Detalj frå tysk uniformshue

Eit trist soge

Det siste eg har lyst å ta med frå den svært interessante boka til Harry Rødner, er ei hending som eg trur er ukjent for dei fleste. I boka opplever eg hendinga nesten som eit innskot fordi det ikkje har nokon tydeleg relasjon til hans familie eller til eksilregjeringa i London.

«Jews for trucks»

Som innleiing til kapitelet «De hvite bussene, 1944-1945», kjem undertittelen «Forhistorien: «Blut gegen Waren» eller «Jews for trucks», mai – juli 1944».[i] Det heile starta med at Ungarn vart teke av Tyskland i mars 1944. Landet hadde til då hatt ei positiv haldning til naziregimet, og jødane i landet hadde hatt det nokså fredeleg.

Ved maktovertakinga der Eichmann fekk styringa, starta straks inngrepa mot jødane både som enkeltmenneskje og som folkegruppe. Rødnert skriv: «Mens prosessen hadde tatt 10 år i Tyskland og to i Norge, gikk det hele unna på under ti måneder i Ungarn». Han skriv og at ein ungarsk organisasjon med Joel Brand hadde før dette berga 15 000 jødar frå grannelanda inn i Ungarn då tilhøva der tidlegare hadde vore gode.

Himlers ide  [ii]

Himler skal ha stogga eit forsøk på å kjøpa fri jødar i 1943, «men sendte 25. april 1944 en delegasjon med Eichmann i spissen for å foreslå en grotesk handel: De tilbød de gjenværende jødene under tysk kontroll, ca. en million, mot at de allierte leverte 10 000 lastebiler, 1000 tonn kaffe og te samt en mengde andre råstoffer og produkter som var blitt mangelvare i Tyskland. Elles ville alle jødene bli likvidert.»

Slik Rødner skriv det, omhandla dette også jødane som var i leirane i Polen, for Eichmann snakka om dei som heldt hjula i gang i Auschwitz.[iii] Dette var ei tid då jernbanenettet i Europa var knytt saman for transport direkte til leirane i Polen, og i  boka står det: «Jernbanelinjen var nå ført helt inn til Birkenau-leiren, alle gasskamrene var ferdige og mordkapasiteten hadde økt til over 20 000 per dag».

Heile systemet var uttenkt med tysk grundigheit...

Joel Brand, som hadde redda jødar inn til det den gong rolege Ungarn, vart sendt til Istambul for å forhandla. Han kontakta «Jewish Agency og andre jødiske kanaler» og fekk gjennom dei kontakt med engelske og amerikanske styresmakter. Forslaget møtte straks motforestillingar. For det første kunne varene Tyskland ville ha for jødane, styrkja nazistane sin stilling og gjera det meir komplisert for vestmaktene å vinna krigen. Det andre var kvar dei skulle gjera av alle desse jødane Tyskland var villig til å setja fri? England, trass Balfour-lovnaden av 1917, hadde under Chamberlain lova å avgrensa innvandringa til det som den gongen heitte Mandatområdet «Palestina», til 75 000 gjennom ein femårsperiode. Kvar skulle så dei resterande 925 000 få plass?

I denne politiske dragkampen, var det jødane som måtte betala prisen (som så ofte elles). Kva USA og dei andre som samarbeidde i krigen mot Tyskland meinte, finn eg lite om. Rødner fokuserer på England som etter Balfours brev til Lord Rothschild, var dei som hadde lova jødane eit «heimland» i Palestina. Han skriv:

«Utenriksminister Anthony Eden fremmet et redusert motforslag til Himlers fremstøt, men også det falt da Churchill 11. juli (1944) innvendte at mordene på jødene var «sannsynligvis den største og grusomste forbrytelse som noensinne er begått, (og at) ingen slags forhandlinger bør føres om dette… (Eichmann-)oppdraget, som har blitt fremmet gjennom en meget tvilsom kanal, synes også å være av en særdeles ubestemmelig karakter. Jeg ville ikke ta det alvorlig».

På denne bakgrunnen vedtok den britiske regjeringa «å fullstendig ignorere fremstøtet frå Brand og Gestapo». – «Dermed var skjebnen beseglet for de 750 000 ungarske jødene som var samlet i ghettoer, i Adolf Eichmanns siste store utryddelsesaksjon.

Transportene til Auschwitz hadde allerede startet 15. mai. I løpet av to sommermåneder ble 560 000 av dem myrdet».

Som avslutning kjem Rødner inn på Raoul Wallenberg og hans store arbeid for å berga ungarske jødar frå døden. Den soga vonar eg at eg kan koma inn på i seinare bloggar.

