Kommunist + jøde = sant?

Jødane sin gudgjevne «Torah» har eit svært viktig element: Syndebukken. Du kan lesa om han i 3. Mosebok kapittel 16. Dette elementet frå den store soningsdagen (Yom kippur), har forplanta seg i alle kulturar der jødisk-kristen religion har slege rot. 

I perioden denne bloggserien min handlar om, er jødane syndebukkane som har skulda for nær sagt alt gale. Quisling og Hitler var einige om av jødane rådde over den vestlege delen av Europa og Amerika, og var årsaka til at nazistisk politikk vart motarbeidd. Slik kunne dei "forsvara" - i alle fall delvis, angrepet på t.d. Noreg.

I Aust-Europa var det kommunistane som rådde, men jødane kunne brukast som syndebukkar der og. Derfor marsjerte tyske og utvalde norske soldatar saman for å sigra over bolsjevikane. (Den delen av soga skal eg koma tilbake til).

Her heime var syndebukk-propagandaen sterk både i eugenikken og nasjonalpolitikken. I kapittel 16 i «Hva visste Hjemmefronten?», skriv Michelet (2018) om jødar som var  innlagt på sjukehus då aksjonen mot dei kom i oktober 1942: 

Det er ikke fullt klarlagt hvem «sykehusoperasjonen» brukte som grenseloser, men alt tyder på at det i hovedsak var kommunistenes grenseapparat som var i sving. I motsetning til en del andre etablerte eksportsentraler lukket ikke NKP sitt apparat for jøder. NKPs eksportsjef var den tyske kommunisten Hans Holm, som var kommet til Norge som flyktning i 1939, gjennom Nansenhjelpen. (s. 213-214).

Som venta tok "Rapport frå ein gjennomgang av Hva visste hjemmefronten?" tak i dette. Dei to siste setningane i ovanståande sitat står på s. 135 i boka deira. Dei starta med at Hans Holm ikkje var NKPs eksportsjef, men han var involvert. Herifrå og ut til s. 145 i boka prøver dei tre å motbevisa det Michelet har funne ut.  Men når eg vel å bruka eit blogginnlegg på dette, er det ikkje deira polemikk som interesserer meg. Derimot finn eg kombinasjonen jøde og kommunist interessant.

Oscar Mendelsohn skriv i soga si om jødar i Noreg. Nokre kom frå Aust-Europa. Den russiske revolusjonen hadde auka presset mot jødane der, og mange rømde. Då Noreg innskrenka (13.juli 1917) retten til utanlandske borgarar å bu i landet, gjekk det ut over jødar som ikkje var nasjonaliserte. Lokale politimeistrar og utleigenemnder skulle frå då av kontrollera og gjeva løyve til utlendingar som ville arbeida og bu i ein kommune.

Boka «Du skal fortelle det til dine barn. Det mosaiske Trossamfund i Oslo 1892-1992», har med meir om det som avisene var fulle av. Antisemittismen florerte. Jødane vart kalla «rasebastardar», «kryptojødar» osv. Og dei som protesterte, fekk sitt:

Ogsaa her hjemme i Norge har vi vore frasesvulmende vindhjerner á la Lenin. Men forrest på bænkerne, naar de holder sine brand- og mordforedrag, ser vi atter de samme: jøder, sorte og krusede orientalere. Og de gjør bestemt indtryk. – De virker som krølhaarede tigre, som endnu ganske visst er i bur, men som bare venter paa at taapen paa talerstolen skal faa vredet burets sprinkler saa langt fra hverandre, at de kan styrte ut og sætte sine klør i samfundets legeme og sine sultne tænder i dets strupe. (Sitat frå eit innlegg forf. dr. Bjarne Eide hadde i «Tidens tegn», nov. 1918).

I 1930 var raseblanding oppe: ... et stort antall kriminelle hadde utenlandske foreldre. Norge var i ferd med å bli en internasjonal søplekasse. 

Kart frå side 30 i "Du skal fortelle dine barn".

I trontaledebatten 1931 vart det sagt: En stor del av disse utlendingene som kommer inn i landet er rasemessig av mindreverdig kvalitet. Dårlig arvestoff som er kommet inn i rasen blir man aldri kvitt. (Overståande sitat er frå «Du skal fortelle det til dine barn. Det mosaiske Trossamfund i Oslo 1892-1992»).

