva tenkjer du?

---

i Ein reknar med at om lag 1100 norske jødar drog til Sverige under krigen.
ii Niels Bohr gifte seg med ei kvinne som ikkje var jøde. Etter streng religiøs jødisk tankegang kan Aage Bohr derfor ikkje reknast som jøde. Slik det er i dag i Israel, vert born av ikkje-jødiske mødre nekta aliyah, sjølv om faren er «ekte» jøde. Ei endring på dette er eit bønnemne frå mange unge «uekte» jødar som lengtar etter å få flytta til Israel.
iii Også kjend som Børge Rosenbaum, f. i Købehavn i 1909, d. i Greenwich, USA, 2000. (Han døydde etter at boka vart laga).

Illustrasjonen er skjermdump frå Wikipedia.
ivGeorg Morris Cohen Brandes f. i Købehavn 1842, d. same stad 1927.
v Mi omsetjing av siste avsnitt i boka om Brandes.
viStephan Moritz Hurwitz, f. i København 1901, d. same stad 1981.
viiArne Jacobson, f. København 1902, d. same stad 1971.
viiiIvan Joseph Martin Osiier, f. i København i 1888, d. same stad 1965. Skjermdumpen er frå https://www.olympedia.org/athletes/21585

Skjermdumpar har eg sett inn for å visa stader der det finst meir stoff om desse personane.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

 Viktige jødar i det 20. århundre.    Andre del 

Victor Goldschmidt er einaste norske jøden som fekk plass i boka: «The Jewish Contribution to the 20th century, compiled & written by Alan Symons.» I dette innlegget skal du få læra litt meir om mannen og det han gjorde.

https://quimicafacil.net/infografias/biografias/victor-moritz-goldschmidt/

Slutten av blogginnlegget sist var informasjon som Oscar Mendelsohn hadde med i boka «Jødenes historie i Norge». Dei referansane eg tok fram då, enda med at Heinrich Jacob Goldschmidt, far til Victor, døydde i 1937, og at Victor var professor på Univeritetet i Oslo.

Goldschmidt og krigen

I 1940 kom krigen til Noreg, og med den nazismen som Goldscmidt hadde rømt frå i Tyskland. Victor hadde vorte henta som professor til Göttingen i 1929. Han var der til 1935, og fekk så tilbake sitt gamle professorat i Oslo. Den stillingen hadde han til norsk politi arresterte han 25. oktober 1942. Etter eit kortare opphald i fengslet på Bretvedt, vart han overført til Berg konsentrasjonsleir ved Tønsberg.

Mendelsohn skriv at forskjellege firma som hadde fått arrestert jødar dei var absolutt avhengige av, og  vitenskaplege institusjonar, søkte Quisling-regjeringa om å få desse fri gjevne. «Som et resultat av slike henstillinger fra ulike hold ble den 54-årige professoren Victor Goldschmidt frigitt fra Berg», skriv han.

Same avsnittet fortel at to slike søknader var innvilga 25. november, men trass i at leiinga på Berg hadde fått melding, vart den eine (ein tyskfødd ingeniør frå Bergen) transportert til Oslo og lasta ombord i Donau. Statspolitiet fekk melding om dette i tretida på ettermiddagen og gjekk for å henta han, men fekk beskjed om at han ikkje var om bord. Då båten var komen i rom sjø [i] vart det stafesta at han var send ut av landet.

Bergmannen - Victor Moritz Goldschmidt - Jødedommen.no

Kva som eigentleg skjedde med Victor Golschmidt, er usikkert. På side 581 skriv Mendelsohn at Victor på grunn av søknader vart han sett fri frå Berg. [ii]

Wikipedia skriv at Victor vart alvorleg sjuk på Berg og kom på sjukehus i Oslo. Han kom ut derifrå den 8. november, men vart arrestert på nytt av politiet den 25. november og ført til kaien for å verta utsend saman med dei andre jødane. «Likevel, då han var på kaien for å verta send om bord og til Auschwitz, vart han sett fri på grunn av at nokre kollegaer hadde overtydd politisjefen at hans vitenskaplege kompetanse var avgjerande for staten». [iii]