Ein tanke til slutt: Det er lett å stilla seg opp som dommar i ei sak der utfallet er så sårt og ukristeleg som denne. Samstundes var der mange usikre faktorar å ta omsyn til for dei som måtte ta avgjerdene og som stod midt oppe i ein skrig verda bad om snart måtte verta slutt.

Personleg ser eg fram til det Jesus profeterte om i Matteus 25, 31 – 46. Då vil alle slike saker få sin rettferdige dom, for «Han (Herren) dømmer verda med rettferd, feller rettferdig dom over folka». (Salme 9,9).

-------------

[i]) Tema og sitat ffr side 313 og utover.

[ii]) Heinrich Luitpold Himmler, f. 06.01.1929, d. 29.04.1945, var då innanriksminister og leiar for Waffen-SS.

[iii]) Eichmann «ville «die Mühlen von Auschwitz laufen lassen»…- «la møllehjulene i Auschwitz løpe». (Uthevinga i siste sitatet frå boka, er gjort av meg her.)

Bibelsitatet er frå Norsk Bibel, nynorsk omsetjing.  Bileta er slike eg tok under omvisninga i Auschwitz.

Det er forbode å bruka bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Menneskejakt…

18. november 1942 stod dette i «Norsk Tidend» [i] i London:

«2.300 jøder (er) arrestert i Norge. Quislings statspoliti har lært metodene, stjeler endog kvinnenes gifteringer. De voldsomme jødeforfølgelsene som begynte i Norge den 26. oktober, har mange steder fått formen av menneskejakt».

Rødner skriv også: «Artikkelen overdriver arrestasjonene, som sannsynligvis var basert på det totale antallet jøder tyskerne mente å ha oversikt over. Kanskje hadde redaktøren regnet med at alle norske jøder skulle arresteres «med ett slag», slik Riegner-rapporten av 10. august hadde beskrevet. Gifteringene ble først fratatt dem etter at de var myrdet men elles er plyndringen beskrevet slik den foregikk. Og artikkelen fikk med seg både interneringen på Berg leir og den planlagte videresendingen til Polen.»

Og det vart ikkje berre med denne eine artikkelen. 2. desember vert det skrive om det same, og då med referanse til den svenske avisa «Dagens Nyheter»: «Bare på grunn av sin opprinnelse er disse menneskene uten videre blitt bortført til en tilværelse full av lidelser og savn, hvilket for mange av dem vil bety det samme som døden».

5. desember skriv avisa: «Hjerteskjærende scener (som) ble utspilt da jødene i Oslo ble deportert – til Polen for å begynne «et ganske nytt liv». I same avisa står det og «at myndighetene hadde satt i gang flyalarmer i den hensikt å «stoppe dem som ville advare jødene eller hjelpe dem i sikkerhet». [ii]

Ut frå dette, og det som me elles les i boka «Sviket», visste den norske regjeringa i London godt kva som skjedde med jødane, både i Noreg og i Polen / Tyskland. Men som i tida før krigen, vart ikkje jødane, uansett kor integrerte og aktive dei var, rekna for «nordmenn». Der var alltid ein viss reservasjon mot å hjelpa. Slik forstår i alle fall eg det eg har lese både i samband med dei jødiske borna frå Aust-Europa (Nansenhjelpa) før krigen, og i spørsmålet om å ta imot jødiske flyktningar i den same perioden.

Rødner siterer Kai Feinberg, ein av dei som kom att og som vitna under rettsoppgjeret i 1947:

«Ved ankomsten til Auschwitz ble samtlige kvinner og barn, gamle og syke av begge kjønn utsortert og lastet opp på lastebiler, som kjørte dem til en fabrikklignende bygning, som senere viste seg å være gasskammer med krematorium. Til denne gruppen hørte…» [iii]

Dei som kunne brukast til arbeid, hamna på tvangsarbeid i til dømes Monowitz. Der døydde dei fleste etter ei kort tid. Berre eit fåtal var i livet då freden kom. Rødner skriv ærleg og brutalt om ting som aldri må gløymast, korkje i Noreg eller elles i verda:

