Engelske aviser

Foto av teikning frå side 6, - 28.12 i Daily Mail

England er eit paradis for den som likar papiraviser. Her er mange og til relativt låge prisar. ⁱ Etter mi meining høyrer eg heime i det politiske sentrumet i norsk politikk. Bortsett frå ein gong då «Senterpartiet» var eit sentrumsparti, er eg Kristeleg folkeparti veljar. Dette påverkar sjølvsagt kva aviser eg les, både på nettet og i papirutgåve.

Papiravisene eg har kjøpt her, er «Daily Mail» og «Daily Express». I tillegg les eg dagleg «Jerusalem Post» på nettet. 

Same dagen som Jerusalem Post tok opp ei forunderleg sak (28.12.25), skreiv engelske aviser om det same. Den egyptiske ekstremisten Alaa Abd El-Fattah vart «ynskt varmt velkomen tilbake til England» av statsminister Starmer. El-Fattah har egyptisk og britisk statsborgarskap ⁱⁱ, og fekk koma heim til sitt nye heimland, England, etter «diskret diplomati med topp prioritet» orkestrert av arbeidarpartiregjeringa til Starmer (= Labour). Det fortalde Daily Mail meg.

Statsministeren sa: «Eg er så glad for at Alaa Abd El-Fattah er tilbake i Storbritannia og er på nytt i lag med familien…». Avisa mi brukar derimot overskrifta «Signalet dette sender, er grotesk!» Ei slik sterkt personleg velkomsthelsing frå statsministeren, er uråd å forsvara, står det. Medan statsministeren fokuserer på familien som er letta for å få Alaa heim til England, fokuserer avisene på personen.

Kven er Alaa Abd El-Fattah?

I Daily Mail er det leiaren for dei konservative som har fått førstesideoppslaget: «Kemi: Eg ynskjer ikkje at folk som hatar landet vårt, skal få vera her». Inne i avisa kjem så ei vidare utgreiing om kven Alaa Abd El-Fattah er og kva han står for.

Når det er snakk om jødar, nektar han for at holocaust nokon gong har skjedd. Han støttar drap av jødar og oppfordrar lesarane sine til å drepa fleire, - også sivile. Han kallar dei som drep jødar for «heltar»!

Men han skriv og at han hatar det engelske politiet. I 2011, då det var mange protestar i England, skreiv han: «Gå og brenn ned Downing Street. Jakt på politifolk, dummingar». Og: «Politifolka er ikkje menneskje, dei har ikkje rett til å gjera det dei gjer, så la oss gå og drepa dei alle».

Han skriv dessuten at han hatar alle kvite, og særleg kvite av engelsk, fransk eller tysk avstamming!» ⁱⁱⁱ

Korleis kan ei regjering som arbeider mot antisemittisme, forsvara ein slik mann?

Dette er eit av spørsmål som ikkje har noko med politisk farge eller personleg sympati å gjera. Det er å visa manglande samsvar mellom det som vart sagt i fine talar, og det regjeringa arbeider for i praksis. Statsminister Starmer lovar å verna jødane, men jublar for at ein som offentleg oppfordrar til å drepa jødar og engelske politifolk, er komen tilbake til landet!

Eit viktig spørsmål i avisene er til kven og kvifor eit land gjev innvandrar statsborgarskap. I dette tilfellet er det ein som er fengsla i landet der han vart fødd, og som får landet han migrerte til, til å bruka diplomatiske kanalar for å sleppa han ut or fengslet.

Bør det ikkje stillast krav til dei som vil vera engelske statsborgarar? Og: Burde ikkje personar med så ekstreme haldningar som Alaa Abd El-Fattah missa statsborgarskapet og verta utviste frå landet?

Daily Express 30.12 uttrykkjer raseri fordi «Nr 10 (=Downing Street) insisterer på at ein «anti-britisk opposisjonell som «ynskjer død over sionistane» er velkomen her (= i UK)»». Jerusalem Post, den første eg såg som nemnde denne saka, stilte same spørsmålet.

Riddarmedalje til den som lyg om Israel?

Ei anna sak som Jerusalem Post har skrive om, har eg ikkje funne noko om i avisene her endå. BBC-sjefen Charlotte Moore var ansvarleg for ein dokumentar som viste eit forvridd bilete av situasjonen i Gaza. BBC viste bilete av Abdullah Al-Yazouri og skreiv om det «stakkars barnet» som leid under Israels misgjerningar! I ettertid kom det opp at Abdullah var son til ein av Hamasleiarane, og at innlegget var laga for å laga eit urett bilete av det som føregjekk!