Norsk biografisk leksikon fortel at Goldschmidt vart arrestert 26. november og alt han åtte vart konfiskert. «Dagen etter stod han på kaia for å gå om bord i det tyske skipet Donau med 531 andre jøder for å fraktes til Auschwitz. Mens de stod oppstilt for å gå om bord, ble Goldschmidt fortalt at han var fri og kunne dra hjem. Løslatelsen skyldtes kanskje at universitetes prorektor, geologen Adolf Hoel, benyttet et personlig kjennskap til sjefen for statspolitiet. Det var imidlertid åpenbart at Goldschmidt snart ville bli arrestert på nytt og deportert til utryddelsesleirene i Polen, og han flyktet derfor til Sverige». [iv]

Den engelske boka eg har vist til, skriv: «Etter invasjonen av Noreg i 1940, vart han forfylgd av Gestapo og vart tvinga til å gøyma seg, så han flytta frå stad til stad til den norske motstandsrørsla smugla han over til Sverige. Derifrå flaug RAF han til England i eit moskito bombefly der han låg i det tomme bomberommet».[v]

Victor Moritz Goldschmidt – Norsk biografisk leksikon

«Friends of the Hebrew University»

Mendelsohn nemner denne fleire stader. Siste gong han nemner Victor Goldschmidt, skriv han:

«I annen halvdel av 1930-årene ble det opprettet en norsk avdeling av Det hebraiske univertitets venner (med en underavdeling i Trondheim). Det var etter initiativ av dr. Kaplun Kogan som utsending fra «Friends of the Hebrew University»  at den norske avdelingen ble til. Formannen i styret (i det satt fleire ikke-jøder) var professor ved Universitetet i Oslo, Victor Goldschmidt. Etter krigen  var «Friends of the Hebrew University» representert ved en kontaktperson (Oscar Mendelsohn), men ikke ved en særskilt foreining, delvis fordi det høsten 1948 ble dannet en annen forening (Norge-Israel) med den oppgave å fremme forståelsen mellom de to landene.» [vi]

Nokre ord til slutt

Wikipedia fortel at Goldschmidt vart populær i England. «Likevel, han ynskte å reisa tilbake til Oslo – han var ikkje velkomen av dei norske - og han reiste tilbake den 26. juni 1946. Han døydde ikkje lenge etter, 59 år gammal». [vii]

Norsk biografisk leksikon har denne sluttkommentaren:

«Goldschmidt hadde mange nære venner, men kombinasjonen av ærlighet og sarkasme førte til at han også fikk en del fiender. I sine senere år ble han mistenksom og sårbar. Enkelte av hans nære kolleger ved Universitetet i Oslo kunne ikke tilgi ham at han hadde flyktet under krigen og ivret ikke akkurat for at han skulle komme tilbake.

Han ble alvorlig syk, og døde mindre enn et år etter at han hadde vendt hjem til Norge. Hans aske ble lagt i en urne av olivinsten [viii] og deponert i Vestre krematorium i Oslo, og senere ble den begravd på Vestre gravlund i Oslo». [ix]

---

[i] Det er skrive at «Donau» forlet kaien i Oslo den 26. novbember 1942 klokka 14.55.

[ii] Side 581, nedst på sida. I Merknad 427 nedst på side 582, står at han vart frigjeven 12. november 1942.

[iii] Frå 2. avsnitt under overskrifta «Career». Dette er teke frå den engelske utgåva av Wikipedia: Victor Goldschmidt - Wikipedia, omsett av meg her. 

[iv] Frå Victor Moritz Goldschmidt – Norsk biografisk leksikon, 3. siste avsnitt. (Dette er ein eldre artikkel som er informativ og god.)

[v] Slutten av 1. avsnitt i stykket om V.G. i den engelske boka.

[vi] Frå side 88o, 2. avsnitt i Mendelsohsn bok.

[vii] Mi omsetjing av siste avsnitt under «Career» i Victor Goldschmidt - Wikipedia

[viii] Eit av forskingsområda hans var olivin. Dette gav stor gruveaktivitet i fjella mellom Sunnmøre og Nordfjord. Olivinen vart utskipa frå Åheim i Vanylven kommune.