Natta mellom 9. og 10. november 1938 gjekk nazistane hardt og blodig til verks mot jødane i Tyskland. Nansenhjelpa prøve i den tida å få jødar til Noreg. Dei fekk lov å ta inn 20 born i 1938 og 60 i 1939, under store protestar i avisene. Dei garanterte og økonomisk for 200 jødar, men kor mange som kom, veit eg ikkje. Johan Scharffenberg hadde føreslege i 1936 at me skulle ta mot 5000 jødiske flyktningar, men vart ikkje teken alvorleg. Helsedirektør Evang føreslo å ta inn jødiske legar til område med legemangel, men det vart stogga av legeforeninga. Ei ofte repetert grunngjeving for ikkje å ta mot desse jødane, var at dei var kommunistar! (Desse opplysningane om meir finn du i https://no.wikipedia.org/wiki/J%C3%B8der_i_Norge   Teke ned 10.01.21)

På slutten av 1930-åra vedtok justisdepartementet at her til lands at det skulle vera svært vankeleg å få opphald på grunn av raseforfylging i heimlandet. Medan Danmark og Sverige til dømes tok mot jødiske ungdomar til opplæring i landbruket med tanke på seinare arbeid i Palestina, tok Noreg ikkje inn ein einaste. 

Særleg høgresida i norsk politikk hadde stereotypisk oppfatning av jødar som bolsjevikar eller kommunistar. Det er slik eg oppfattar Bjarne Eides ord om Lenin i sitatet over.
Som eit sidesprang i denne samanhengen, har eg lyst å nemna debatten om jødisk rituell slakting (1930): 

I flere av debattinnleggene i Stortinget og i medier hadde argumentene en antisemittisk overtone, hvor det ble gjort klart at jødisk slaktemåte var unorsk, og at jøder ved å følge disse reglene ikke kunne anses som nordmenn.

Blant annet uttalte Bondepartiets Jens Hundseid at «Vi har ingen forpliktelse til å utlevere våre husdyr til jødenes grusomheter, vi har ikke invitert jødene hit til landet, og vi har ingen forpliktelse til å skaffe jødene dyr til deres religiøse orgier». Forbud mot jødisk rituell slakting ble gjort gjeldende fra 1930 og gjorde det vanskelig å leve som religiøs jøde i Norge. (Dette og andre sitat over er frå   https://snl.no/J%C3%B8denes_historie_i_Norge  Teke ned 10.01.21)

Farleg sanning?

I bloggen 05.01.21 la eg inn framsidebiletet av Skammen – en bok om sviket mot norske jøder under krigen 1940-1945 av Kjell Staal Eggen (2008). Boka er lettlesen og gjev nyansar i biletet av det som hende i desse mørke åra.

Baksida på boka

Føreordet er av Jan Otto Johansen som sjølv har skrive bok om desse hendingane. Johansen skriv:  … og boken foreligger nå – til ergrelse for enkelte kanskje, men som et viktig bidrag til nyanseringen av vår krigshistorie.

Boka har stoff om ting som hende med jødane i landet vårt, også hendingar som kasta skugge over både den norske stat og motstandsfolk som var uvillige til å hjelpa dei som prøvde å koma seg vekk.
Første kapitelet er  Ouvertyre til «Holocaust» (s.17) som fortel om handsaminga av jødar før innsamlinga og deportasjonen i 1942. Så kjem Feldmann-tragedien (s.27). Her fann eg meir detaljar enn eg hadde lese tidlegare.

Det som gjorde sterkast inntrykk på meg, var kapitelet  «De hvite bussene» (s.48) om dei fem norske jødane Pelle Hirsch, Assar Hirsch, Sammy Steinmann, Leo Eitinger og Julius Paltiel som ikkje fekk vera med då dei andre norsk vart henta heim frå Buchenvald-leiren den 3. april 1945. Dei var noterte saman med dei andre, men vart strokne av lista fordi dei var jødar! Paltiel fortel:

Paltiels forteljing med det ein tidlegare lesar meinte var viktig!

Den 11. april rømde SS-vaktene, og resten av fangane i leiren, også desse fem jødane, vart endeleg frie.
Me veit at Dei kvite bussane frå Sverige henta mange heim til Skandinavia frå dei tyske fangeleirane. Paltiel – slik han hugsa det – meinte at det var dette hjelpeapparatet som henta heim dei norske i Buchenvald 3. april, og som strauk dei fem av lista fordi dei var jødar. Boka har teke med faksimiler frå Aftenposten sin debatt om kva som hadde hendt, og kven som hadde ansvaret for at dei fem ikkje fekk vera med. Her står påstand mot påstand.

Som i alt eg har lese om krigen, kan det sjølvsagt vera ting som er hugsa feil eller misforstått. Det som undrar meg meir, er at når det kjem fram noko som kan kasta skugge over norsk innsats i den tida, får alltid tyskarane skulda. Slik og i dette tilfellet. 

Viktigaste delen av boka er etter mi meining frå «Det jødiske problem» i Telemark (s.56), ei hending eg har vore inne på i ein tidlegare blogg.

Som dei fleste andre  bøkene eg har lese for å laga denne blogg-serien, er «Skammen» lånt på biblioteket. Boka var likevel uvanleg å lesa: Viktige utsegn var merkte med gul markeringstusj. Kven som har gjort det, veit ikkje eg. Men det han eller ho fann interessant, var det som og fanga mi interesse. Det var nesten som eg skulle ha gjort det sjølv!