Under oppvasken i etterkant der leiinga av BBC slo fast at rapporten hadde ««alvorlege og skadande» ^iv resultat», måtte Charlotte Moore saman med fleire ansvarlege, gå av. Men tysdag 27.12 gjorde Starmer henne til «Officer of the Bristish Empire» (OBE), på trass av det ho hadde gjort. OBE er ein medalje som vart innstifta i 1917 for engelskmenn eller personar frå det britiske samveldet som «har utført verdfulle handlingar» for samveldet. ^v

For meg med fleire er det vanskeleg å sjå at ein person som er avsett for å ha spreidd usann informasjon gjennom BBC, kan premierast på denne måten. Det er like uforståeleg som statsministeren sin «jubel» over få «heim att» ekstremisten Alaa Abd El-Fattah.

Manglande etiske grenser?

Spørsmålet om grensesetjing og etiske haldningar i politikken er ikkje berre eit aktuelt tema for England. For oss som er «norske nordmenn i Noreg» ^vi, er spørsmålet like aktuelt.  

Kanskje 2026 kunne verta året då spørsmål om «rett» og «gale» i politikken, kjem på dagsorden?

Eg ynskjer deg og alle eit velsigna og rikt år 2026!

-----

i Abonentar for Daily Mail betalar 90 pence for avisa kvar dag. Med dagens kurs er det ca 12 kroner, - levert på døra.

ii Han er egyptisk av fødsel, men utnytta sitt britiske statsborgarskap (frå 1981) for å sleppa ut av fengsel i landet der han var fødd! Yasser Arafat (f. 1929, d. 20049) var også egyptisk av fødsel. Han var terroristen som vart leiar for PLO. Han hadde bakgrunn i Fatah og utgav seg for å vera «palestinar».  El-Fattah oppfattar seg som engelsk, men vert kalla «ekstremist» fordi han muntleg og skriftleg oppfordrar til drap av jødar, engelske politi folk m.fl.

iii Dette er mi omsetjing av utsnitt i artiklane i aviser som kom ut 28. og 29.12.25.

iv Originaltekst: ««significant and harmful» mistakes».

v Frå Wikipedia sin omtale av riddar-ordenen. Mi omsetjing av «Who has made significant achivement for the United Kingdom»

vi Eg hadde ein gong langt tilbake i tida ein lærar som brukte dette uttrykket når han snakka om etnisk norske borgarar.

vii Ebrahim Raisolsadti, også kalla Ebrahim Raisi (f. 1960 – d. 2024) var dommar før han vart president in Iran. Han vart kjend for å ha dømt tusenvis av opposisjonelle og andre som vart sett på som farlege av prestestyret, til døden. Derav namnet «Slaktaren frå Teheran».

Bileta er foto eg har teke av avisene eg refererer til.

Det er ikkje lov å bruka bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Framsida på boka

 Det «gløymde» holocaust

Nazistane sine misgjerningar før og under den andre verdskrig er noko verda aldri må gløyma. Men når det er snakk om det som skjedde i Auschwitz, Birkenau og dei andre leirane, er det stort sett overgrep mot jødar som vert drege fram. Det var også andre som vart fengsla og gjennomgjekk mishandling i desse leirane.

I ein tidlegare blogg har eg vore innom dei norske som vart sende til Tyskland til «Nacht und nebel». Målet nazistane hadde for dei, var at dei skulle forsvinna i «natt og mørke» og verta gløymde for alltid og av alle.

Heldigvis er kunnskapen om alt dette teke vare på, og stadig dukkar det opp bøker og andre kjelder med ny eller utvida kunnskap om det som hende.

«A gypsy in Auschwitz» ⁱ

Dette var tittelen på ei bok eg fann i ein bruktforretning i Exeter hin dagen. Det første eg tenkte då eg såg namnet «Rosenberg», var at forfattaren var jøde!

Otto Rosenberg (f. 28.04.1927– 04.07. 2001) er nemnt i Wikipedia under omtalen av Sinti-folket. I boka si omtalar han «Sinti» og «Roma». Dei siste er i nyare tid i Noreg omtalt som «romani», men eg trur det vert brukt på alle sigøynarar hjå oss, uansett kvar deira opphavlege heimland er. Namnet «sinti» var i alle fall ukjent for meg.

Rosenberg var fødd i Aust-Prøysen, men familien flytte til Berlin der Otto vaks opp. Dei tre første kapitla i boka handlar om oppveksten hans hjå bestemora. 13 år gammal, altså i 1940, slutta han på skulen og fekk seg arbeid. I den tida i Tyskland var rustningsindustrien i sterk vekst, og Otto fekk arbeid der. Men gleda var kortvarig.

