Tankar rundt «Frykt og stillhet». Del 2

Ei viktig bok for å forstå
korleis norske jødar opplever
landet vårt

Den tredje som eg fann omtalt i overnemnde bok, ser ut til å vera ein heilt spesiell mann på mange måtar. Intervjuarane trefte han i bokseklubben på Jordal i Oslo der han var oppteken med å trena ein gjeng unge med forskjellege nasjonale bakgrunnar:

«Guttene kommer frå overalt – Somalia, Pakistan, Polen, Syria og Tøyen. Det snakkes lite. Det jobbes. Her er fellesskap, disiplin og pause fram alt annet. «Her inne er vi ikke fra forskjellige land. Vi er fra Oslo Bokseklubb», sier han.» ⁱ)

Mendelsohns omtale av han i «Jødenes historie i Norge» ⁱⁱ) er i samband med ei rekkje jødiske idrettsmenn: «Etter krigen – frå midten av 1970-årene – har Jørn Goldstein vært et kjent navn i norsk idrettsverden (ishockeyspiller, flere ganger keeper på landslaget), likeledes Max og Danny Mankowitz, førstnevnte i karate (bl.a. med førstepremie i Europa-mesterskapet 1978 og tredjepremie i verdensmesterskapet året etter). Den yngre broren, Danny, har vunnet en rekke nasjonale mesterskap i bryting,…»

Karate eller kickboksing?

Eg reagerte på at Mendelsohn omtala idretten Max dreiv med i 1970-åra som «karate», medan forfattarane i «Frykt og stillhet» brukar ordet kickboksing. Og som med så mykje anna eg ikkje veit, gjekk eg til «nettet». Der står at karate og kickboksing er to vidt forskjellege kampsportar, og at det siste er ein slags kombinasjon mellom den japanske forsvarsteknikken karate og boksing. Og for å gjera ein ikkje-innvidd endå meir forvirra, møter altså forfattarane intervjuobjektet sitt i Oslo bokseklubb, ein klubb han sjølv har vore pådrivar med å få i stand.

Einaste snubleseinen eg fann med dette etternamnet

Kven er så Max Mankowitz?

Bestefar hans kom til Noreg i 1915 frå ein liten landsby (shtetl) mellom Riga og Leningrad, står det i «Frykt og stillhet». Elles er det lite å finna om personar med etternamnet Mankowitz. Den einaste eg har funne, er ein snublestein til minne om Max Abraham Mankowitz, fødd 30.10.1892 og drepen i Auschwitz truleg 01.02.1943.

Namnelikskapen kan tyda på at han kan vera bestefar til boksaren Max Mankowitz som vart fødd i 1959. Ved sida av aktiviteten som utøvar og trenar m.m. knytt til boksing, har han arbeidt som lærar i gym og musikk i tillegg til å vera korpsdirigent. Boka kan og fortelja at han hadde ein birolle i filmen «Den største forbrytelsen», filmen om boksaren Charles Braude som var ein av dei jødane som kom levande frå opphald i Auschwitz. Max Mankowitz gjekk av med pensjon i 2021.

Ikkje mobbing i Oslo Bokseklubb.

Det som gjer intervjuet med Max unikt i boka, er at han ikkje opplever det trykket dei andre jødane gjev uttrykk for etter 07.10.23.

Skjermbilete frå www.temanor.no/idrettsgalla
med "årets ildsjel" 2023. Der er mykje meir informasjon.

«Folk her vet hvem jeg er. Og de vet at jeg er jøde, de vet at jeg ikke er Israel», sier han. «Det er ingen som spør meg om Gaza eller Netanyahu. Og det er jeg glad for. … Jeg bor her, i Norge. Jeg har ikke valgt regjeringen i Israel. Det som skjer der, det står ikke jeg for. Skal jeg som norsk jøde svare for Netanyahu? Det blir som å be en amerikaner her i Norge ta ansvar for Donald Trump.»

Eit positivt miljø

Max rosar bokseklubben og miljøet i den: «Her inne snakker vi ikke politikk. Vi gidder ikke det. Her handler det om respekt. Om innsats».

Ein anna stad seier han at det ikkje er så mange som veit at han er jøde. «Men jeg skjuler det ikke. Jeg går ikke rundt og forteller det til alle heller. Det er bare en del av det jeg er».

Sjølv har han ikkje opplevt mobbing, men veit andre opplever det, til dømes i skulen. Og han legg ansvaret på heimane. «Barn hører ting hjemme. Fordommer er ikke noe de finner på selv. Det er noe de har lært.»

I bokseklubben er reglene klare: «Mobber du eller viser manglende respekt? Da er det rett ut. Så enkelt er det», sier Maz.»

Kanskje det er slik heile samfunnet burde fungera, - ikkje berre Oslo Bokseklubb?

---------------

i) Sitat frå side 222-223. Elles er sitata frå forskjellege stader i sidene etter.

ii) Sitat frå side 861.

Sentrale element i jødisk kultur verda over

Tankar rundt «Frykt og stillhet».    Del 1.   