««Selv det minste gasskammeret, «Bunker 1», hadde mer enn tilstrekkelig kapasitet til å ta livet av de 295 norske jødene som ble gasset i hel den dagen i en operasjon.» Ofrene kom i følgje Feinberg til gasskammeret 20 minutter etter ankomsten til Birkenau. De ble ført ned i kjelleren til «garderoben» og «dusjrommet». Der barberte jødiske tvangsarbeidere, «Sonderkommando», håret. Så måtte de kle seg nakne og gå inn i «dusjene» for å bli desinfisert. Etter 20 minutter i gasskammeret slepte «Sonderkommandoen» likene ut igjen. Så fjernet de gifteringen, som Ida hadde fått beholde under ransakingen hjemme i Tønsberg en måned tidligere, og brakk ut gulltenner. Gullet ble smeltet i barrer og solgt bl. a til Sveits for å finansiere likvidasjonen. Til slutt ble klede, sko, briller osv. samlet inn og sortert i store, lagre for å selges på bruktmarkeder. Likene ble heist opp til krematorieovnene før neste gruppe ble sendt i «dusjene», etter samlebåndprinsippet. Røyken steg opp til himmelen, lukten av stekt menneskekjøtt bredte seg i omegnen og asken ble trillet til groper i nærheten eller til elva Sola». [iv]

Store vanskar med å koma over til Sverige

Forfattaren skriv ein del om jødar, både i hans familie og andre kjende, at dei kom seg over til Sverige og slapp unna deportasjonane. Men det var ikkje berre enkelt. Rødner skriv at «legasjonen i Stockholm» informerte London om arrestasjonane i november og desember 1942:

«Eksporten av jøder over til Sverige kom meget hurtig i gang, men her er det dessverre inntruffet enkelte meget beklagelige episoder. Enkelte jøder har nemlig vist en oppførsel som har gjort dem – og dessverre jødene som helhet – lite populære. De omtalte jøder har betraktet ‘eksporten’ som en forretning og til budt organisasjonens folk store pengebeløp viss de skaffer dem over til Sverige, men i motsatt fall ville de ikke få noen ting…..

I tillegg til dette kommer at mange jøder har vist en lite disiplinert opptreden og har vært tilbøyelige til å ta for lite hensyn til den risiko deres hjelpere har utsatt seg for. At jøder har ‘sprukket’ lettere under forhør enn man er vant til i alminnelighet har også bidratt til at organisasjonene er blitt forsiktigere»

Same kjelda skriv og: «Jødeforfølgelsene i Norge ville utvilsomt ha kommet selv om ikke drapet på Arne Hvam hadde funnet sted… Drapet har imidlertid fremskyndet forfølgelsene og har vært et kjærkommet påskudd til å gi dem en slags bakgrunn». [v]

Men mange jødar greidde å koma seg til Sverige.. Mellom dei var foreldra til Harry Rødner. Han sjølv vart fødd i Stockholm 23.04.1943. Men besteforeldra og fleire av familien hamna i Tyskland / Polen.

---

[i]) «Norsk Tidend» var den  norske regjeringa i eksil sitt offisielle blad. Det kom ut to gonger i veka. (Der er eit anna blad med same namn, men med ein heilt annan bakgrunn. Den 3. nynorskavisa i Noreg, «Norsk Tidend», vart starta i 1935 og har eksistert med forskjellege eigarinteresser sidan. Bladet er no medlemsblad for Noregs mållag,)  https://snl.no/Norsk_Tidend_-_avis_1940-1945

[ii]) Sitata er tekne forskjellege stader frå side 213 og utover, etter overskrifta «Donau: Gratisbillett til helvete, 26. november».

[iii]) Sitat frå side 221.

[iv])Sitat frå side 222-223.

[v]) Sitat frå sidene 204-205. Drapet på Arne Hvam skjedde på Haldentoget 22.10.1942 då ein av grenselosane skaut den norsk grensepolitimannen og NS-medlemen Arne Hvam som gjorde uventa kontroll av reisande. Hendinga var bakgrunnen for drapet på Rakel og Jacob Feldman ved Skrikerudtjernet få dagar seinare.

Bileta er slike eg tok under omvisinga i Auschwutz då eg var der.

Det er forbode å bruka bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

På https://snl.no/Hambro kan du lesa meir om 
familien Hambro og deira innsats i / for Noreg.

 «Sviket»                Del 2

Familien Hambro

Ein eller anna har sagt at hadde det ikkje vore for økonomisk støtte frå dei danske jødane på 1800-talet, hadde «det norske prosjektet» aldri overlevt. «Prosjektet» var det som landet vårt hadde starta med underskrivinga av Grunnloven 17. mai 1814. Det «nyfødde» statsapparatet sleit med vanskeleg økonomi til me fekk eigen konge i 1905. Slik eg les soga, trur eg at den felles svenske monarken ynskte heile ideen død....

Men gjennom Joseph Hambro fekk Noreg lån og kunne betala skulda si overfor Danmark i 1822. Rødner dreg fram dette i samband med at Stortingspresidenten Carl Joachim Hambro, etter angrepet frå Tyskland, stilte seg til regjeringa sin disposisjon «til utenfor landets grenser å gjøre regjeringen og landet de tjenester der er adgang til». Han var jøde, antinazist og politikar, så han hadde all grunn til å sjå med mistru på tyskarane og deira norske medsamansvorne.