Baksida av boka

Ein dag oppdaga han eit forstørrelsesglas på noko ved jernbanesporet han fylgde på veg til jobb. Det skrudde han av fordi det gjorde ting han såg på, så mykje større! Men same dagen vart han oppdaga og fekk ei kortare fengselsstraff for tjuveri.

Same dagen soningstida var over, vart han fengsla på nytt. Etter ein del att og fram, vart han send til Auschwitz. Han var då nesten 16 år.

Sigøynarane vart samla på eigne leirar i dei eksisterande leirane. Der, på «Gypsy-Camps» fekk dei først bu med familien, men leirkommandantane hadde glede av å splitta familiane. Otto var arrestert åleine, men fann att nokre av sine i leiren.

Han arbeidde ei tid på «Saunaen», ei brakke som vart brukt til bading og avlusing. Ho låg i nærleiken av gasskammera og dreiv avlusing av tøy med Zyklon B-krystallar. Gassen drap bakteriar og sopp, skriv han. Kleda vart så sende gjennom eit dampbad før fangane fekk dei tilbake. Lus var der i så store mengder at etterpå kunne dei samla dei opp med spade!

Alle i leiren, også soldatane, kom til «Saunaen» for å bada og få reinsa kleda sine. Når det var SS-soldatar, var det Otto sin jobb å pussa skoene eller støvlane deira så dei skein.

«Kanada-kommandoen»

Saunaen låg ikkje langt frå gasskammera der «Kanada-kommandoen» arbeidde. Den hadde oppgåva med å senda folk inn i gasskammera, og etterpå å samla saman lika og få dei til krematoria. Han skriv at desse vart bytte ut kvar seks veker fordi dei ikkje makta arbeidet lenger, og for at kunnskapen om det som føregjekk, ikkje skulle koma ut.

Etter det eg hadde lese før, var det jødar som vart utvalde til dette arbeidet, og som held på til dei sjølve ikkje greidde meir og vart send inn «for å bada». Det var og jødar som hadde oppgåve med å spreia oska frå krematoria på jordbrukslandet omkring leirane. I ei bok står det om jødane som gjekk og spreidde oska, og som på grunn av vinden, vart heilt innsmurde og grå i løpet av arbeidsdagen. Den same forfattaren skreiv om dei vakre blomane og grønsakene som vaks fram på grunn av denne gjødslinga!

Presentasjonen av forfattaren
på innsida av permen framme

Rosenberg skriv at for å få Zyklon B til å fungera i gasskammera, vart krystallane kasta inn gjennom hol i taket, og så vart vatnet slege på for å utvikla krystallane til drepande gass. Dette var nytt for meg .ⁱⁱ I det eg hadde lese før, var ikkje bruk av vatn nemnt.

Etter krigen

I siste fase av krigen freista soldatane å drepa så mange dei kunne av sigøynarane og. Målet var å sletta alle spor. Otto Rosenberg overlevde saman med nokre få av slekta si. Etter kvart kom han tilbake til Berlin der han hadde vakse opp, og fann ein by i ruinar.

Han vart då med på oppryddinga etter bombene, og reinsa murstein til bygging. Desse arbeidarane fekk litt lønn for arbeidet, men ikkje mykje. Først på 1950-talet var det snakk om at sigøynarane skulle få erstatning for det dei hadde gjennomlidt. For å få det måtte han gå til distriktsdomstolen ⁱⁱⁱ i Berlin.

Men han vart avvist. Dei ville ikkje godta at han var frå Berlin. Dei sa: «Han er ein sigøynar, omvandrar og så vidare. Berlin har aldri vore heimen hans». Og sidan fødselsattesten og papira hans var tekne frå han, hadde han berre sine eigne ord å stilla opp med.

For å bevisa kven han var, ville domstolen at han skulle få opna grava til mora for å få bevis på at han  verkeleg var sonen hennar! Då eksploderte han, velta skrivebordet og skreik: «De er alle nazistar! De krev at mor mi skal verta grave opp att på tross av alt ho måtte gjennomgå, og etter at alle borna hennar er døde. Alt dette krev de før de skal gjeva meg desse blodpengane!»

Etter det prøvde han ikkje lenger å få erstatning slik han skulle og burde fått. Men han gav ikkje opp. Den som les Wikipedia m.m., vil sjå at han er nemnd mellom dei frå Sintifolket som er kjende internasjonalt!