[ix]  Siste avsnitt i artikkelen. Eg har delt avsnittet i to her.

Faksimilane er har eg teke med for å visa litt av det som finst på internett.

Det er forbode å bruka bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Framsida på boka eg kjøpte.

«Jødiske bidrag til det 20. århundre»

Ei anna av bøkene eg kjøpte i England, møter lesaren med denne teksten:

«In memoriam of the six million Jews murdered by the Germans as part of their genocide policy between 1933 and 1945, one and a half million were children, such as one might see at any creche, nursery or primary school, anywhere in the world. All with right to life and adulthood.

This German crime was not just against the Jewish Nation. The world at large has suffered. The 1000 men and women featured here are part of the Jewish European heritage. So were the murdered children. This common background prompts the question of what might the full lives of these children (and their children) have given our century and beyond.

This book, therefore, is dedicated to the Children of the Holocaust, who never had the chance of making their contribution». ⁱ)

Frå omslaget på frampermen

I boka er gjeve plass til 1000 jødar som vart kjende frå 1900 til 1999, og som tilførde vårt globale fellesskap ting som er viktige å ta vare på og hugsa.

Frå 40 land

I 1999 rekna ein med at det var rundt 190 land i heile verda. Dei utplukka personane kjem frå 40 av desse. Dei fleste, 433 personar, kjem frå USA. Så kjem Russland / USSR med 112, Storbritannia med 98, Tyskland med 89, Frankrike med 76 og Austerrike med 52, og så vidare.

Samen med Noreg er Algerie, Brasil, Bulgaria, Ecuador, Estland, Gibraltar, Hellas, Hong Kong, Jamaica, Luxembourg, Singapore, Tunisia, Jugoslavia og Zimbabwe representert med 1 person.

Fordelt på 125 kategoriar

Det er vanleg å snakka om yrke i samanhengar som dette, men her er både yrke og andre namn som forklarar kvifor desse personane er tenke med.

Edith Stein frå Polen til dømes er klassifisert som martyr. Ho vart fødd i Tyskland i ein ortodoks familie, men forlet jødedommen og vart katolikk og tok namnet «Teresa Benedicta to the Cross». Ho deltok i arbeidet mot Hitler og vart arrestert etter ordre frå han om at alle ikkje-ariske kristne skulle fengslast. Edith vart så sendt til Auschwitz og gassa i hel 9. eller 10. august i 1942. Ho vart gjort til helgen av Pave John Paul II i 1987.

Prinsesse: Elsa vart fødd i ein rik jødisk familie i Austerrike. Faren var baron. Ho var gift med Prins Francis av Liechtenstein i 1921. Dei vart konge og dronning i 1929. Då Hitler overtok, vart kongen nøydd til å abdisera fordi dronninga var jøde. Dei flytte så til Sveits, men kongen døydde to månader seinare. Elsa levde der til i 1947, og Sveits gav ut ein frimerke i samband med hennar død.

Den norske representanten 

Baksida av boka

Victor Goldschmidt er oppført som mineralog. Han vart fødd i Zürich, Sveits, i 1888, og vart norsk statsborgar i 1905. Han fylgde i faren sine fotspor som vitenskaps-mann og studerte ved universitetet i Oslo der han og vart professor. I 1929 vart han utmend til professor i mineralogi ved universitetet i Gottinham, Tyskland, men vende i 1935 tilbake som professor i Oslo på grunn av antisemittismen som vaks fram der nede.

Då tyskarane tok Noreg, vart han forfylgd av Gestapo. Den norske motstandsrørsla greidde å få han over til Sverige, og derifrå flaug det engelske flyvåpenet han over til Storbritannia der han arbeidde vidare til han vende heim til Noreg i 1946.

Goldschmidt er rekna som ein av dei største mineralogane i si samtid, og er rekna som grunnleggjar av geokjemisk forsking. Han gjorde banebrytande studium knytte til jorda si samansetjing, til olivin, utvikling av kunstgjødsel, med meir.