Bestefar hans, Edvard Isach Hambro, hadde døypt seg i 1810 og flytta til Noreg. Det var bror hans som ordna lånet til den norske staten 12 år seinare. Det skjedde på andre sida av Svinesund på grunn av § 2 i Grunnloven som på den tid var gjeldande norsk lov.

Den gongen fokuserte paragrafen på jødar og jesuittar. Den nye av 12. mars 1942, gjaldt berre jødar.

Store norske leksikon har god informasjon om dei
norsk soldatane som deltok i «Operasjon Barbarossa.»

«Operasjon Barbarossa, 22. juni 1941»

Med overskrifta «Operasjon Barbarossa» startar første del av kapittel 11 i boka, og så kjem: 

«22. juni 1941 angrep Tyskland sin allierte Sovjetunionen i «Operasjon Barbarossa». Målet var «Lebensraum», erobring av store områder som skulle gi germanerne livsrom i det stor-germanske rike. Områdene skulle koloniseres på bekostning av slaver som skulle brukes som arbeidskraft og jødene som skulle utryddes. Mange i NS ivret for å delta i denne utvidelsen av det germanske «livsrommet», og noen nordmenn meldte seg til østfronten».

Her får me eit lite glimt inn i eit mørkt kapittel i norsk soge som det er forska alt for lite på. Dei fleste norske som var med på «Operasjon Barbarossa» og som kom heim att, fortalde lite om det dei hadde vore med på. Men det vesle som eg har funne, er tung og trist lektyre. Stort betre er ikkje der Rødner har teke med:

«6. oktober ble et brev fra frontkjempere ⁱ) lest i Oslo radio, og også det siterte Nyhetsoversikt. En av dem kunne berette om følgende store opplevelse. Han skriver fra Ukraina:

Under vår framrykking måtte vi foreta en husundersøkelse. Under et teppe fant vi en sprell levende jøde. Han prøvde å komme med forklaringer, men det nyttet ham ikke. Vi gjorde kort prosess. Utenfor ble han skutt på tre meters avstand. Hans råtne hjernemasse veltet ut.

Minnesmerke over jødar frå Trondheim som vart
 sende ut av landet og drepne av nazistane..

Her forteller hallomannen Hald at «det same mot og den same ild besjeler mange andre breve».» ⁱⁱ)

Litt nedanfor kjem eit sitat av noko justisminister Riisnes i Quislingregjeringa sa i programposten «Aktuelt»:

«Verden skal vite at tusener av norske sønner har marsjert for å delta i kampen mot østens jødiske barbari»!!!!

Rødner viser gjennom dette at eksilregjeringa fekk informasjon om det som hende med jødane, lenge før overgrepa for alvor tok til i Noreg.

Politisk pynt ? 

Vel tre veker etter dette uttalte statsminister Nygaardsvold ⁱⁱⁱ) seg til jødane i England sitt hovudorgan, «Jewish Cronicle», i samband med hundreårsdagen for opphevinga av «jødeparagrafen» i Noreg.

«En av våre største nasjonalhelter er poeten Henrik Wergeland som kjempet, ikke bare for våre nasjonale rettigheter og demokratiske tradisjoner, men også for alle menneskelige friheter. Vi minnes stolt at en av hans største seire var å sikre, i kraft av sin penn, full rettslig og religiøs likestilling for jødiske mennesker i Norge». 

Til dette skriv Rødner: «Nygaardsvold omgikk sannheten ved å hoppe over at grunnlovsparagrafen Wergeland fikk endret var direkte jødefiendtlig, og at opphevelsen av jødepasusen i § 2 langt fra førte til «full rettslig og religiøs likestilling.» »

Forfattaren går vidare inn på det som vart offentleggjort på radio og i blad heime og ute. Det inviterer eg lesarane til å gå inn i sjølve. Der er mykje avklarande informasjon om det som hende, - ikkje minst i England.

----------------

i) I Noreg vart desse frivillige soldatane kalla «frontkjemparar».

ii) Sitat frå side 130. Understrekinga er gjort av meg for å framheva teksten. Dei neste sitat er frå side 131.

iii) Nygaardsvold var statsminister i Noreg under overfallet 09.04.1940, og reiste med kongen til England på den engelske kryssaren HMS «Devonshire». Han held fram som statsminister i eksilregjeringa under heile krigen.