I eit par bloggar har eg nemnt boka «Frykt og stillhet». i) Gjennom forfattarane får me møta norske jødar som fortel sine opplevingar på dei reaksjonane som kom frå norske offisielle styresmakter, og frå innbyggjarar på det me kallar «grasrotnivå» i landet vårt etter 07.10.23. Slik får me lesarane sjå inn i vilkåra norske jødar lever under dagleg, og som representerer det motsette av det me som eit kristent demokrati bør godta.

Eg veit ikkje kor mange jødar forfattarane hadde intervjua under arbeidet med boka, men på side 243 nemner dei 20 bidragsytarar som har valt å stå fram med namn. Mange av dei er kjende personar i det jødiske miljøet og i media generelt. I tillegg kjem dei som ville vera anonyme. 

Boka gjev konkrete døme på haldningsendringar i tida etter 07.10. Her er eit døme frå side 45:

For jødar i Noreg er det ein risiko
å stå fram i det offentlege rom!

«For mange norske jøder var denne perioden også preget av hendelser som vekket minner om de mørkeste tidene i historien. I Askim ble et fakkeltog for Krystallnatten, som skulle finne sted 9. november, avlyst. «I samarbeid med russestyret og ledelsen for Askim videregående skole avlyser vi fakkeltoget for Krystallnatten kommende torsdag. Dette er grunnet krigen i Israel, og vi vil ikke ta en politisk side i saken, siden vi har russ med bakgrunn fra begge sider av krigen», sa russepresidenten til Smaalenenes Avis. I 25 år hadde russen i Askim tent fakler for Krystallnatten. Hvert år siden 1998 hadde de gått i tog, i mørke, for å minnes dem som ble drept. Men ikke dette året. Å markere angrepet på jøder i 1938 ble oppfattet som å «velge side». ii)

På neste side står: «Nå nesten 90 år senere, ble det å minnes disse angrepene iii) tolket som å velge side i en pågående krig i Midtøsten». 

Både under krystallnatta og 07.10.23 vart sivile jødar angripne av hordar av jødehatande valdsmenn, og leid store tap både menneskeleg og økonomisk. Å uttrykkja medkjensle med dei som overgrepa gjekk ut over, vart altså for «russestyret og ledelsen for Askim videregående skole … (å) ta politisk side i saken»?

Det vil vera ei ulukke for landet vårt om
lyset frå den jødiske minoriteten skal slokna!

All ære til dei som valde å stå offentleg fram

I ei tid som denne skal det mot til for å visa ansikt i det offentlege rom. Eg fekk derfor lyst til å leita etter meir informasjon om dei som gjorde det i denne boka.

Hovudverket om jødar i Noreg, Oskar Mendelsohns bok: «Jødenes historie i Norge» kom ut som ei bok i 2019. Det hadde då gått, så vide eg veit, 50 år sidan første del av verket vart publisert, og 33 år etter andre del kom ut. iv) 

Trass i at det er mange år sidan Mendelsohn skreiv det siste, fann eg det interessant å sjå kor mange av dei som stod offentleg fram i «Frykt og stillhet», som er nemnde i «Jødenes historie i Norge.». Som venta, var det få, men etternamn indikerer at mange er etterkomarar av dei som Mendelsohn skreiv om.

Berre tre er omtalt i Mendelsohns bok

Harry Rødner v) er omtalt på side 795 i samband med ein artikkel i Aftenposten i 1975. Miriam Rødner er omtalt på side 871 som leiar for AVIV-gruppa, ei undergruppe av WIZO som er jødiske kvinners internasjonale zionistorganisasjon. AVIV-gruppa vart grunnlagt i 1976 for yngre kvinner som mellom anna arbeidde for jødisk barnehage og opplysning. vi)

Intervjuet med Miriam og Harry Rødner finn me i «Frykt og stillhet» på sidene 185 til 188. Harry Rødner skreiv boka «Sviket» vii) der han tek opp det som eksilregjeringa og kongen i England visste om overgrepa mot norske jødar, - det dei gjorde og det dei ikkje gjorde. 

Eit minne frå tida før  jødane vart
fordrevne frå Spania i 1491

Intervjuet startar med at ekteparet er på flyttefot til Sveits. Erfaringane etter terroristane sitt overfall i Sør-Israel, og reaksjonane både offisielt og uoffisielt i landet vårt, hadde tvinga det fram. 

Intervjuet med Harry Rødner sluttar slik:

«Han frykter for fremtiden til det lille jødiske miljøet i Norge: «Det er de unge som i større grad vurderer å dra. De er bereiste, mange har studert i Israel og har utdanning som gjør det lettere å etablere seg i utlandet. Og i et så lite miljø som det norske er det ofte enklere å finne en ektefelle i et annet land. Om de unge drar, vil det ikke ta mange tiår før miljøet smuldrer bort.

Mens Harry og Miriam har valgt Sveits, har andre sett i en helt annen retning. For noen unge jøder er det ikke bare et spørsmål om trygghet. men om identitet. Michaela Butel viii) var i begynnelsen av tjueårene da hun pakket kofferten og flyttet til Israel, og hun har ingen planer om å vende tilbake. For henne er det ikke lenger Norge som føles hjemme». ix)

Eit jødefritt Noreg?

Det står skrive om Quisling at så snart «Donau» hadde lagt frå kai i Oslo 26.11.1942, hadde han planlagt å senda telegram til Hitler og proklamera Noreg som første jødefrie landet i «Det tredje riket»! Men den gleda fekk han ikkje. 