Han døydde i Oslo i mars 1947.

Hovudverket om norske jødar, Oskar Mendelsohns bok: «Jødenes historie i Norge», nemner Victor Goldschmidt 7 gonger. Faren, Heinrich Jacob Goldschmidt er nemnt to gonger, begge gongane i lag med sonen.

Meir om desse neste gong.

---------

1) Denne sida står før sjølve innleiinga til boka. Eg har valt å ta alt med på engelsk, men har delt teksten opp i avsnitt for å få eit lettare skriftbilete i bloggen. 

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Bilete eg tok av ein illustrasjon i Auschwitz

 Sabotasje

Colin Rushton som skriv soga til Arthur Dodd, har med ei rekkje tilfelle der fangane dreiv sabotasje på stadane dei vart tvinga til å arbeida, eller mot sjølve leiren. Arthur til dømes arbeidde lenge med bøying av rør i ein fabrikk. Arbeidarane prøvde då å svekka konstruksjonane enten ved å løysa skruar eller svekka materialet så røyrene skulle leka.

Ein gong to av dei engelske krigsfangane skulle henta suppa som var den vanlegaste maten i leiren, fekk dei sett inn eit 1 framfor det normale talet som var 25. Dermed fekk dei 100 rasjonar ekstra, noko som kom jødane på arbeidslaget deira til gode!

Men dei fleste jødane fekk ikkje leva lenge. Arthur fortel at ein gong det kom ei jernbanevogn full av kvinner som vart sende rett i gasskammera. Dei var, etter det krigsfangane forstod, nett fengsla, og fangane la merke til kor vakkert dei song. Rushton skriv:

Guiden som viste oss rundt

«..dei song saman på Jiddisch med så vakre stemmer at dei som såg på, ikkje greidde å seia eit ord. Dei var vakre og modige og Arthur hadde problem med å halda tilbake tårene. Dei hadde stemmer som englar, tenkte han, men vart sende i helvete.» ⁱ)

«Ver forsiktig. Ikkje bli ein blomst i Auschwitz»

Etter hendinga med matserveringa sende ei ukrainsk jente ein lapp over til dei med overståande ord. 

Arthur fortel at nær inngangen til gasskammera var store blomsterbed, og at det hadde vorte eit symbol at mange jødar plukka blomster og tok med seg inn i døden. Dette var så velkjend i leiren at også dei engelske soldatane forstod meininga!

Ein norsk «nacht und nebel-fange» skriv om desse blomstrane i boka si. Det var jødar som gjødsla dei med oske. Sjølv lengta ho etter å nå dei, men greidde det aldri. Ho kunne berre sjå på dei vakre blomstrane og lengta, slik ho lengta etter fjella heime i Noreg!

Mykje informasjon og mykje liding.

Og me fekk fylgja med - på film...

For den som er interessert i jødisk soge, er ei bok som denne nyttig fordi forfattaren gjev sitt eige bilete av det som hende. Dei forskjellege kjeldene har til tider sprikjande informasjon, men gjev samstundes eit allsidig bilete av konsentrasjonsleirane, deira organisering og det som føregjekk der.

I siste del av krigen, då tyskarane hadde fått panikk og krematoria ikkje var store nok til alle dei drepne, vart det laga store groper for å brenna lik. Arthur og nokre andre klatra opp i øvste delen av ei brakke der dei kunne sjå det som hende. SS-vakter skreik og piska jødiske fangar som kasta lika av sine eigne kameratar på bålet.

Brått vart ein flokk små born drivne inn på plassen. Borna vart sparka eller kasta skrikande rett inn i flammehavet! Å sjå dette gjekk så inn på Arthur at han var sjuk lenge etterpå.

Det som gjorde at Arthur overlevde fram til freden i 1945, var hans kristne tru, fortel han. Gjennom heile tida greidde han å ha ein Bibel og ta tid til å lesa. Enkelte andre fangar provoserte han og sa «Kvar er Guden du trur på no?»  Han visste at utan trua, ville han aldri overleva. Den Gud han trudde på, var ved sida hans kvart minutt. Også der.