Den som er interessert, finn meir stoff i Holocaust – Tidsvidner.  Det er ein norsk dokumentar frå NRK Tv 2006 der mellom andre Julius Paltiel og Jo Benkov fortel om sine opplevingar.

Lov og rett - evig eller tidsavgrensa?

 Israel, eit demokrati på eigne premissar

«Israel er einaste demokratiet i Midtausten» ser me på trykk av og til. Det er sant når det gjeld valordning og styreform. Men på det juridiske, så er landet unikt. 

På bønneturen i 2015 fekk me omvising – og tid til forbøn – i bygget til høgsterett i Jerusalem. Biletet viser oppgangen der me gjekk inn. Den lange trappa endar i eit stort glas som gjev den som går her, utsyn mot himmelen over. Tanken til arkitekten er: Utsynet skal minna om Gud, han som gav jødane sin evige lov, Toraen, og som føl med i alt som skjer i dette bygget. Dernest skal den som går opp denne troppa, hugsa at det finast ein Gud om straffar den som bryt Hans lov.

Innganspartiet der me vart mottekne i høgsterett

Loven gav Gud til Israel då folket vart omforma frå eit stammefolk av trælar til ein fri og sjølvstendig nasjon ute i Sinaiøydemarka. Gong på gong seier Gud at det er ein «evig» lov. Derfor har det israelske demokratiet ikkje greidd samla seg om ein grunnlov slik det er normalt i andre demokrati! Bakgrunnen for Loven, er teokratiet: Guds-styret. Heile samfunnet skulle ordnast og levast etter Loven. Problemet var at med tida ville folket ha ein jordisk konge og vera «slik alle andre folk». (1. Samuels bok 8, 5-7). Situasjonen er den same i dag: Ein stor del av folket arbeider for eit moderne, sekulært samfunn med grunnlov og same system som andre demokrati vert styrt etter. 

Skilnaden mellom teokrati og demokrati, er stor. Medan Loven står for det Guds-bestemte og uforanderlege, står demokratiet for det fleirtalsbestemte og foranderlege. Toraen seier «Du skal ikkje drepa» (2. Mosebok 20, 13). Ser me på norsk lov, var barnet i mors liv verna ved lov fram til «Lov om svangerskapsavbrot» kom i 1960. I dag vernar norsk lov meir om livet til ein hoggorm enn til eit menneske under utvikling i mora sin mage!

Kva har dette med debatten om «Hva visste Hjemmefronten?» å gjera?

Det første har du alt lese: Jødane er eit folk som er ulikt alle andre, og dei «held seg ikkje til kongens lover». Med dei orda grunngav Haman sitt jødehat. Han hadde same målet som Hitler: «… lat det gå ut eit skriv med påbod om at dei skal rydjast ut». (Esters bok 3, 8-9). Kopien av dette, er Vansee-konferansen i Berlin 20. januar 1942, bortimot 2500 år etter Ahasverus og Esters tid. Planen heitte no «Die Endlösnung der Judenfrage» (= den endelege løysinga på jødeproblemet).

Eugenikken med sine rasehygiene-teoriar påverka mange deler av samfunnet. Skuleverket tvangsinternerte born og forbaud samar og taterar å bruka morsmålet. Medisinen tvangs-steriliserte personar med kroniske psykiske lidingar, taterar og urfolk. Noko slikt hende hjå oss og. På det juridiske området hadde landet vårt ein jurist som særleg markerte seg: Eivind Saxlund (1858-1936). Eivind var høgsterettsadvokat, forretningsmann og skribent. Mest kjend, så langt eg finn ut, var han for bøkene «Jøder og Gojim» som kom i tre utgåver. Eg har hatt til gjennom-lesing den første frå 1910 og «Jøder og Gojim II» frå 1911. Boka frå 1911 er identisk med den første, bortsett med nokre mindre tillegg. Mykje av stoffet byggjer på Theodor Fritschs «Handbuch der Judenfrage» og Chamberlain sin filosofi.
Det kom ei tredje utgåve i 1922, og då kombinert med forsvar av «Sions vises protokollar» som kom i norsk utgåve i 1905 under tittelen «Den nye verdenskeiser, Zions Lærde Ældstes Protokoller».
Tekstane er fulle av eugenisk tankegang, men hjå Saxlund er tekstane spissa mot jødar. Føreordet sluttar med dette:

 Dette inneheld "Jøder og Gojim"

Ingen Uvilje mod Jøderne har dikteret Udgivelsen, kun Ønsket om, at et af de fleste lidet paaagtet og forstaaet, men dog overmaade vigtigt Fænomen maa blive bedre  kjendt.
Bogen er skrevet af en Lægmand for Lægmænd. Ogsaa af en Nordmann for Nordmænn.
Hvad der giver mig Mod til at fremlægge dette lille Arbeide for Publikum, er Troen paa, at jeg derved dog vil bidrage til Støtte for den gamle og ærlige, norske Nationalkarakter, som jeg nødig ser undergravet af semittisk Livsopfatning.
Christiania i November 1910.  E. Saxlund. Høiesterettsadvokat. 