Otto Rosenberg sine opplevingar både i og etter opphaldet i konsentrasjonsleiren, er nokså likt det jødar og andre forfylgde opplevde. Norske styresmakter var like vrangvillige overfor jødane som kom heim att etter krigen som distriksdomstolen i Berlin var. Desverre...

Kva norske av sigøynarslekt opplevde, har eg aldri lese noko om. Kanskje det finst etterkomarar av ein norsk «Otto Rosenberg» som kan fylla ut dette tomrommet i norsk soge?

--------------------

i På norsk: «Ein sigøynar i Auschwitz».

ii Han skriv om dette frå side 100 og utover.

iii Omtalt frå side 186 og utover. Sitatet i neste avsnitt er frå side 187. Omsetjinga frå engelsk har eg gjort sjølv.

Bileta har eg scanna av boka eg las.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete av denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

 

 

Cameliaen i hagen er også pynta til jul!

England

Eg fekk knapt slege av flymodus før telefonen min ynskte meg «Velkomen til England»! Eg sa «Tusen takk» inni meg og tenkte at no skal han ha fri, han og. Eg er her for å ha ferie, og om råd, læra noko nytt.

Det var regn heime, og det har det vore her og. Men innimellom stikk sola fram i lange periodar. Cameliaen i hagen står i full blomst, og bøane er grøne. Det var kornåkrane der me køyrde sør-vestover frå flyplassen og. Reknar med det er haustsådd korn som dei skal hausta neste år. Etter mange år på det flate Sør-Amerika, er det flate og grøne lett rullande landskapet som å koma heim.

På Powderham Castle på julekonsert

På veg inn til konserten.

Ikkje langt frå Exeter ligg Powderham-eigedomen som har vore Courtenay familien si eige i 700 år. Borga på den store eigedomen fungerer i dag som museum, og der er «The James Wyatt Music Room» der det vert arrangert konsertar med jamne mellomrom. Dotter mi hadde skaffa oss billettar til den 18.12. på den siste av dei to julekonsertane i år, - med Händels Messias.

Eg hadde venta meg eit større kor, men «Powderham Consort & Haldon Ensemble» utgjorde rundt 30 personar, - alle profesjonelle. Bortsett frå førstesopran, var der ein på kvar stemme. Det same galt musikarane. Altså ein på kvart instrument, bortsett frå ein av tenorane som i tillegg tok seg og av paukene der dei skulle vera med.

Under introduksjonen vart det sagt at på grunn av sjukdom (det er influensatid her og), hadde dei vore nøydde til å leiga inn nokre for å fylla tomromma. Då eg studerte musikk for eit par mannsaldrar sidan, song me deler av Händels Messias. Noko av bass-stemma hugsar eg endå. Bortsett frå hallelujakoret, er det arien «The people that walked in darkness» som eg er gladast i.

Det me den kvelden fekk høyra, var Sinfonia (Overtyren), Pifa (Pastoralsymfonien), og heile del II og III. Solistane pendla mellom plassane sine i koret og framme for å presentera dei forskjellege ariane. 

Verste jobben hadde han som spelte kyrkjeorgelet. Han sat med ryggen til orkesteret og måtte før kvar ny sats vri seg for å få med seg teikna frå førstefiolinisten som indikerte takten. Det einaste «glippet» eg merka meg, var då solisten på ein av bass-ariane ⁱ gjorde teikn til førstefiolinisten at han ville ha høgare tempo. Det fekk ikkje organisten med seg, og han vart hengjande etter gjennom nokre takthus. Elles vart kvelden ei sann oppleving for meg og dei andre som var til stades. Applausen varde lenger enn langt!

Dagen etter var eg tilbake på Powderham, men då på den delen av godset som er selt og no er ope for publikum med turløyper, kafe og eit heilt område med utsal av lokal mat, plantar og ikkje minst juleting. Eg vandra omkring både ute og inne, og nytte det. På kafeen kjøpte eg meg kake og kaffi, og fekk vita at Jarlen (The Earl of Devon) gjekk omkring i butikken med hunden sin! Det var tydelegvis noko stort. Eg kjende korkje han eller hunden mellom alle som var der, og let heller ikkje kaffien min kolna av den grunn.

Største opplevinga til no på turen

Framveggen med hanukkateppe og hanukkalys

Der er to lokale i Exeter som eg alltid ynskjer å besøkja når eg er her: Synagogen og Frelsesarmeen. Men denne laurdagen hadde me vorte inviterte på hanukkafeiring saman med den vesle messianske gruppa av jødar her i byen. Me var ikkje mange, kanskje oppunder 30, og av dei berre eitt barn. Ho var barnebarnet til pastoren og hadde æra av å kveikja lysa i hanukkastaken. (Ei jødisk dame me kjenner, kom ikkje fordi mannen hennar meinte det kunne vera fårleg. Kanskje andre tenkte slik og?)