---

For Arthur som forteljar, og for meg som lesar, er stoffet me har delt mellom oss, viktig. Det er ugjerningar som aldri må verta gløymde. Men det er og vitnemål om at det nazistane stod for og gjorde, kan overvinnast, og noko nytt og betre spira kan fram.

Beste dømet på dette er Israel – «Eretz Israel» 

 -----

i) Mi omsetjing frå eit avsnitt på side 98-99 i boka.

Bileta tok eg då eg vitja Polen og Auschwitz for nokre år sidan.

Det er forbode å bruka bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Framsida av boka eg har lese

«Augnevitne i helvete» i)

Arthur Dodd var fødd i Northwick, England, i 1919. Far hans var soldat, og då andre verdenskrig starta, søkte han om å innrullert i hæren. Han var først avvist på grunn av ein skade i ein fot, men fekk etterpå jobb som sjåførlærar i hæren.

Tyskland tok Danmark og Noreg, og ein månad etter måtte den engelske statsministeren, Chamberlain, gå av. Den som overtok, var Winston Churchill. 

Etter som krigen utvikla seg, vart Arthur send til Algerie. 5. juni 1942 starta slaget mellom den engelske 7. panserdivisjon og Rommels Afrikakorps i Tobruk. Arthur deltok med å køyra fram ammunisjon. Under slaget vart mange engelske soldatar tekne til fange av tyskarane. Etterpå fekk dei vita at slaget var tapt 21. juni og at 30 000 allierte soldatar var fanga.

Først i 1998 skreiv Colin Rushton boka med det Arthur Dodd fortalde.

Til Auschwitz

Etter ein del att og fram vart Arthur saman med andre engelske soldatar sendt nordover gjennom Europa til dei tyske konsentrasjonsleirane i Polen. Dei engelske krigsfangane vart internerte i Monowitz, den minste av leirane som også var kalla «Leir 3».

Han skriv at i «Leir 1», Auschwitz, var det berre menn. Der var jødane, kommunistane og andre «uynskte» internerte. Litt lenger aust låg «Leir 2», Birkenau. Det var kvinner. Der var også gasskammera og krematoria.

Rundt desse var 39 arbeidsstader der fangane arbeidde i forskjelleg industri. Dei produserte våpen, maskindelar og kjemikaliar, eller i gruver, i jordbruk og med forskjellege plantefelt omkring leiren. Totalt utgjorde området 65 kvadratkilometer ii). Etter det som kom fram under Nürnbergrettssaka, var der alltid rundt 140 000 fangar i arbeid her. iii)

Baksida av boka

Arthur var først plassert i «Buna» iv) i produksjonen av syntetisk gummi og benzen. I dette området hadde mange av dei leiande tyske industrigigantane sine fabrikkar: I.G. Farben, Krupps, Siemens og Schukert. Unionwerke, underbedrift av I.G.Farben, produserte eksplosivar. Det var og I.G.Farben & Co som produserte Zyclon-gassen. «For dei engelske fangane var det særleg deprimerande at mange av kjelane i leiren var leverte av Babcock & Wilcox, som er eit engelsk kompani». v)

Dei engelske fangane såg tidleg kor mishandla dei jødiske fangane var, og at særleg nokre av vaktarane var spesielt sadistiske. Dette kunne vera soldatar eller oppnemnde «formenn» vi) som gjerne var kriminelle. Nokre av desse var utstyrde med køller, andre med pisker, og med desse mishandla dei jødane. Arthur og dei engelske fangane prøvde å forsvara dei som vart mishandla, eller prøvde å smugla mat til dei. vii) Det gjorde dei med fåre for sine eigne liv.

Med tida vart nokre av dei engelske fangane flytte til Monowitz og kom inn på området der dei industrialiserte massedrapa skjedde. Dei overtok brakkene etter russiske fangar. For å frigjera plass til engelskmennene, vart russarane drivne ned i underjordiske bomberom der dørane vart bolta og Zyklon B vart send inn gjennom luftkanalane.