https://www.frihetskamp.net/marta-steinsvik

 

Kapittelet «Martin Luther om Jøderne» er trist å lesa, men gjev samstundes mykje informasjon om noko den lutherske kyrkja gjennom alle år han prøvt å bortforklara og nekta. Juristen Saxlund kjem tydelegast fram i kapittelet  «Den norske (og norsk-danske) Lovgivning om Jøder. Samlet af Forfatteren». Emnet går frå Gulatingsloven (Olaf den Helliges) frå 940, til «jødeparagrafen» i Grunnloven som vart oppheva i 1851. Kapittelet sluttar med «Jødenes Retsstilling i vort Land er nu ganske som andre Borgeres, i det de er ligestillede med kristne Dissentere». Det er for han ei ulukke…

Oscar Mendelsohn, i bind I av «Jødenes historie i Norge», Skriv (s. 496): «Det hadde ikkje vært særskilt grunn til å feste seg ved denne bok viss det ikkje hadde vært for de mange avisinnlegg som den førte til,…» 

Når det gjeld forsvaret av «Sions Vises Protokoller», var Saxlund på linje med Martha Steinsvik, forfattar, lingvist og teolog (ufullført studium på Menighetsfakultetet).  Ho skreiv, men reiste også landet rundt og heldt foredrag. Mendelsohn nemnet henne i boka si, og då fordi ho og Saxlund var knytte til det antisemittiske bladet «Nationlt tidsskrift. Sandheten» redigert av Mikal Sylten. I eit intervju i starta Steinsvik med utsagnet: «Jeg er selvfølgelig ingen jødehater, tvertom har eg alltid hat den største sympati for dette merkelige og begavede folk… Men man kan jo ikkje la personlige sympatier virke ind, saa man lukker øinene til for den store fare, jødisk storpolitikk er bli for den kristne verden…» (Aftenposten, 6. mai 1925). 

Framveksten og den sterke posisjonen eugenikk og antisemittisme fekk i tida mellom1900 og 1945, gjer at eg spør: Kor mykje innverknad hadde det på avgjerder i rettssystemet vårt? 

Kor mykje av desse tankane utgjorde ein bevisst eller ubevisst «bagasj» hjå dei som dømde i t.d. Feldman-saka?

Kan det vera andre saker lik Feldman-saka som er «gøymt» i norsk etterkrigshistorie?

 Løberg-saka

 
Osckar Mendelsohn skriv i bind to av «Jødenes historie i Norge gjennom 300 år» i avsnittet i avdelinga «XXII. Rettsoppgjøret om jødeforfølgelsene» om Feldman-saka. Der skriv han og om Løberg-saka.
Sverre Offenberg Løberg (1805-1976) var typograflærling i Skien då han kom med i motstandsarbeidet. Han vart tidleg arrestert og sat som fange både i Noreg og Tyskland. Etter krigen vart han valt inn på Stortinget for Arbeidarpartiet som han var aktiv i heilt fram til 1969. (Sjå elles m.a. https://nbl.snl.no/Sverre_L%C3%B8berg). 

Hans Solgaard Jacobsen (1901-1980) var fødd i Flekkefjord. Han studerte i Tyskland  1922-1925 og i USA 1925-27. I Wikipedia (https://no.wikipedia.org/wiki/Hans_S._Jacobsen) kan me mellom anna lesa dette:

Tilbake i Tyskland i 1927 ble han kjent med norske studenter, som juristen Albert Wiesener og den senere samfunnsforskeren Arvid Brodersen. Disse bekjentskapene gjorde at Jacobsen orienterte seg i retning av pangermanismen, og særlig Brodersen ga Jacobsen det intellektuelle grunnlaget for sin rasetenking. Tiden i Tyskland fikk han lidelsene og nøden etter Versaillestraktaten tett innpå livet, og knyttet ham emosjonelt sterkt til Tyskland.

«Løbergsaka»  oppstod då Jacobsen anla sak mot stortingsmann Sverre Løberg som hadde karakterisert Jacobsen si norske omsetjing av engelskmannen Ralph Hewin’s bok om Quisling: «Quisling, profet utan ære» som historieforfalsking. Boka hevda mellom anna at «ingen NS-medlemmer hadde noensinne hadde skadet jøder» (den norske utgåva s. 375), og at norske NS aldri hadde vore involverte i det jødane hadde gjennomgått. Det var tyskarane som hadde heile ansvaret for overgrepa. (Dette ser framleis ut til å vera kursen mange historikarar navigerer etter, inkludert forfattarane av «Motboka»).