Men dersom norske regjeringar og deira støttepartnarar fortset å leia norsk politikk slik dei har gjort siste tiåra, kan kanskje Støre – eller hans etterfylgjar – senda telegrammet? Men kven vil han/ho i så fall senda det til? 

Eg veit ikkje, - men så forstår eg meg heller ikkje på politikk!!! 

---------- 

i) «Frykt og stillhet. Jødiske stemmer i Norge etter 7. oktober», av Henrik Beckheim og Tom Solstad, Dreyers forlag, 2025.

ii) Siste avsnitt på side 45.

iii) På Krystallnatta 09.11.1938 gjekk nazistar i Tyskland til angrep på jødane. Dei drap 91 jødar der og då, sette 267 synagogar i brann, ødela 7000 jødiske butikkar og fengslar 30 000 jødiske menn. 

iv) Oskar Mendelsohn vart fødd i Trondheim 29.03.1912 og døydde 01.08.1993. Han gav ut dette historiske verket med første del i 1969, og andre del i 1986. Fororda til begge desse bøkene er tekne med i det samla verket på side 933. Den samla utgåva som eg har, er frå Forlaget Press, men har ikkje dei normale opplysningane og utgjevingsstad, år osv. Etter det som står på Internett (forlagetpress.no) kom boka ut 04.11. 2019, 16 år etter forfattaren sin død.

v) Fødd i Stockholh 26.04.1943. 

vi) Mendelsohn har meir interessant stoff om jødiske kvinneforeningar i Noreg frå side 868. Det er i den samanheng Miriam Rødner er nemnt. 

vii) Frå Svein Sandnes bokforlag, 2022. Den boka vonar eg å koma tilbake til i ein seinare blogg.

viii) Det finst ein heil del om henne på internett for dei som vil vita meir.

ix) Sitat frå overgangen side 187-188.

Bileta er mine eigne (frå Israel og i Spania).

Det er forbode å bruka bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

 Gratulera med dagen, Noreg!

Når du les dette, har landet vårt frå nord til sør feira at Noreg i 81 år har vore eit fritt land. Musiklag, songkor og tusenvis av menneske har late den vakre nasjonalsongen vår, «Ja, vi elsker dette landet», tona ut over bygd og by. Smilande unge og eldre i sin beste stas har gratulert kvarandre med dagen og vist kvarandre si glede.

Bjørnstjerne Bjørnson skreiv «Ja, vi elsker» i 1859, men gjorde nokre rettingar 11 år seinare. Rikard Nordraak hadde i mellomtida laga tonen som vart kjent og kjær alt då songen vart framført for første gong i 1864. Trass alt dette skulle det ta 126 år før Det norske stortinget litt før jul i 2019 lovfesta songen som vår nasjonalhymne. Diktaren uttrykkjer så vakkert soga vår med desse varme orda:

                «Norske mann i hus og hytte, takk din store Gud!

                Landet ville han beskytte, skjønt det mørkt så ut.

                Alt hva fedrene har kjempet, mødrene har grett,

                har den Herre stille lempet så vi vant vår rett.»

Henrik Wergeland i)

Skjermdump frå
Wergeland og 17. mai - stortinget.no 

Då eg gjekk på skulen, fekk me læra at Henrik Wergeland var nasjonaldagen sin «far». Han ville at datoen då  grunnloven vart underskriven på Eidsvoll i 1814, skulle verta ein dag då alle, og særleg borna, skulle vera glade og heidra landet.

Me lærde derimot ingen ting om «torgslaget» i 1829 då folkemengda hadde samla seg for å ynskja det første norske dampskipet, DS «Constitutionen», velkommen til Christiania. Dette underet, hjul-damparen, samla mykje folk, og svenskekongen hadde sett føre seg at det kunne verta ein folkefest. Då  alt som kunne minna om ein 17. maifest var forbode, sette den svenske stathaldaren  inn kavaleriet for å spreia folkemengda. Wergeland, som kom frå universitetet, kom opp i det heile, og vart utpeika som urostiftar og fekk eit sabelrapp over ryggen. ii)

Om han ikkje var så aktiv under sjølve «torgslaget», skreiv han 17. maidikt og arbeidde med denne tanken både som folkeopplysar og som 17.mai talar.

«Jødinden, elleve blomstrende tornekviste» 

Dette er namnet på ei diktsamling Wergeland gav ut litt før sin død. Der tok han opp det andre hovedtemaet i livsverket sitt: Å forsvara jødane og få bort den skammelege § 2 i Grunnloven frå Eidsvoll som forbaud jødane tilgang til riket. Sjølv fekk ha ikkje sjå at jødeparagrafen vart oppheva. Lovendringa kom først 6 år etter at hans død.             .

Jødane heidra innsatsen hans med eit gravmonument der det står at «taknemmelige jøder utenfor Norriges grændser reiste ham dette minde». iii)

Skjermdump frå 
Wergeland og jødesaken – Wikipedia

«Å snu seg i grava»

Dette uttrykket vart mykje brukt då eg var liten. Det understreka at hadde den som låg i grava visst kva som hende, ville han eller ho koma i slikt opprør at dei ikkje greidde å liggja i ro!