Bilete eg tok av ein illustrasjon i Auschwitz

Umenneskelege tilstandar

Arthur skriv mange stader om jødane han møtte i leiren, og korleis dei var mishandla. Her er eit avsnitt frå side 63:

«Jødane vart dagleg slegne, gassa og kremerte. For mange av dei kom døden som ei utfriing frå lidingane. viii) Men lukta av svidd hår og brent kjøt var kvalmande og noko Arthur og dei andre aldri greidde å venja seg til. Dei høge skorsteinane av raud murstein som smalnast oppover, steig over dei toetasjes bygningane og kunne sjåast langt vekke. Berre i tilfelle vinden bles frå ein annan kant, vart dei frie den forferdelege lukta som var ei konstant påminning om det grusomme som skjedde. Dei fleste jødane vart gassa etter ein time i leiren, og oska deira vart dumpa i elva Vistula ix) som er den største av dei tre elvane.» x)

På side 96 vert det fortalt eit tilfelle der ei SS-vakt slo ein jødisk fange så han sprellande kolliderte med ein engelsk fange. Engelskmannen reagerte spontant. Han stakk knyttneven opp i ansiktet på soldaten, spytta han i ansiktet og skreik «Din djevel». Soldaten greip revolveren for å drepa han, men dei engelske fangane stilte seg mellom. Til slutt stakk soldaten revolveren i hylsteret og gjekk sin veg!

Kva skjedde vidare? Det skal eg koma inn på i neste blogg. Det vart for langt til å ta med alt i denne omgang.

Lat oss be om at slike ting som boka skildrar, aldri må skje meir.

------

i) Boka «Spectator in Hell. A British soldier’s extraordinary story», av Colin Rushton, Pharaoh Press, 2. utg. 1998. GB.

ii) «25 square miles» omrekna her. Ein del norske kommunar er omlag så store.

iii) Denne informasjonen er frå side 55 og utover i boka eg kjøpte.

iv) Dette er eit anna namn på «Monowitz» eller «Leir 3».

v) «What was particularly distressing for the British prisoners at Auschwitz was to see that many of the boilers in the camp had been provided by Babcock & Wilcoz, a UK company». S. 57.

vi) Dei var kalla «Kamaradschafts Politzei» eller «kapo». Det siste kan omsetjast med «sjef» eller «formann».

vii) Krigsfangane fekk pakkar frå Røde kors.

viii) Mi omsetjing av «For many of them, death was a merciful relief».

ix) Etter det som står skrive andre stader, prøvde tyskarane å bruka oska til elveførebygging så ikkje vatnet skulle fløyma utover når det regna mykje. Det fungerte ikkje. Dei prøvde og å blanda ho i støyp, men heller ikkje det gav godt resultat. Oska vart etter det brukt som gjødsel i landbruket rundt leirane, noko som fungerte godt etter det eg har lese.

x) Mi omsetjing av avsitt 2 på side 63.

 

Bileta er mine eigne.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Informasjon om byen

Nytt år og nye utfordringar?

Me har vore i 2026 lenge før du les det eg skriv i dag. Tre vekers opphald i England er over. Det var kjekt å vera i lag med familie og venner slik det skal vera i høgtider som denne. Litt tid til turisme vart det og før me tok flyet frå Gatwick og heim.

Frå Exeter reiste me til Hastings og til områda der han viking-slektningen vår gjekk i land i 1066 for å leggja England under seg. Nøyaktig kvar han gjekk i land på den store øya, veit eg ikkje, men det skal ha vore i nærleiken av Hastings at hertug Vilhelm av Normandie gjekk i land. Herifrå la han riket under seg og vart «William the Conquerer».

Den som hadde vorte vald til konge nett før, Harald Godwinson, låg i krig lenger nord. Det var han som vann det berømte slaget var Standfordbrua der dei norske vikingane med Harald Hardråde i spissen, tapte. Men sjølv tapte Harald Godwinson for Gangerolvs ættling frå Normandie!

Deltok jødar i denne krigen?

Borga var berre open på søndagar
utenom turistsesongen!