 Professor Leo Eitinger og lektor Oscar Mendelsohn var jødiske vitne som saman med andre kunne slå fast at dette var løgn. Dom fall i saka 21. april 1969. Løberg vart frifunnen, og retten fann at Jacobsen hadde drive «kvalifisert historieforfalsking». Saka vart prøvt for høgsterett, og fekk same utfallet der.

Eggen-vitnemålet

 
I alle år etter krigen har informasjonen stort sett vore einsidig og positiv i sin omtale av motstandsrørsla. Svært lite negativt har kome fram, og personar som har prøvt å laga eit meir nyansert bilete, har ikkje fått kome fram med sine meiningar. Eit døme på dette har fått plass i «Dagen» 29.12.2020 under tittelen «Jødisk familie ble frastjålet 53.000 kroner. Trym Staal Eggen er sønnen til en respektert motstandsmann som lenge prøvde å fortelje kva som skjedde med jødene under krigen».

Bakgrunnen er at MILORG i Telemark ikkje ville hjelpa den jødiske familien Becker ut av landet då tyskarane var etter dei. Svaret var «Sett dem på gata og la tyskerne overta». I tillegg til å nekta hjelp til rømma til Sverige, svindla dei familien for tusenvis av kroner som – etter det som vart sagt etterpå, vart brukt i motstandsarbeidet (mellom anna  til illegale aviser).

Kjell Staal Eggen greidde å få nokre av familien over til Sverige, og fekk prisen «Righteous Among the Nations» frå Holocaustsenteret Yad Vashem i Israel for arbeidet sitt. Eggen prøvde etter krigen å få gjeve ut den informasjonen han sat med i bokform, men fekk avslag med orda: «meget interessant, men litt for spesielt til å utgis i Norge nå til dags». 

Manuskriptet vart endeleg ugjeve i 2008 og lansert på Holocaustmuseet i Oslo under tittelen «Skammen». I etterordet skriv Sigurd Becker, ein av dei som Eggen hjelpte til Sverige: 

Det er med underlige og vemodige tanker jeg har lest gjennom manuskriptet til Kjell Staal Eggen. Enda så mange ganger vi snakket sammen og har berettet for hverandre om det som skjedde, dukker det opp nye opplysninger som gjør at stadig flere brikker faller på plass. Eggens oppgave har vært å beskrive hvor unnfallende norske myndigheter var overfor den jødiske befolkningen under krigen 1940-45.

Kva var Feldman-saka?

 
Etter det som står i «Jødenes historie i Norge gjennom 300 år. Bind II» av Oskar Mendelsohn, , (XXII. Rettsoppgjøret om jødeforfølgelsene), på internett og andre kjelder, er dette eit samandrag av det som hende:
Rachel  (f. 1891 i Gomel, Russland) og Jakob Feldman (f. 1891 i Kiev, Ukraina) kom til Noreg som flyktningar i 1911. Dei fekk ikkje born sjølve, men adopterte ein gut (slektning). Den 22. oktober 1942 hadde sonen deira, Hermen, reist saman med nokre andre for å rømma til Sverige. Den norske grenselosen Karsten Løvestad, som var med dei, skaut og drap den nazivennlege politimanen Arne Hvam som kontrollerte reisedokument på toget. Herman hoppa av toget i fart, knekte armen mellom anna, vart teken og torturert. Han vart seinare sendt med «Gotenland» til Tyskland/Auschwitz og drepen 20.08.1943.

Saka vart slege stort opp i alle media. Jødane fekk skulda og alle jødiske menn  politiet fekk tak i, vart arresterte fire dagar seinare. 

Ekteparet Feldman var rundt 50 år då dei, etter arrestasjonen av sonen, prøvde å koma over til Sverige. Jakob var disponent i eige firma og tok med det dei kunne av pengar og verdisaker. Grenselosane som skulle føra dei, var Håkon Løvestad og Peder Pedersen. Men turen gjekk ikkje til Sverige. I staden vart dei to drepne (truleg) 27. oktober 1942ii og søkte ned i Skrikerudtjernet i Trøgstad. Kva som eigentleg skjedde, er uvisst, men då lika flaut opp att i mai året etter, viste det seg at dei var bundne og alle verdiar fjerna før kleda var fylte med stein og dei vart nedsøkte for å dekka over ugjerninga.
 

Saka vart først «henlagt til observasjon», men kom opp i 1947. Ho vart handsama både i tingretten og lagmannsretten. Dei to sa dei hadde handla i naudverje, og med sterk støtte frå folk knytte til MILORG, vart dei frikjende i begge instansar. (Sjå m.a. https:// www.klikk.no/side3/historie/jodeforfolgelse-i-norge--feldman--arne-hvam--nazi-politimann-6852956).
Håkon Løvestad var bror til Karsten Løvestad, grenselosen som skaut og drap Arne Hvam på toget frå Oslo 22. oktober. Karsten var arrestert og mishandla på det tidspunktet Håkon Løvestad og Peder Pedersen tok på seg å losa ekteparet Feldman til Sverige. Same natta som politiet arresterte jødiske menn over heile landet, var Rachel og Jakob Feldman i Løvstad og Pettersen si makt på Trøgstad.  Vart dei to drepne på grunn av det som hadde hendt med Karsten Løvestad (bror til Håkon)? Eller var motivet verdiane dei to hadde med seg? Eller …? 