Programmet starta med «Kumi Ori» som vart etterfylgt av ei rekkje songar på engelsk. Den siste var «Happy joyous Hanukka» av Sklamberg. Der var og ein avdeling med song og vifting med flagg. Då eg for nokre år sidan vitja kyrkja ⁱⁱ i Asuncion der eg arbeidde i si tid, hadde dei det same på på spansk.

Der var og eit innslag med dans, og opplese eit stykke skrive av Pastor Mike Fabarez, kopiert frå Focal Point Ministries. Temaet var lys. Det same var emnet for talen.

Pastoren brukte David H. Sterns bibelomsetjing. Den var ny for meg. Då eg møtte Stern i Jerusalem, sat han i rullestol og snakka berre litt. Dottera køyrde han omkring. Ho og eit team rundt henne skulle då prøva å fullføra arbeidet med Det gamle testamentet. Sjølv greidde Stern berre å gjera ferdig Det nye testamentet som eg kjøpte då det kom ut. (No har eg bestelt den komplette Bibelen.)

Til dagleg les eg «Tree of Life Bible» som også er omsett og bearbeidd av messianske jødar. Målet med begge er å introdusera det originale namna på Gud m. m. slik dei står i Tanakh. I tillegg er målet å få fram originalt jødisk tankegods som har gått tapt i andre omsetjingar.

For meg er klåraste dømet bruken av ordet «pakt» som på grunn av omsetjing til gresk, vart «testamente». Omsetjinga av «Tanakh» i våre Biblar skulle heitt, «Den gamle pakt», ikkje «Det gamle testamentet». I samsvar med Jesus og Paulus si lære, skulle framhaldet heitt «Den nye pakt», ikkje «Det nye testamentet».

-- Så langt kom eg i går. I dag, julafta, kom postmannen med «The Complete Jewish Bible» som eg bestelte på Amazon for tre dagar sidan. (Slik service må me norske til England for å oppleva!)  Den er julegåva til meg sjølv i år! 

Med dette vil eg ynskja alle alt godt både for høgtida me er inne i, 

og for det året 2026 som ligg føre oss.  

David H. Sterns introduksjon i Bibelen tek eg med til slutt:

"Praised are you, Adonai our God, King of the universe, 

who gives the Torah of truth and the Good News of salvation to his people Israel 

and to all the peoples through his son Yeshua the Messiah, our Lord!"

---------------------

i Solisten er kjent dirigent på desse kantar. Han dirigerer til dømes Exeters Bach-kor der også ei av sopranane denne kvelden er med.

ii «Filadelfia», Asuncion, vart grunnlagt av misjonærar frå «Filadelfia», Stockholm, på slutten av 1930-talet. Kyrkja ligg i Barrio Obrero, og i det det området, Barrio Obrero – Pettirossi, bur mange av Paraguays jødar.

Bileta er mine eigne.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Minnesmerke på den jødiske
gravplassen i Trondheim
med namna på dei tyskarane drap

Ein god ide!

Snart er det julekveld og med den kjem dei obligatoriske gåvene, - både dei me treng og dei me har gleda (?) av å gå til butikken og byta når kalendaren viser nytt år. Eg for min del har sagt at eg ikkje vil ha julegåver, - med unnatak av til og frå barneborn og oldeborn. Dei har endå spenninga med både å gøyma og å finna pakkar under juletreet. Det er noko som til og med ein gamling vert glad av å sjå!

Ny vri på gammalt nytt

Ein dag for ein del månadar sidan dumpa det ned ei boka på stovebordet mitt med kommentaren: «Denne burde du lesa». Det var boka «Leksikon om lys og mørke» av Simon Stranger. ⁱ Temaet han tek opp i boka, er soga om Henry Rinnan ⁱⁱ, den mest kjende av dei som samarbeidde med tyskarane under krigen i Trøndelag, både som angjevar og torturist.

Omtalen på baksida av boka

Ideen med «leksikon», det vil seia alfabetisk inndeling av stoffet frå «a» til «å», og måten forfattaren kledde historiske data inn i forteljinga, var tiltalande. Personane, også dei av Stranger sin familie, fekk ansikt og vart «menneske». Dette gjeld og Henry Rinnan, personane rundt han, og dei som utgjorde det jødiske miljøet i Trondheim og omland.