Det var sikkert jødar i England den gongen og. Kanskje kom dei med romarane, men der er få spor av jødiske miljø å oppspora før fram mot 1290 då dei vart utviste frå kongedømmet. Då var det livskraftige jødiske samfunn fleire stader. Når dei kom tilbake og busette seg i det me kallar Storbritannia, er det lite å finne der eg har leitt.

Jødane i Exeter.

Det eldste sporet etter jødar i landet i nyare tid, er gravplassane. I Exeter leigde ein jødisk sølvsmed i 1757 eit område der jødane kunne grava sine døde nær den gamle, romerske muren ved elva Exe. Prisen var 5 shilling for året, og avtalen held fram til han gjekk ut på 1970-talet. Så, i 1977, fekk den jødiske forsamlinga kjøpa staden for 750 pund. Sjølv har eg berre kome til porten. Så vidt eg forstod, måtte ein be om eventuell omvising, noko eg ikkje har gjort.

Derimot var eg to gonger i synagogen i denne høgtida. Om ikkje eg forstår alt, opplever eg det fredfullt og godt. Det meste føregår på engelsk, og det på hebraisk finst med latinske bokstavar, så sjølv om eg ikkje forstår noko større, kan eg få fylgja med i det dei les.

Formelt er synagogen samlingsstad for vel 100 jødar i dette området (Devon med omland), men få gonger når eg har vore der, har det vore 10 menn til stades. Ofte er me berre 4-5 menn og like mange eller nokre fleire kvinner.

Synagogen er den 3. eldste i Storbritannia, og er rekna som ein askenasisk synagoge som i dag ikkje er tilknytt noko spesiell grein av jødedommen. Ein plass las eg at i to år, var synagogen rekna som sefardisk, utan at eg fann forklaringa på dette skiftet. I dag er synagogen open for forskjellege jødiske retningar, og opplegget skifter etter kven som har ansvaret den dagen.

På leiting etter stoff om jødar

Både heime og ute leitar eg etter bøker og informasjon om jødar. I England der det er bruktbutikkar over alt, går eg på jakt i bokhyllene. Å kjøpa bøkene nye, vert for dyrt for meg i lengden. Dessverre var der lite å finna, eller at bøkene var fylte i hyllene uten system, så eg måtte sjekka bok for bok. Det hadde eg ikkje tid til. Men noko fann eg. Det skal eg koma tilbake til.

Kven var Simon M Westerman?

I Hastings fann eg ein liten butikk med gamle bøker frå golv til tak. Mannen som hadde butikken, var langt over pensjonsalderen, men han visste kvar han hadde bøker om jødar!

Han smaug mellom overlesste reolar og sa seg lei for at det meste som fanst, var bøker om holocaust. Men litt anna skulle det og finnast, trudde han. Og der fann han boka til den mannen du las namnet på i denne overskrifta. I tillegg hadde han ei av ein engelsk soldat som fortel om sitt opphald i konsentrasjonsleirane i Polen. Dei bøkene kjøpte eg.

Dedikasjonen

Boka med dedikasjon, var «Judaism as creed and life» i) av Rev. Morris Joseph, 4. utgåve, London 1958. Forfattaren presenterer i «Bok 1: Jødisk tru», «Bok 2: Det seremonielle i jødedommen», og «Bok 3: Plikter og/eller ansvar for ein jøde». ii) Kort sagt ei gullgruve for ein ikkje-jøde som meg.

Men kven var den som fekk boka overlevert på ein av viktigaste dagane i livet etter jødisk tradisjon?

Eg har ikkje funne nokon med mellombokstaven «M», men ei rekkja «Simon Westerman» finst. Ein er verdskjend i triatlon eller «Ironman». Andre er knytte til undervisning og studiar.

Men kven var denne Simon M. Westerman, og kvifor enda boka hans i den ekstremt uryddige, men rikhaldige bruktbokhandelen i Hastings?

Det lurar no eg på. Og det kan du og gjera, - om ikkje du veit meir enn meg?

--------------

i)  Mi litt frie omsetjing: «Jødedommen som grunnlag for tru og liv».

ii) Originaltekst: «Book III – Moral duties».

Bileta er mine eigne.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.