Den raudgrøne regjeringa me har hatt sidan forrige val, har tydeleg markert si negative haldning til jødane og til Israel. Dei har markert si støtte til terroristane som gjekk inn og drap og herja i Sør-Israel 07.10 23. Dei gjorde det ved at kongen ikkje skulle få kondolera og uttrykka si medkjensle etter overgrepa! Kongen «såg» alle jødane som var skotne eller mishandla til døde, og dei som vart bortførde til Gaza, men for regjeringa var det «ikkje politisk korrekt» å uttrykkja si medkjensle…

Derimot då «Slaktaren frå Teheran», han som hadde teke livet av tusenvis iranarar, døydde i ei helikopterulukke, uttrykte regjeringa «si store  sorg»!

For ein månad sidan gjekk same regjeringa inn for å gjeva terroregimet i Iran ein heidersplass i FN! Dette regimet som gjennom sine fangarmar iv) i Israel, i Gaza, i Yemen og i Libanon, har utført blodig terror både mot jødar og arabarar, vel dei aktivt å støtta. Kven kan forstå slikt?

Det er ikkje løye at norske jødar, slik boka «Frykt og stillhet» fortel oss, er redde og prøver å gøyma seg så godt dei kan. For dei var ikkje 1. mai ein gledes dag i dette landet. Det er heller dagen i dag som skulle representera glede og respekt for alle innbyggjarane i landet vårt.

Kanskje me, i Wergelands ånd, burde utstyra 17. mai-sløyfene våre med svart sørjeband i protest mot regjeringa sin Israels- og jødepolitikk?

------------------- 

i) Han var fødd i Kristiansand 17.06.1808, og døydde i Oslo 12.07.1845 berre 37 år gammal.

ii) Meir om dette finn du på: Wergeland og 17. mai - stortinget.no 

iii) Det forundrar mange at der står «jøder udenfor Norriges grenser», men dette er logisk i og med at minnesmerket vart støypt i 1847, og vart oppsett på Wergeland si grav i 1849. Jødane måtte venta endå i to år før dei fekk tilgang til riket!

iv) Eit vanleg uttrykk i Israelsk og andre lands nyheter, er å kalla regimet i Iran for «oktopus» eller «blekksprut». Hamas og dei andre terrororganisasjonane vert rekna som fangarmar, styrde frå Teheran.

Bileta og skjermdumpane har eg laga sjølv .

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Ei årstid med mange merkedagar

Sist søndag skreiv eg om 1. mai, ein dag som vert feira her til lands og verda rundt. Men bortsett frå denne, er det helst religiøse festdagar og nasjonaldagar som vert feira.

Me har nett lagt påska bak oss, og 50 dagar etter det, kjem pinse. Begge desse høgtidene er religiøse og del av den jødisk-kristne arven frå Mosebøkene. Jødane har i tillegg lauvhyttefesten som i år går frå fredag 25. september til fredag 2. oktober. Den festen er ikkje teke med i den kristne kalendaren, men mange kristne frå heile verda reiser til Israel. Der kan dei få vera med jødane og minnast utferda frå Egypt og den lange og strevsomme ferda til dei endeleg etter mange år fekk koma inn i «Det lova landet».

Minnedagar i april.

I norsk historie er 8. april ein merke-dag. Det var den dagen Tyskland gjekk til angrep på Noreg. Trass alle uroande teikn, hadde landet vårt lite og ingen ting å stilla opp med dei første 48 timane då fienden kom inn i landet vårt både luftvegen og sjøvegen. Filmen om «Blücher» viste oss tydeleg kor naivt og uførebudd det norske forsvaret var då krigen var ein realitet.

Som 8. - 9. april 1940 vart eit vegskilje i norsk soge, skjedde det motsette 5 år og ein månad seinare. Ved midnatt mellom 8. og 9. mai 1945 kapitulerte dei tyske okkupantane, og Noreg var på nytt eit fritt land. Men desse fem åra pluss ein månad hadde sett djupe og vonde spor etter seg. Verst av alle leid det vesle jødiske miljøet som først og fremst var samla i Trondheim og Oslo.

«Jom HaShoah»   

Den 14. april 2026 var den jødiske minnedagen for Hollocaust. i) Denne dagen vart teken i bruk på 1950-talet, og vedteke i lovs form i 1959 som «Jom HaShoah». FNs vedtak om den internasjonale hollocaustdagen, kom ikkje før i 2005. Ingen ting hadde vore meir naturleg enn å gjeva støtte til jødane og Israel for det enorme overlasta dei hadde lide, og velja den dagen dei hadde markert i 46 år, men FN valde noko anna....

«Jom HaAtzmaut»

Dette er den israelske nasjonaldagen som i år var den 22. april. Det er til minne om den 14. mai 1948 ii) då Ben Gurion i eit overfylt hus i Tel Aviv, proklamerte Israel som fødd på nytt. Det var dagen då England trekte ut sine styrkar frå landet, og jødane stod midt oppe i ein blodig forsvarskrig både i Jerusalem og i kibbutsame rundt om i landet.

Men medan me i Noreg kan gleda oss over at den 8. mai 1945 overgav tyskarane seg uten å stilla vilkår, har Israel i realiteten opplevt ein meir eller mindre konstant krigs- og trusselsituasjon. 