I landet vårt har me berre to stader der det har utvikla seg levande jødiske miljø med synagogar som samlingsstad, Oslo og Trondheim. Synagogen i Trondheim var innvigd i 1925 då «Der mosaiske trosssamfunn» fekk kjøpa den gamle og vakre jernbanestasjonen. I dag held også «Det jødiske museum» til der.

Første jødane kom til byen på 1800-talet, og på det meste var det nokre hundre jødar i byen. Dei første var omreisande handelsmenn, men etter kvart kom det jødiske forretningar i sjølve byen. Bøkene presenter lesaren for soga til jøden Hirsch Komissar ⁱⁱⁱ som kom til Trondheim i 1915. Han gifte seg i 1916 med Marie Wolfson som var vaksen opp der. Dei fekk tre born.

Framsida på boka eg las

«Leksikon om lys og mørke»

Familien Komissar dreiv klesbutikkar i Trondheim, mellom anna motemagasinet «Paris-Wien». Alt vart konfiskert nokså tidleg i krigsåra. Sjølv vart Hirsch Komissar arrestert i januar 1942. Han vart snart overført til Falstad fangeleir som er kjend for si mishandling av jødiske fangar. Saman med ni andre jødar, vart han så skoten i oktober same året.

Resten av familien reiste då til Oslo. Dei kom seg over til Sverige og overlevde. Etter krigen kom dei tilbake til Noreg og fekk spørsmål om å flytta til Trondheim for å hjelpa til med å få forretningane på fote att. Det var slik svigerfamilien til Simon Stranger kom til å bu i det huset Rinnanbanden hadde halde til. (Meir om dette finn du i boka.)

Slektstilknytinga til Stranger og familien si soge fletta inn i dei historiske fakta, er for meg berebjelken i begge bøkene eg skriv om i dag. Dei fortel om ein del av norsk soge som aldri må gløymast korkje av jødane overgrepa gjekk ut over, eller av oss «ikkje-jødar» som ser det heile utanfrå.

Framsida på bok nummer 2

«Museum for mordere og redningsmenn»

Dette er andre boka til Simon Stranger som eg lese. Her har forfattaren valt å ta lesarane på vandring gjennom eit tenkt museum. Gjennom 367sider har me vandra frå rom til rom, og sit etter endt vandring att med eit godt bilete av personane og samtida hendingane føregjekk i.

Som i «Leksikon om lys og mørke» kombinerer forfattaren kjende fakta med tankar han har gjort seg rundt det som hende, alt spunne rundt både enkeltmenneske og familierelasjonar.

I daglegtalen ville me sagt at forfattaren har gjeve historiske fakta «kjøt på beina». Bøkene er lette å lesa og litt uvanleg organiserte sidan han har valt å organisera den eine som eit leksikon, og den andre som ei museumsvandring.

Slik eg opplevde det, plasserer forfattaren «meg» som lesar inn i «den-gong-då-tida». Han vil visa korleis ting skjedde og så langt han har funne ut, kvifor det ting vart som dei vart. For meg var opplevinga positiv. 

For meg er desse to bøkene nyttige og lærerike pakkar som bør finast under mange juletre!

Med dette ynskjer eg alle lesarane ei velsigna, roleg og god jul!

-------------- 

i Simon Stranger, f. 11.02.1976, voks opp på Lilleaker i Oslo. Har studert filosofi og religionshistorie ved Universitetet i Oslo, og har gått på forfattarstudie i Bø i Telemark. Han debuterte i 2003. «Leksikon om lys og mørke» kom ut i 2018, og «Museum for mordere og redningsmenn» i 2023.

ii Henry Oliver Rinnan, f. 14.05.1914, d. 01.02.1947, var frå Levanger. Vart kjend for si evne til å spora opp og fengsla medlemar av motstandsrørsla. Var leiar for den såkalla «Rinnanbanden» som hadde tilhald i huset som svigerfamilien til Simon Stranger budde i etter krigen.

iii Hirsch Zvi Komissar, f. 09.06.1887, drepen 07.10.1942 på Falstad. Oscar Mendelsohn har 11 referansar til han i boka si om «Jødenes historie i Norge». Han var utdanna ingeniør, men dreiv klesforretning i Trondheim.

Det er forbode å bruka  bilete og tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Foto av sidene i "Dag og Tid" i november 2025

Her ser du ein tosiders artikkel i «Dag og tid» av 28.11.25 som eg fekk tilsendt frå den faste lesaren som kjenner mi interesse for jødar. Du verden så velsigna det er å ha venner som veit kva eg les, og som hjelper meg med stoff!