Skjermdumpane har eg teke med for å visa stader der det finst utfyllande informasjon. Det andre biletet er mitt eige.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg. 

Framsida på boka eg lånte

«Sviket».                      Del 1

Eg nemnde denne boka ⁱ) i bloggen min for 24. mai. Det tok litt tid før biblioteket fekk tak i ho på grunn av problem med transport mellom biblioteka. Men til slutt kom ho, og det vart både spennande og interessant lesing.

Alt i det eg opna boka, var der ting eg reagerte på. Det er vanleg at bøker med kort tittel, har eit tillegg som gjev indikasjon på innhaldet. Men denne boka har fleire:

«Hva regjeringen og Kongen i eksil i London visste om utryddelsen av de norske jødene. En beretning om norske myndigheters forhold til landets jøder før, under og etter den annen verdenskrig». ⁱⁱ)

På unummerert side 4, kjem endå ei forklaring: «Den 26. november 1942 hentet en buss 21 jødiske kvinner, barn og eldre fra distriktene omkring Oslo. Endestasjon: Donau. De siste som kom inn på bussen var brødrene Bjørn og Idar Scharff, 2 og 1 år gamle. Jeg fortalte historien deres til Vebjørn Sand, og han grep den begjærlig. Det ble til omslagsbildet: Den lille, velstelte gutten på vei mot tilintetgjørelsen i Auschwitz.»

Det er vanleg at bøker som kjem i nye opplag, kjem med nye føreord som forklarar endringar frå tidlegare utgåver, men denne boka har heile fire føreord i første utgåva! For meg ein indikasjon på ein forfattar som er systematikar, og som har mykje han vil ha sagt lesarane sine!

Som eg har skrive før om bøker eg har vore innom: Dette er ein forfattar som på grunn av sine etniske og kulturelle røter står på innsida av, og er ein del av det biletet han med ord vil overføra til lesarane sine. Dermed får stoffet ein heilt annan tyngde enn om det var skrive av ein tredjeperson som ser alt utanfrå og på avstand.

- og baksida

5 kapittel med familiesaga

I desse første kapittela gjev forfattaren oss ein introduksjon av sine etniske røter. For meg var det 5. kapitlet det meste interessante om «Tønsberg: Mors familie». Her er introduksjonen tre portugisiske jødar som kom til byen i 1734 for å krevja inn uteståande krav, og som vart utviste «etter et fengselsopphold og en saftig bot». 200 år seinare, då forbodet var oppheva, budde det vel 30 jødar i byen. «Likevel hadde ingen norske byer flere jødiske innbyggere enn Tønsberg i forhold til befolkningen». ⁱⁱⁱ) Frå denne vesle flokken kom Rødners familie på morsida. Kåre Holt skriv om dei i ««Veien videre» fra 1983 der han stadig raljerer over nordmenns jødeforakt». ^iv)

Dette var på ei tid då jødane utgjorde dei einaste ikkje-kristne forsamlingane i Noreg. Tønsbergs jødar var – og kjende seg - integrerte i miljøet i byen, men i mellomkrigstida stakk jødehatet seg stadig sterkare fram med ord som «jødebolsjevikar» og skrifter som «Zions vises protokollar».

Ein av gutane i familien, Charles, var formann i gymnaslaget «Uglen», og han spådde at Hitler «gir seg ikke før han har hele Europa. En dag står han her i Norge». Rødner fortel og at Charles heldt 17. maitalen for russen i Tønsberg i 1936, trass i at naziungdommen hadde trua med å «ta han».

Mange jødar kjenner seg tryggare i Aust-Jerusalem
 enn i Noreg

«Jødehat»

Med denne overskrifta startar den sjette kapitlet som tek føre seg Noregs negative haldning til jødar frå grunnlovsunderskrivinga i 1814, er innom Wergeland og andre som arbeidde for å hjelpa jødane, - til rasehygieneteoriane som la si klamme hand over både Noreg og Europa i 30-åra.

«Vår gode nordiske rase blir oppblandet på en måte som er uheldig for vår rases fremtid», vert sitert etter Hans Huseid i Bondepartiet året før han vart statsminister. Me møter og borna til Bjørnstjerne Bjørnson som var aktive NS medlemmer. Bjørn Bjørnson, som var skodespelar, hadde gift seg med Eileen Cohn som var jøde. Han døydde i 1942, og rettar til Bjørnsons arbeid m.m. tilfall henne, noko som skapte strid heilt opp i regjeringa. Då Eileen rømde til Sverige i desember same året, vart det ho åtte av verdiar, og hennar rettar etter svigerfaren, fordelt mellom Aulestad-stiftelsen, Bjørnsonfamilien, NS og staten.