Det starta med den arabisk-israelske krigen 1948-1949. Så kom Suezkrigen i 1967. Etter det utmattingskrigen 1967-1970 som gjalt Suezkanalen og grensa til Jordan. Jom Kippurkrigen kom i 1973. Det har etterpå vore to Libanonkrigar, først i 1982 og så i 2006. 

Nett no pågår krig mot Iran og deira allierte i Libanon, Gaza, Yemen og i området som ligg under det såkalla «palestinske sjølvstyret». Bak dette ligg ikkje ei nasjonal-politisk doktrine som den Hitler og nazistane samla seg rundt. Bak krigane mot Israel og jødane ligg eit religiøst hat som først og fremst kjem til uttrykk i shia-islam.

Ein fysisk og ein intellektuell krig

Denne 78-år gamle krigen som Israel står oppe i, vert berre delvis ført på slagmarka. Viktigaste kampen skjer gjennom media og gjennom islam-støtta eller –påverka undervisnings-institusjonar og sosiale media verda over. Der vert folk «fora» med løgner og halve sanningar, i tillegg til at FN, Noreg og andre finansierer skular som glorifiserer drap på jødar og «Død over Israel». 

«Vi har generasjonar i missa!»

Dette stod det på ein plakat eg såg nokre gonger i internasjonale media frå anti-Israel marsjar, og som eg ikkje greier å gløyma. Den systematiske indoktrineringa av dei som veks opp i dei såkalla palestinske områda, veit både den norske regjeringa og FN godt om. Dei tillet dette, men støttar det ikkje offisielt.

Det er eit system der det å drepa jødar, er ei «velgjerning» som vert heidra med «heltelønn». I visse tilfelle kan eit torg eller ei gate verta oppattkalt etter terroristhelten. I dette systemet veks born opp til det som i gamle dagar vart kalla «kanonføde». Terroristane brukar born og familiar til å gøyma seg bak, - til borna vert vaksne nok til å halda eit gevær! iii)

Er det einaste utgangen på denne konflikten at dei som går på desse skulane, enten må verta drepne, eller som det heiter på godt gammalt bedehusspråk: «Dei må verta frelste?»

Eg ber om at dei må verta frelste!

------------------ 

i ) FN kunne ikkje bruka den dagen som jødane hadde valgt til å minnast overgrepa nazistane gjorde mot dei. Derfor er den internasjonale Hollocaust-dagen 27. januar. Han vart i år markert ved deportasjonsmonumentet ved Akershuskaia 27. januar med kronprinsen og statsministeren til stades. FN valde denne datoen fordi det var 27. januar 1945 at konsentrasjonsleiren Auschwitz vart teken og fangane sette fri.

ii ) Sidan Israel brukar ein annan kalendar enn me, varierer desse dagane på vår kalendar. «Jom HaShoah» er den 27. i månaden Nisan. «Jom HaAtzmaut» er den 5. i månaden Iyar.

iii) Frå Gaza er det sendt ut bilete av barneleirar der gutar heilt ned til 12 år får våpenopplæring m.m.

Bileta er mine eigne. Dei to nest øvst er frå turen min til Auschwitz, det i midten er Tel Aviv sett frå Joppe, og dei to andre tok eg i England.

Det er forbode å bruka bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

From the river to the sea.
Israel shall be free!

«Frykt og stillhet»

Dette er tittelen på ei bok som kom i hendene mine for ei kort tid sidan. Underittelen er «Jødiske stemmer etter 7. oktober». Summa summarum trist lektyre berre to og eit halvt år etter det grufulle angrepet som Hamas og likesinna terroristar gjennomførde i Sør-Israel.

Når du les dette, er det tredje dagen etter 1. mai, den dagen som er kalla «Arbeidarane sin fridomsdag». Eg sit og skriv dette på førehand av praktiske årsaker, men ut frå det landet vårt har opplevt siste åra, er eg ikkje i tvil om at landet over har det vore slagord og faner med anti-Israel og anti-jødiske tekstar.

«I høyden vi ei frelse venter hos guder eller fyrsters flokk»

Slik startar andre verset på den norske omsetjinga av «Internasjonalen». i) I tidlegare bloggar har eg skrive om Einar Gerhardsen sin tur til Israel for å møta «Kjære venner». Frå hans ros til dagens anti-Israel og jødehat, er eit langt steg, trass i at han og sikkert song internasjonalen mange gonger. Kanskje også i Israel.

Framsida på boka eg las

Men uansett kva standpunkt den enkelte av oss har, så er Israel ein realitet anno 2026 nettopp fordi jødane og Israel er ein viktig del i planen til Han som forfedrane mine kalla «Den gamle av dage». For Han spelar politiske slagord og skrikande panflettar ingen rolle. Heller ikkje kva «gudar» dei som går i 1. maitog, dyrkar.

Det er Han som står bak opphavet til jødefolket – og staten Israel. Han er den einaste og sanne Gud, - Abrahams, Isaks og Jakobs Gud, JHVH og «HaShem».

Er me på veg tilbake til situasjonen i 30-åra?