Artikkelen gledde meg, endå så trist han var. Bjarte Bruland ⁱ greidde å skapa eit levande bilete av den jødiske advokaten Einar Nathan som miste livet i tysk fangenskap i lag med så mange andre av jødane som budde i Noreg då tyskarane hadde makta i landet vårt.

Bilete av eit menneskje

Eit av problema med deportasjonen av norske jødar, er at statistiske data og fagleg informasjon er så omfattande at lesarane ikkje greier å få auga på menneske bak tala. Men her har Bruland gjort eit godt arbeid, - i alle fall slik eg opplever det.

Overskrifta på artikkelen Bruland skreiv, er eit sitat frå noko Nathan sjølv skreiv i det jødiske månadsbladet «Hatikwoh» ⁱⁱ i 1938. 

Hovudillustrasjonen på nært hald.

Einar Nathan var fødd i 1886 og var av ei sentral slekt i det jødiske miljøet i Oslo. Bestefar hans var første forstandaren i «Det Mosaiske Trossamfund» då det vart grunnlagt i 1893, og faren, John Nathan, overtok same stillinga i 1898. ⁱⁱⁱ

Bruland skriv elles om Nathan: «Han var ein av dei første – om ikkje den første – norske jøden som fekk akademisk utdanning. I 1904 tok han avsluttande eksamen som jurist ved Universitetet i Oslo.»

Antisemittisk forfylging?

Vidare skriv Bruland: «I 1926 vart han skulda for heleri av sølvtøy, og han vart frådømt løyvet til å drive som høgsterettsadvokat. Saka vart omtalt i aviser over heile landet. Då dommen vart lesen opp, braut han saman. I fortviling utbraut han: «Dei kunne like godt ha sperra meg inne på livstid»».

Men protestane var mange, og i fleire aviser vart det gjeve uttrykk for at dette var politisk forfylging. «Berre ein månad etter at tingretten hadde teke høgsterettsløyvet og levebrødet frå Nathan, kom ankesaka opp i lagmannsretten. Denne gongen var rettsforhandlingane kortvarige: Nathan vart frifunnen på alle punkt,» står det i artikkelen.

Kamp mot antisemittisme

Illustrasjon med tittelen: 
Advokat Nathan: "...Hvad er det for
en mand man tør beskylde
for heleri?"

Etter som krigen nærma seg og den antijødiske propagandaen vart sterkare og sterkare, engasjerte Nathan seg i kampen mot uvesenet i aviser som Arbeiderbladet. Han prøvde og å starta ei foreining mot antisemittisme, og vart ein av dei norske jødane som markerte seg mest i denne striden. Då tyskarane hadde innteke landet, var det derfor naturleg at Nathan, på same måte som Sigrid Undset, fort kom i deira søkjelys.

Arrestert.

Første gongen han vart fengsla, var det likevel ikkje av politiske årsaker. Bruland skriv noko som kan berre vera ein anekdote, om møtet med to tyske offiserar på eit fortau i Oslo. «Og på fangekortet står det kvifor Nathan vart arrestert: Han hadde visstnok forulempa ein tysk offiser. Meir skulle det ikkje til for ein jøde.»

Den gongen vart han sitjande i Møllergata 19 rundt fire månader. Så vart han ført over til ein tysk konsentrasjonsleir i Åneby i Nittedal. Frå opphaldet der finst vitne på mishandlinga han fekk. Derfrå gjekk turen til Grini, der han vart slept ut att i juni 1941.

Hausten 1942 vart han fengsla på nytt, innrapportert av ein «fyllik og koneplagar av verste sorten», skriv Bruland. Etter eit kort opphald i Møllergata 19, gjekk turen til Grini der han vart fleire gonger sterkt mishandla, men overlevde.

19.november 1942 vart han og 18 andre jødar deporterte med «Monte Rosa». Artikkelen er illustrert med fangekortet hans datert 26. november 1942, og viser bilete av Nathan som kanskje er frå første fengslinga (Oslo 1941)?

Sluttord

Bruland sluttar artikkelen sin med: «Denne artikkelen er berre eit lite bidrag til å syte for at minnet om Einar Nathan ikkje forsvinn heilt i historia».

Jødane, då eg var i Krakow, lærde med at eit menneskje i jødisk tankegang døyr to gonger. Først er det den fysiske døden når hjarta har slutta å slå og kroppsfunksjonane har halde opp. Den andre, og verste døden, er når minnet om den avdøde ikkje finst lenger.