Eileen skreiv i 1943 «Boken om Bjørn» der mellom anna Bjørn sitt syn på Tyskland kjem fram: «Det Tyskland vi møter i Norge i dag, har ingen mentalitet. De vil selv komme til å gi dere beviser for at Versaillestraktaten var altfor mild. En merkelig nasjon, klynkende når de møter motgang, maktbegjærlig i medgang. De skulle aldri hatt fred før den var kommet direkte til Berlin, da først var det gått opp for det tyske folk at de hadde tapt krigen. Ennå er det mange av dem som ikke tror det, fordi de ikke hadde fienden på sin egen jord. De vil se det så og si bokstavelig, oppleve nederlaget i sitt eget land».

Rødner kallar desse orda profetiske. Først då Berlin var bomba i grus, innsåg Hitler og nazistane at «übermensch-teoriane» og draumen om «Det tredje riket» var tapt. Men Eileen fekk ikkje sjå at det ho siterte etter ektemannen, gjekk i oppfylling. Ho tok livet sitt i april 1944, 61 år gammal. ^v)

Alle desse kapittela er for meg ei innleiing til boka sitt eigentlege tema: «Sviket» mot dei norske jødane før, under eksilregjeringa, og etter krigen. Stoffmengda er stor, så eg lyt sjå kor mykje og kva eg kan ta med i nye bloggar utover sommaren.

Inntil vidare, ynskjer eg lesarane ein inspirerande og energigjevande sommar!

-------------

i) Harry Rødner: «Sviket. Hva regjeringen og Kongen i eksil visste om utryddelsen av de norske jødene», Svein Sandnes Bokforlag AS, 1927 Rånåsfoss, 2022. ISBN 978-82-93903-25-3.

ii) Dette er undertittelen på unummerert side 3. På framsida er berre gjeve plass til første setningen av denne teksten.

iii) Frå side 55.

iv) Frå side 56-57.

v) Dette står omtalt frå side 72 og utover.

Det er forbode å bruka bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Framsida på boka eg refererer til

«Forbrytelse utan straff»

Dette er tittelen på ei bok som Gaute Lund Rønnebu skreiv, og som Aschehoug & Co gav ut i 2015. Undertittelen er: «Knut Rød og ansvaret for holocaust i Norge».

Boka gjev eit breidt bilete av hendingar knytte til deportasjonen av dei norske jødane til dødsleirane i Tyskland. Lesaren får del i dei tragiske dagane då norske jødar vart samla inn av norsk politi, og det som hende i ettertid. Hovudfokus er på politimannen Knut Rød. ⁱ)

Eg har vore innom dette emnet tidlegare. Eg er av dei som meinar at frifinninga av Knut Rød, og at han seinare var tilsett som politimann i Oslo frå 01.06.1950 til han vart pensjonert i 1965, er ein skamplett i norsk rettshistorie.

«Restitusjonen (1995-2000)»

Dette er overskrifta på andre kapittel i tredje del av boka som opnar med eit brev frå Sara Bella Uthaug til broren Abraham.ⁱⁱ) Så langt ho visste, sat han på Berg interneringsleir i Tønsberg. Han hadde vorte arrestert av lensmannen i Volda der han gjekk på handelsgymnaset. Bortsett frå bestemora og broren Salomon som greidde å rømma til Sverige, vart resten av familien arresterte av norsk politi på Røds ordre, og sende til Tyskland. Sara sjølv, som var gift med nordmannen Asbjørn Uthaug, vart arrestert og sat i fengsel til ho vart sendt til Sverige 02.05.1945 saman med 50 andre fangar frå Grini og Bredtveit.

og baksida...

Dei fleste norske jødane vart drepne straks dei kom til leirane, men Abraham var mellom dei som vart sett til tvangsarbeid. Ein medfange, Robert Savosnick, fortalde etter krigen at han døydde i 1943.

På baksida av brevarket hadde Saras ektemann skrive om huset til Mahlerfamilien i Trondheim: «Det har ikke vært noen snushaner verken for optegnelse eller for å hente noe hos dere; så for min del ser det ut som dem har glemt hele stedet, og det er jo fint. Elles står det jo helt urørt så vi har ikke noe å være redd for». Og han vona Abraham snart ville vera i lag med dei att…

Blindt håp?

Noko som ser ut til å gå att mellom jødane før og under første delen av krigen, var den blinde trua på at «Dette vil nok gå over». Forfattaren nemner Saul Friedländer som skreiv i boka «The Years of Extermination» «at et fellestrekk hos det store flertallet av de europeiske jødene var «troen på rykter, selv de mest absurde, så lenge de ga håp», og det selv lenge etter at deportasjonene og utryddelsen var i gang». ⁱⁱⁱ)

I alt det eg har lese om denne perioden, ser det ut til å vera realiteten også mellom jødane her hjå oss. Det er den trua som gjorde at mannen til Sara rekna med at snart skulle dei møtast att, og at «…vi har ikke noe å være redd for».