Denne tanken arbeidde i meg medan eg las boka eg starta med i dag. Den gongen vart det bygt opp eit jødehat ut frå ein tankegang at jødane var ein eigen rase. Bilete av jødar med «typiske jødetrekk» dukka opp enten fokus var fysisk misforming eller griskheit med penge- og maktbegjær. Alt produsert ut frå det som opprinneleg vart kalla «judenhass» - jødehat, i tankane til dei som ville jødane vondt. 

I det 19. århundre vart ordet «jødehat» bytt ut med «antisemittisme».

og baksida...

ii) I vår tid har endringa gått eit steg vidare. Både regjeringa vår og dei som har skrive plakatane og forma slagorda til 1. mai, vil automatisk protestera på at dei er «antisemittar». Derimot er dei – og det understrekar dei gjerne – «anti-Israel» og «anti-sionistar». Og dei stiller gjerne opp i lag med folk som ropar «From the river to the sea, Palestine will be fri!»

Det slagordet byggjer på det som er palestinsk offisiell politikk og som me kan lesa i mange av dei antijødiske organisasjonane sine «Charter». Deira mål er – som slagordet seier, å fjerna jødane og staten Israel. Så når den norske statsministeren og andre i regjeringa og frå venstresida i norsk politikk stiller i tog med slike, viser dei si «anti-israelske og anti-sionistiske haldning».  «Jødehat» og «antisemittisme» med andre ord. Og trass i dette syng dei med glede: 

«Lenge nok vi ligget har i støvet: Vi stiller likhets krav mot rov.  Mot alle retten skal bli øvet, slik vi har vårt samfunns lov»

Men Gud er den som gjev liv og vekst...

Men gjeld ikkje dette også jødane som etter 2 000 år endeleg fekk sitt eige land (Eretz Israel)? Ingen som dei har ei så endelaus soge av pogromar og overgrep! Kven skal sikra dei sin «rett» og sitt «samfunns lov» om dei ikkje gjer det sjølve?

Som i tida før andre verdskrig, bøyer jødane nakken og prøver å vera så usynlege som råd. Likevel vert dei hundsa, spytta på og mistrudde som om det var deira personlege skuld alt som skjer i Midtausten. 

Sanninga er at Netanyahu og dei som styrer landet der nede, kjempar ein kamp for å overleva som land og som jødar i det landet JHVH, HaShem, gav dei til evigt tid. Dernest kjempar dei ein kamp for oss mot desse kreftene som – når Israel / jødane er utsletta, skal ta «oss» i «Vesten», - også kalla «Euro-Amerika».  Me er «den store Satan» som skal drepast når «den små Satan», Israel, er utradert! Det kan me lesa svart på kvitt!

For meg, er det ikkje noko folk på jorda som har så stor grunn til å syngja linjene i Internasjonalen sitt tredje vers, som jødane. Både vår politikk – og våre bønner – bør derfor ha som mål at Israel skal leva, blomstra og ha fred innanfor sine eigne, fastlande grenser. 

«Mot alle retten skal bli øvet»!   

Inkludert jødane!

---------------- 

i) På Internasjonalen – Wikipedia, finn du han på originalspråket fransk (ved E. Pottier, 1871), samt norsk og engelsk omsetjing.

ii) Opprinneleg var ordet «antisemitismus».

Bileta er mine eigne.

Det er ikkje lov å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Lusterfjorden sett frå Harastølen

Ei forunderleg soge

Fem hundre meter oppe i fjellet i Luster ligg nokre store og kvite bygningar. Ein 7 kilometer smal veg pluss ei taubane, knytte husa der oppe med fjorden langt nedanfor. Der ifrå har du fritt utsyn over ein arm av verda sin lengste isfrie fjord, Sognefjorden, - «The king of the fjords» som turistplakatane kallar han.

Bygningane, i dag forfalne og vanstelte, kan fortelja om tusenvis triste menneskjeskjebnar. For 130 år sidan vart det bestemt å samla fattige tuberkuløse frå Vestlandet her. For hundre år sidan vart bygget utvida så det hadde plass 100 pasientar. Det vart største sjukehuset av denne typen i landet. Det tørre klimaet og den friske lufta der oppe i skogen, var avgjerande heilt til nye medisinar overtok behandlinga.

I 1959 vart arbeidet med tuberkuløse avslutta. Fram til 1991 var det psykiatriske pasientar her. Så i 1991 vart drifta endra for å ta seg av asylsøkjarar som kom til landet, men alt vart avvikla tre år seinare.

Hadde bygningane kunna snakka…

Mange menneskje frå vidt forskjellege miljø har gjennom alle desse åra levt der oppe. For mange av dei vart det siste stoppestaden i livet. Moderne investorar med planar om å gjera staden til eit luksushotell, kjøpte eigedomen. Sidan har lite hendt, og både bygg og eigedom elles hadde preg av forfall og rot då eg var der oppe for eit år sidan.

Eit forfalle bygg, men vakker natur

Ein forunderleg pasient!

Av alle som har vore der oppe, er sikkert jøden Isak Eidenbom den merkelegaste. NRK hadde i 2014 eit innslag Tone Merete Lillesvangstu hadde laga. i)  Då samla ho barnebarnet til Isak Eidenbom, Per Eidenbom, og to born av overlege Jessing der oppe.