Wikipedia har dette: En jødisk bekjent av Feldmann hadde støtt på grenselosene i Sverige og mente at en av disse benyttet gulluret til Jakob Feldmann. Da den nevnte broren igjen ble avhørt, innrømmet han til slutt at ekteparet som hadde kommet til gården i oktober 1942 faktisk var Feldmanns. Grenselosene ble konfrontert med mistankene i januar 1947. Begge innrømmet forholdet og de ble satt i varetekt 31. januar og 1. februar 1947.
Losene vedsto seg drapene, men argumenterte med at flukttraseen sto i fare for å bli kompromittert til tyskerne og at de hadde handlet i nødverge. Flere mektige Milorg-medlemmer vitnet i grenselosenes favør.[2]
De ble frifunnet for drapene, men dømt for underslag av penger og et gullur paret hadde hatt på seg. Det var uklart om losene drepte paret for vinnings skyld eller for å sikre organisasjonen og flyktningruta. Frifinnelsen henger sammen med usikkerheten omkring dette. (https://no.wikipedia.org/wiki/Feldmann-saken)

Same data kan ein finna andre stader. Mendelsohn skriv av retten bygde på § 47 om «Nødrett», og begge vert frikjende for drap og for å ha teke ekteparet sine verdiar «i vinnigs hensikt».

Denne kopien finn ein på internett.

På https://www.nrk.no/osloogviken/xl/ekteparet-feldmann-drept-av-grenselos-1.12644202 finn ein bilete og også ein kopi av dokumentet for Statspolitiet til Politimeisteren i Sarpsborg. Særleg interessant er fotnoten «Fortrolig!» Nedst på arket står m.a.: «Etter hva jeg har fått opplyst skal det herske den alminnelige mening i bygda at de omkomne er blitt ranet og ombrakt av en eller flere personer som har skullet vise dem vegen over til Sverige. I den forbindelse blir det nevnt det forhold at de omkomne var bundet». Lenger nede står «at lommene var vrengt». (Det som er understreka her, er understreka med raud blyant i originalen).

Den norske jøden Bernhard Goldberg var marinelege i England under krigen og knytt til Sjøforsvarets Sanitet. Han  rømde frå Ålesund til Shetland i 1941 og er den høgast dekorerte jøden i dei allierte si teneste (St. Olavsmedaljen med eikegrein, Krigsmedaljen, Kong Haakon VIIs minnemedalje og Deltakarmedaljen). Han skreiv ein kronikk i «Dagbladet» 19. 05.1947: «Er vi jøder allikevel av mindre verdi?» Spørsmålet kan utfyllast med eit anna spørsmål: Hadde det vore to «norske nordmenn» (= av nord-arisk rase) som grenselosane hadde drepe, hadde dommarane då kome fram til same resultatet? Hadde sentrale personar i den norske motstandsrørsla også då arbeidt for å få mordarane fri?
Eg berre spør… 

------------------------
i Karsten Løvestad vart skoten 03.09.1942 i skogen på Trandum.
ii Natta før den «antatte» drapsdatoen (natta mellom 26.og 27.10.1942) var det politiet arresterte alle jødiske menn over 15 år.

Motboka

 
Som reaksjon på Marte Michelets bok «Hva visste Hjemmefronten?», gav Dreyers Forlag Oslo i 2020 ut «Rapport frå ein gjennomgang av Hva visste hjemmefronten?» av Elise B. Berggren, Bjarte Bruland og Mats Tangestuen. Eg fekk den i hendene i jula. Boka startar med «Føreord» av oppdragsgjevaren, Svein Gjerdåker, ansvarleg redaktør i «Dag og Tid». Han skriv at oppdraget, gjeve i 2019, var «å få til ein systematisk gjennomgang av dei mest sentrale påstandane i boka». Tanken var ein lengre artikkelserie i Dag og Tid. På grunn av stoffmengda enda arbeidet opp som bok.

Etterpå kjem «Innleiing» av dei tre forfattarane. Som elles i boka, er referansane mange. Det eg sakna mest, var eit register over personar, organisasjonar og stader som var nemnde i boka. Kanskje slikt ikkje høyrer heime i ein rapport, men det ville gjort det lettare å leita opp og få oversikt over stoff som er behandla fleire stader i dei 305 sidene.

Kva er ein «rapport»? 

«En rapport er en tekst som skal gi saklig informasjon om et saksforhold eller et utført arbeid, og den kan inneholde både faktaopplysninger, analyser og vurderinger som mottakeren har behov for.» (https://ndla.no/nb/).