Men det hadde dei. Familien til Sara vart drepne, og heimen deira vart konfiskert av Statspolitiet i Trondheim 06.02.1943. I lokalhistoriewiki-oppslaget om Abraham, står at «Likvidasjonsstyret for inndratte formuer la ut proklama etter han i august 1943». Det same gjalt nok for dei andre i familien….

Dette er ei av biletsidene og starten på kapittelet eg har fokusert på... (side 192-193)

Problemet med å få tilbake det som var røva.

Oskar Mendelsohn, Bjørn Westlie og mange andre har skrive om dei problema norske jødar møtte då dei prøvde å få tilbake det som var rettmessig deira eige, og det som hadde tilhøyrt drepne slektningar. Eg har vore inne på dette i ein tidlegare blogg i samband med Berit Reisel ^iv) og Bjarte Bruland sitt arbeid for eit så rettferdig oppgjerd som råd.

Rønnebu gjev, med utgangspunkt i Sara Bella Uthaugs historie, eit godt og allsidig bilete av den uretten norske jødar opplevde, - med Statspolitisjef Knut Rød som sentral eksekutør.

Rønnebu brukte undertittelen: «Knut Rød og ansvaret for holocaust i Norge». Mi kjensle under studiet av dette stoffet og det andre eg har funne om temaet, er den same som då eg las «Gråt mitt elskede land».^v)

Kanskje det er den rettferdigaste og rettaste reaksjonen på norske styresmakter si handsaming av jødane i landet vårt frå 1930-åra og fram til i dag?

----------------------

i) Knut Rød vart fødd i Oslo 30.06.1900, og døydde 19.05.1986. Han var medlem av «Nasjonal Samling» frå 1941-1943, og var den som leidde – og skreiv under papira – som sende norske jødar til døden i Nazi-Tyskland.

ii) Abraham Bernhard Mahler vart fødd i Trondheim 09.06.1920, og vart drepen i Auschwitz ein gong i 1943. På Abraham Bernhard Mahler – lokalhistoriewiki.no kan du finne meir informasjon om arrestasjonen og mellom anna folk i Volda sin reaksjon på det som hende.

iii) Sitat frå side 194.

iv) Berit Reisel skreiv boka: ««Hvor ble det av alt saman?» Plyndingen av jødene i Norge», Forlaget Press, 2021.

v) Av Alan Paton, Gyldendal forlag 1986. Tema: Rasisme og undertrykking i Sør-Afrika.

Bileta har eg teke av boka eg skriv om så du kan få ein ide av innhaldet.

Det er er forbode å bruka tekst eller  bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

 

Framsida på bladet eg nemner lenger nede i bloggen

«Frykt og stillhet» Del 4

Den siste eg vil dra fram av dei som er bidragsytarar til denne boka, er Ervin Kohn.ⁱ) Mitt inntrykk er at ingen er så ofte omtalt som han.

I Mendelsohns bok, «Jødenes historie i Norge», er han ikkje nemnt. Derimot er der fleire med det etternamnet og som truleg er av same familien. Familien kom frå Ungarn til Noreg etter krigen. Bestefaren var rabbinar. Sjølv er Ervin Kohn utdanna siviløkonom i Sverige, og har vore forstandar i «Det mosaiske trossamfunn» i Oslo gjennom mange år, og er vel den jøden i nyare tid som folk her til lands har høyrt mest om, - og frå.

I 2018 fekk han «Ikkevoldsprisen», noko juryen grunngav med: «Kohn er en modig stemme og derfor utfordrer han oss til både selvransakelse og nytenkning. Han reagerer instinktivt på urett og er rask med å si fra offentlig når enkelte grupper, ikke bare jøder – men også andre minoriteter – utsettes for diskriminering og hat fra enkeltmennesker eller fra storsamfunnet».ⁱⁱ)

Ein samlande person?

Då eg var i Auschwitz, fekk eg vera med på deler av den jødiske kulturveka i Krakov. Der hadde vore sju synagogar på eit relativt lite område, og «det einaste dei var einige om, var at dei var riv ruskande ueinige» sa guiden – litt fritt omsett av meg.