Artikkelen siterer Per Eidenbom: «Eg har heile livet levd med, og høyrt om, at bestefar redda livet ved at overlege Jessing på Luster sanatorium tok seg av han her…

Han var i verkelegheita frisk som ein fisk, og kvar gong tyskarane kom, så kasta dei som jobba her grise- og kublod over han, slik at det skulle sjå ille ut. Tyskarane snudde i døra. Bestefar levde her i to år på denne måten, og det redda livet hans».

Egil, sonen til Jessings kommentar, var: «Alle observerte dette illegale forholdet, men i krigens tider var det ingen som sladra. Det er noko eg har forundra med over i etterkrigstida…»

Kven var Isak Eidenbom?

Per Kristian Sebak som har skrive boka om jødar i Bergen, nemner Isak 43 gonger i boka si. Første omtalen er at brørne Isak og Julius Eidenbom, som hadde kome frå Rajgrod i Russland i 1893 og 1897. Dei budde først i Oslo der Isak løyste handelsbrev i 1899. Han flytte så til Bergen i 1901 der han hadde «sambygdingen Isak Gottfarb», skriv Sebak.

Eidenbombrørne satsa på trikotasje og fekk etter kvart fleire forretningar i byen. Men det tok mange år før Isak vart norsk statsborgar. Han gifte seg med Anna Goldfarb, og dei fekk sonen Alexander. Sidan han var fødd her, vart han «norsk borger» før faren, og i ei rekkje år stod forretningar i sonens navn!

Sebak skriv om opphaldet på Harastølen:

Illustrasjon frå Sebaks bok

«Sommeren 1942 dro han (Isak) til Høyheimsvik i Luster i Sogn, hvor han kjente overlegen ved Luster Sanatorium godt. Statspolitiet i Bergen hadde fått rede på Isaks oppholdssted og sendte derfor følgende telegram til politimesteren i fylkeshovedstaden Hermansverk klokken ti den 26. oktober: «Isak Eidenbom, f. 19/2-77 i Polen, f.t. Høiheimsvik, Luster, bes anholdt og transp. Bergen. Stapo.» Klokken 13.10 neste dag ringte telefonen hos Statspolitiet. Det var lensmannen i Luster. Han meddelte at Isak Eidenbom var syk på Luster Sanatorium og kunne derfor ikke transporteres til Bergen. Dette tok Statspolitiet til etterretning. Omstendighetene er noe uklare, men mye tyder på at Isak ble varslet same morgen av kjente i Luster om telegrammet frå Bergen – og deretter ført til Luster Sanatorium, som lå på en fjellside 500 meter over havet. Han ble innskrevet der 26. oktober «med tuberkulose» ». ii)

I Sebaks bok står og: «Isak ble endelig utskrevet 14. mai 1945, og legen noterte da:

«Pasienten reiser frå Sanatoriet i dag. Han har ikke vært syk under oppholdet. Skyggen på rtg. frå 27/10 er artifisiell, fremkalt av lipiodol og vatt. Alle positive basillefund er falske. Han ble innlagt og beholdt i sanatoriet for å beskyttes mot jøde-deportasjonen. Har under hele oppholdet vist sig som en god nordmann og har som han selv sier: - aldri trykket på en knapp».

På same side avsluttet Isak:

Reiser i dag frisk og rask, dette har jeg at takke Lyster sanat., særlig overlæge Smedsrud. Tusen takk til alle sanatoriets læger, oversøster og søstre,

Deres takknemlige og hengivne

(sign) I. Eidenbom.»

«Jødenes historie i Norge»

Dette hovudverket om jødar i Noreg av Oskar Mendelsohn, har berre ein kort omtale av brørne Eidenbom. Der står at Isak Eidenbom var innført i D.I.M. sin protokoll i 1899, og at «Isak Eidenbom og hustru slo seg ned i Danmark etter krigen og døde der i 1956.» iii)

Visste ikkje Mendelsohn om opphaldet på Harastølen? Eller: Kvifor nemner han det ikkje med eit einaste ord?

---------- 

i) Ligg på internett under: Sterkt møte på Harastølen – NRK Vestland

ii) Frå side 195 i Sebaks bok.

iii) Nevnt på side 314-315 i «Jødenes historie i Norge».

Bileta frå Luster er mine. Eg har og scanna illustrasjonen frå Sebaks bok.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Framsida på boka eg lånte

 «Tilbake til Buchenwald» i

Dette er tittelen på ei bok Elsa Kvamme og Aschehoug forlag gav ut i 2023. Undertittelen «Da norske studenter skulle gjøres til en ny SS-elite», fortel kva tema forfattaren har arbeid med.

For meg var boka interessant fordi ho kunne ha detaljar om jødar under dei tragiske åra fram til 1945. Den første jøden fann eg omtalt på side 21 i samband med motstand mot den tyske invasjonen. 

«Mindre kjent er den jødiske medisinstudenten Rubin Philip Ullmann frå Moss, som etter å ha deltatt i felttoget mot okkupantene startet systematisk informasjonsarbeid ved Universitetet for å motvirke den nazistiske propagandaen. Han, faren og broren ble sendt til KZ Sachsenhausen, hvor en annen fange, Universitetets rektor Didrik Arup Seip, møtte Rubin før han døde på sykestuen i 1942. Da faren Isak og broren Paul ble stilt opp saman med andre jøder i Sachsenhausen for å føres til Majadanek ii, hørte Seir en av dem rope: «Skyt meg, skyt meg!». De visste at dette var å foretrekke fremfor å bli pint på transporten de nå skulle ut på.»  