Så langt eg finn, er innhaldet i samsvar med denne definisjonen. Og som rapportar flest, -  tung å lesa og til tider kjedeleg. Men det skal vera sagt: Dei tre forfattarane – har gjort ein grundig gjennomgang av «dei mest sentrale påstandane til Michelet og om ho har grunnlag for desse kjeldene». (s.16, 1.avsn.). Boka er delt slik: Del 1: Varsla. (s. 19-93).  Del 2: Motstandsrørsla og fluktapparatet. (s. 94-232). Del 3: Fotnotane (s. 233-250). Del 4: Aktørane. (s. 251-284).

På spørsmåla forfattarane har teke opp, finn ein mykje informasjon. Naturleg nok meir enn det som står i Michelet si bok. Først og fremst fordi dei har fylgt «vegen» ho staka opp, men og fordi dei med sin faglege bakgrunn naturleg nok finn meir materiale og samla eit breiare datagrunnlag enn ho greidde som gjekk føre. At Michelet kan / må ha oversett ting og mistolka utsegn, er klårt. Ho er ikkje menneskje utan…

To av rasehygiene-bøknene eg har lese.

Problemet i mine auge er vurderinga av dei data som vert lagd fram. Ordtaket seier «Alt kjem an på auga som ser». Filosofen Kant (1724-1804)  snakka om transcendental idealisme: Ting i seg sjølv er ein storleik. Det tingen er for oss (sett gjennom farga briller), kan vera noko heilt anna!  Ikkje berre på grunn av forskjellege synsvinklar, men fordi inntrykket vårt vert tolka ut frå individuelle interesser, tidlegare erfaringar, utdanning osv. Eit eksempel i boka er Arvid Brodersen. (Del 4/9 s.255-273). Ein nordmann utdanna i Tyskland og som – i alle fall i ein periode av livet – ser ut til å ha hatt eit positivt tilhøve til nazismen. Michelet skriv: «Brodersen lot seg derimot rive med. Både i Norge og i Tyskland fungerte han en periode som talsmann for nazismen». (s. 255) Ein tanke motboka satsar mykje på å mot-bevisa. Men kva er sant? Begge deler? Kanskjet han skifte meining ein eller annan gong i livet?

Eg har prøvt å setja meg inn i norsk eugenikk (sjå bloggen frå 24.10.2019) og den sterke påverknaden dette tankegangen hadde på folket vårt frå 1900 og utover. Inntrykket er skremmande. Med den bakgrunnen er det vanskeleg å godta at alt  som vart gjort under krigen, berre vart motivert av fedrelandskjærleik og idealisme. 

Den delen av boka som eg fann mest interessant, var stoffet om transporten av jødar og andre over til Sverige. Også her er forfattarane i forsvarsposisjon og ser ut til å ha som mål å slå i hel alle argument og spørsmål som kan gjeva noko anna inntrykk enn det etterkrigstida har teikna for og i oss som vaks opp den gongen. Her er det eg mest sakna namneregisteret. Eg fann t.d. Feldman-saka omtalt i samband med Alf. T. Pettersen:: «Spørsmål 3: Hadde Alf T. Pettersen kontakt med grenselosane som drap to jødiske flyktningar?» (S. 169-170), og i "Alf T. Pettersen, avsluttande kommentar" (S. 225-230). I Michelets bok er denne saka nemnt på sidene 192-194, 209, 242, 307, 309, 338 og 343.
-----------
Han kom til meg med avisa nemnt i bloggen «Nisjemedium nr. 2: Dag og Tid», fortalde om oppgjeret med ein nazi-lensmann. Då arbeidet hans vart gjennomgått og vurdert, fann dei fleire tilfelle der folk i bygda hadde vorte melde, men utan at lensmannen hadde gått vidare med saka. Grunnen var at han kjende bygdefolket og meinte at desse vart melde på grunn av misunnelse, hemnlyst eller andre motiv han ikkje kunne godta. Dette vart til hans fordel i rettsoppgjeret. Biletet av han fekk dermed eit nytt penselstrøk. 

Kanskje det var slik med mange at biletet ikkje berre har heil-kvitt eller heil-svart? Me – som menneskje – ber i oss både godt og gale. Det er derfor eg sjølv til dømes så sårt treng ein Frelsar som kan hjelpa meg og «held meg i øyrene» (som dei sa dei gamle). Menneskje - både på rett og feil side under krigen, sleit sikkert med å vita kva dei burde gjera til tider. Ikkje alltid fann dei beste løysingane. Først når me vågar å sjå bak bileta etterkrigstida har skapt for og i oss, kan me oppdaga reelle menneskje.

Me må tåla at det vert stilt spørsmål om kva som eigentleg hende, og godta at deler av soga må omskrivast dersom målet vårt er å koma så nære realitetane som mogeleg.