Skjermdump av ein artikkel i Aftenposten i mai 2017

Litt før påske fortalde avisene at dei to norske jødiske forsamlingane, «Det Mosaiske Trossamfunn i Oslo» (DMT) og «Det jødiske samfunn i Trondheim» (DJST), for første gong har etablert eit nasjonalt samarbeidsråd (NSJ). Leiaren for rådet er Ervin Kohn. Dette kan tyda på at han er ein samlande person i den jødiske minoriteten i landet vårt. For mange av oss ikkje-jødar står han truleg og som jødane sin viktigaste talsmann i det offentlege rom.

Eg har berre lyst til å ta med eit innslag av det det han seier i boka. Det er hans kommentar til nyttårstalen til statsministeren vår, eit tema som også andre er inne på. Med Støre var unnvikande og uklår, var Mette Frederiksen klår og omfamnande lik mange andre statsleiarar verda rundt.

«Jeg var helt målløs da jeg hørte nyttårstalen til Mette Frederiksen», sa han til den danske avisen Politikken. Han la til at hun sa alt det han savnet å høre fra Norges statsminister Jonas Gahr Støre. I sin nyttårstale nevnte Støre Hamas’ angrep på Israel med én setning før han raskt beveget seg over til lidelsene i Gaza. Den kontrasten ble lagt tydelig merke til i det jødiske miljøet i Oslo. «Det er en dramatisk forskjell på hvordan de to statsministrene opptrer i offentligheten», uttalte Kohn.» ⁱⁱⁱ)

Stor toleranse for jødehat i Noreg!

Kohn uttrykkjer og sin skuffelse for den store toleransen som det norske samfunnet – inkludert styresmaktene – har for jødehat. Det er snakk om at regjeringa gav ut ein ny handlingsplan for antisemittisme i 2024, og der Støre i føreordet «beskriver antisemittismen som gift – en fare for samfunnet, ikke bare for jødene.»

«Likevel er det tausheten som uroer Kohn mest. «Vi har sett det før, i mellomkrigstiden. Antisemittiske uttrykk fikk spreie seg, og reaksjonene uteble. Nå ser vi det samme. Når ingen sier tydelig ‘dette aksepterer vi ikke’, blir det en form for aksept. Toleranse i negativ forstand».^iv) Og så trekkjer han fram konkrete hendingar som då dei jødiske kvinnene vart bortviste frå 8. maitoget i Oslo i 2024, og LO sin toleranse for antisemittiske ytringar som ser ut til å vera utan grenser.

Illustrasjonsbilete frå Korsets seier s. 22-23.

«Jødenes beskytter»

Til sist i dette innlegget vil eg nemna ein reportasje med Kohn i «Korsets seier» ^v) 22.03.26. Overståande tittel vart sett under eit stort bilete av Kohn på framsida. Eg reagerte automatisk og tenkte på Salme 127,1b: «Dersom Herren ikkje vaktar byen, vaker vaktaren til fånytte». ^vi) Dette skriv eg ikkje som kritikk av Kohn. Eg trur heller at det bibelordet kan vera eit av hans favorittvers.

Men artikkelen var vel verd å lesa, både fordi Kohn der fortel ein heil del om seg sjølv, sin oppvekst og hans relasjon til mennesket som for meg og mange truande ikkje-jødar er både vår Frelsar og den kommande Messias som skal rå over denne jorda - frå Jerusalem.

På slutten av reportasjen står: «De siste årene har Kohns offentlige status fått noen riper i lakken. I årevis var han nestleder i Antirasistisk senter. I en rapport som kom fra same organisasjon i fjor ble han stemplet som en «ekstrem stemme».

- Jeg har hatt behov for å si at Israel har en rett til å forsvare seg. Viss det er kontroversielt, er jeg komfortable med det.

- Viss jeg sier at jeg mener at palestinaaktivisme er blitt viktigere for Antirasistisk senter enn antirasisme, vil du være enig med meg da, spør Selbekk.

- Det vet jeg ikke. Jeg har ikke fulgt godt med. De har ikke engasjert seg noe særlig i kampen mot antisemittisme. De har fått andre venner, svarer Kohn.» ^vii

Denne tanken får vera siste ord frå meg i dag!

------------------ 

i) Han vart fødd i Ungarn 21.07.1955.

ii) Sitat frå: no.wikipedia.org/wiki/Ervin Kohn

iii) Sitat frå side 59.

iv) Sitat frå side 76.

v) Dette bladet var pinserørsla i Noreg sitt organ, men vart selt og er no vedlegg til Dagbladet Dagen, Bergen.

vi) Frå Norsk Bibel, nynorsk utgåve.

vii) Sitat frå side 24 i bladet.

Bileta har eg scanna / teke ned sjølv.

Det er ikkje lov å bruka bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.