Det store aksjonen for å arrestera dei norske studentane, var 30. november 1943. Aksjonen hadde vore førebudd ei tid, og mange studentar var varsla på førehand. Likevel vart mange arresterte. I denne samanheng har forfattaren ein interessant observasjon:

Skjermdump frå Wikipedia

«Den forrige store massearrestasjonen hadde vært aksjonen mot de norske jødene, og den hadde tross alt vært grundig forberedt – først gjennom de tyske Nürnberglovene; siden endret også NS-regjeringen lovene, kunngjorde forordninger og sto som ansvarlig for registrering av mennesker og eigedom. Dessutan kunne jødene sies å være en liten, marginal gruppe i Norge, og arrestasjonene hadde ikke møtt den motstand i befolkningen som deltakerne på Wannsee-konferansen hadde fryktet da de planla «den endelige løsning» på det såkalte jødeproblemet. Men det var utenkelig å få norsk politi med på en aksjon mot norske studenter – landets fremtidige lektorer, tannleger og jurister. Denne gang måtte man derfor gå til det sjeldne skritt å bruke tyske soldater som aktive arrestanter.» iii

Etter krigen var det sagt at arrestasjonen av jødar kom brått på, trass i alt som var gjort på førehand, og at politifolka «berre fylgde ordre» og derfor ikkje var ansvarlege for det dei gjorde. Derimot var det «utenkelig å få norsk politi» til å arrestera norske studentar for å senda dei til Tyskland, endå desse arrestasjonane også vart utført etter ordre frå det tyske hierarkiet! 

Kan dette fortåast slik at å senda jødar til konsentrasjonsleirar i Tyskland, var uproblematisk, men å gjera det same mot norsk studentar, kunne resultert i ordrenekt frå norsk politi?  

Eva Renate Meyer

Ho var Terbovens sekretær, og han hadde ikkje vore særleg aktiv i arrestasjonen av jødane. Kanskje grunnen var at Eva Renate Meyer, som var jøde, hadde eit amorøst forhold til han? Først då det kom ordre frå Tyskland om at ho ikkje kunne fortsetja i rikskommisærens teneste, vart ho send til Tyskland. Men «hun fikk arbeide i en industribedrift i Rhinland, og hun overlevde krigen».iv

Quisling og «den jødiske fare»

Baksida på boka

Kvamme skriv at i Wannsee-protokollen står at det ikkje hasta med å gå til aksjon mot jødane i dei nordiske landa. Likevel kom aksjonen relativt tidleg, kanskje fordi Quislings ambisjon om å gjera Noreg til det mest «rasereine» landet i Stor-Germania.

«Det var også forbausende lett å få norsk politi til å arrestere menn, kvinner og barn av jødisk opprinnelse. I sin biografi over NS-justisminister Sverre Riisnes skriver Nils Johan Ringdal at det for Riisnes var et skår i gleden at han etter Donau forlot Oslo med 532 jøder om bord, ikke kunne sende det planlagte telegrammet til Hitler: Norwegen ist judenfrei!» v

Forfattaren skriv at den norske jødeaksjonen kom brått på den tyske leiinga i Berlin, «men Eichmanns kontor klarte likevel å få ordnet transport og logistikk slik at deportasjonen kunne gjennomføres som ønsket».

Elite-fangar

Over porten til Buchenwald der norske studentar vart internerte, stod «Jedem das Seine», som kan omsetjast med «Kvar får som han fortener». Samanlikna med dei vanlege fangane, levde dei norske studentane i ei heilt anna verd, sjølv om dei og var innestengde bak elektrifisert piggtråd. 

Bortsett frå det eg alt har nemnt, er der ikkje jødar ofte nemnt bortsett frå at studentane – sidan dei fekk pakkar og relativt bra med mat, hjelpte utsvelte jødeborn på andre sida av gjerdet.  Ein stad står om ei polsk-jødisk mor som kasta barnet sitt  over gjerdet og bad folk ta vare på han. Guten vaks opp i nleiren og var som vaksen med på minnemarkering i leiren. (Side 159). Ein stad står det og om den plagsame lukta frå krematoria.

Dei fleste norske studentane kom heim att i live. Av dei om lag 650 studentane som var sende nedover, døydde 17. 

772 norske jødar sendt til leirar i same området. Berre 37 tilbake.

-------

i     «Tilbake til Buchenwald. Da norske studenter skulle gjøres til en ny SS-elite», av Elsa Kvamme, H. Aschehoug &     Co, Oslo, 2023. ISBN 978-82-03-39923-7.

ii Dette er eit anna namn på konsentrasjoneleiren «Lublin» der først sovjetiske krigsfangar og seinare jødar vart internerte. Frå hausten 1942 vart det installert gasskammer der. Etter Wikipedia vart rundt 100 000 menneskje drepne der, dei fleste jødar.

iii Frå side 52. Markeringa med feit skrift, er gjort av meg her.

iv Frå side 77.

v Frå side 78.

Bileta er mine.

Det er forbode å bruka bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.