Kva visste – eller ikkje visste – heimefronten?

Dette spørsmålet ser ut til å vera aktuelt for fleire enn meg. Debatten har toppa seg etter at etterkomarar til dei Michelet skriv om, vil dra forfattaren til doms for boka. Dei har lagt press på forlaget for å få stogga salet, og har hyra ein «stjerneadvokat» til å føra ei eventuell sak for dei. Er det meininga deira å sperra for alle andre meiningar enn dei som har vore «opplese og vedteke» frå 1945 og til no? 

Den sigrande part er det som skriv historia, er det sagt. Heimefronten var den sigrande part etter krigen og fekk sin rettmessige omtale både i media, i skulane og elles. Dei ofra mykje for at me skulle få oppleva eit fritt land. Mange ofra alt. Ingen kan ta frå dei æra for det dei gjorde og heller ikkje takken for det dei ofra for oss alle. For landet og for folket. Men samstundes må det vera lov å stilla spørsmål med ting som vart sagt og gjort både i tida som ligg bak oss, og den me lever i.

Eg har lese boka til Michelet, og lese ho grundig. Mot-boka skrive av «de tre faghistorikerne; Elise Barring Berggren, Bjarte Bruland og Mats Tangestuen» (sitat frå redaktørinnlegg i KS som eg skal koma tilbake), ser eg fram til å få lesa. For tida står eg på venteliste på biblioteket! Det lyt eg eventuelt koma tilbake til. Men det som fanga mi interesse, er omtalen i media. Det synest å gå frå rein fordømming av Michelet si bok, til forsvar. 

Det siste eg har lese, er frå Heimefront-museet som seier dei har gjeve både Michelet og dei tre faghistorikarane som skreiv «mot-boka», fri tilgang til det materiell og dei data museet rår over. Så har dei gjort sitt. Resten er opp til den som les, som prøver å skaffa oversikt over dei data som føreligg, og som i si tid trekkjer konklusjonar. Så får både konklusjonane og eventuelle feiltolkingar stå sin prøve både for samtida og framtida. 

 Og eg, kvar er min plass i dette biletet sidan eg tek det opp i bloggen min? Ikkje er eg faghistorikar og heller ikkje journalist. Du – om du les dette –kan berre seia at «Han ikkje har betre vit!» Kanskje du då er nærare sanninga enn både eg og du tenkjer oss. For eg trur det er sunt at nokon har mot til å gå utanfor det som er sett på som det einaste rette. Det som er «in». 

Denne og liknande plakatar har me sett mange av detten året.

Vaska eg hendene godt nok etter eg hadde handla? Kanskje er tastaturet no fullt av snikande virusittar som vil ha meg til sengs med feber og pusteproblem? Vel, eg prøvde som den pliktoppfyllande borgaren eg er, å gjer mitt i denne nasjonale dugnaden: Handvask- og ein meters-avstand-dugnaden og-så-vidare, veit du. Til beste for oss alle. 

Men kva har handvasking med Marte Michelet og debatten rundt den å gjera? Handvask og det som er opplese og vedteke Folkehelseinstituttet (https://www.fhi.no/publ/2013/handhygiene--handvask-trinn-for-tri/) har gjeve ut denne plakaten for å spara liv. Kunnskapen kan dei takka Ignaz Philipp Semmelweis for. Han var dokter på eit sjukehus i Budapest i ei tid då teiknet på ein god kirurg var at han lukta formalin. Det beviste at han dissekerte døde og dermed visste korleis han best skulle skjera i dei levande!

Semmelweiss fekk ein ide om korleis sjukdomar spreidde seg og sette i gang krav om vask av hendene på avdelinga si! Han fekk både kollegaer og studentar mot seg. Måte på toskeskap! Alle visste at månen og planetane, tussar og troll, hekser og trollmenn – eller jødar, var det som sette sjukdom på folk. Det «visste» dei, og derfor var det både uvitskapeleg og frekt å hevda noko anna. Semmelweiss vart sagt opp, og kalla «Nestbeschmutzer», omsett på godt norsk «Fugl som skit i eige reir!». (https://no.wikipedia.org/wiki/Ignaz_Semmelweis). 

Innlegget seier at kanskje han døydde av mishandling (= mange beinbrot) frå dei som skulle pleia han då han var innlagd for blodforgifting! Andre stader har eg lese at han vart så deprimert av motstanden og tanken på alle barselkvinnene han hadde teke livet med sin dårlege hygiene, at han tok livet sitt.

 Ofra han livet for å berga også oss som lever i denne coronaen? I så fall fylgde han fotspora til ein jøde som døydde 1832 år tidlegare. Om vår kalendar er rett, då. Nok om det. 

Men alle – frå ho Erna i regjeringa, til oss vanlege utover i landet, seier: «Vask hendene!» Det MÅ me om me vil halda oss friske!