Derfor er denne artikkelen i «Dag og tid» med på å halda denne markante, norske jøden «i live» endå det har gått 80 år sidan han som ein av 6 000 000 jødar miste livet i nazistane sine umenneskelege leirar.

Med dette vil eg ynskja alle lesarane ei riktig GodJul!

----------------- 

i Bjarte Bruland, f. 11.04.1969, er ein historikar som er kjend for sin kunnskap om jødar i Noreg. Han tok doktorgrad i 2018 om «Holocaust i Norge. Registrering – Deportasjon – Tilintetgjørelse», og har gjennom mange år vore knytt til jødisk museum i Oslo.

ii Bladet vart starta i 1929 av det Mosaiske Trossamfund. Etter det som står på internett, skal bladet koma ut framleis.

iii Det står mykje om denne slekta i Oscar Mendelsohns bok frå side 213 og utover. Berre om Einar Nathan har Mendelsohn 23 henvisningar i personregisteret bak i boka!

Bileta har eg teke eller scanna frå avisa. 

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

 

«Jødisk innvandring til Bergen 1851-1933»

Dette var tittelen på eit foredrag Per Kristian Sebak heldt i serien «Mandagsforedrag» på Bymuseet i Bergen måndag 24. november. Dette var det siste foredraget i denne serien i 2025 og nummer 14 sidan starten på haust-semesteret i august. Foredraga startar klokka 12, varer rundt rekna ein time og tek føre seg eit svært breitt utval av emne. 

Det som drog meg, var vinklinga til det jødiske miljøet i Bergen. Boka han hadde tidlegare gjeve ut om same emnet, hadde eg lånt på biblioteket før, og lånte ho på nytt for å friska opp det han skreiv.

Boka er interessant og informativ. Det eg derimot sakna var avklaring av forskjellege klassifiseringar for oss ikkje er historikarar. Til dømes skriv han om «vestjødar» og «austjødar». Slik eg las det, var det ei deling av dei askenasiske jødane sidan dei fleste han skreiv om, kom frå Aust-Europa. Men eg greidde ikkje å få eit klårt bilete av kvar området til «austjødane» og «vestjødane» var. Han brukte og uttrykket «sekulærjøde», uten at eg sat att med ein klår definisjon. Er det ein «sekulærjøde» ein som har gått over til statskyrkja eine og åleine for å få driva forretning, og som dermed formelt og juridisk er «ikkje-jøde»? Eller tilhøyrer «sekulærjøden» ein jødisk familie, men som ikkje bryr seg om eller tek avstand frå jødiske religion og tradisjon? 

Sebak sa at «austjøde» og «vestjøde» var nemningar som kom i bruk på 1800-talet, og at det ikkje hadde noko med delinga i askenasiske og sefardiske jødar å gjera. Den inndelinga var mykje eldre, sa han, Men eg vart ikkje noko klokare av den grunn.

«Det du ikkje har i hovudet, kan du finna på internett!»

Dette har vore eit slagord i norsk skule siste tiåra. Som gammal lærar prøvde eg meg fram, men vart ikkje så mykje klokare på den måten heller. 

Her er to døme frå Wikipedia: «Asjkenaziske jødar eller asjkenazím, òg kalla (høg)tyske jødar og austjødar, er den gruppa av jødar som tradisjonelt har jiddisch til morsmål og som dei siste kring 1000 åra tradisjonelt har holdt til i Sentral- og Aust-Europa.» ii

For meg er dette hovudverket om jødane i Noreg 

Ein annan stad hjå Wikipedia: «Vestlige jøder som stammer fra nordlige Frankrike, fra Nederlandene, historiske Tyskland, Østerrike-Ungarn, Sveits, og Skandinavia, og snakket opprinnelig vestlig jiddisch som hadde mindre andel av slavisk innflytelse enn andre jiddische dialekter.» iii 

Både «austjødar» og «vestjødar» var altså askenasiske jødar som snakka jiddisch! Og kvar finn eg vest-jødane som «stammer fra Skandinavia»? Dei eldste jødane eg veit om i Skandinavia, kom til Danmark og seinare Noreg frå den delen av Danmark som i dag høyrer til Tyskland. Men det var relativt sett i nyare tid, og vart dei «skandinaviske»?

«Ein dåre kan spørja meir enn ti vise kan svara», veit du, og eg er frimodig - eller dum - nok til å stilla slike spørsmål….

Presentasjonen på baksida...

Før og etter 1851.

Både i boka og i føredraget gjekk Sebak inn på dette året då jødane fekk lov å slå seg ned i landet vårt. Oscar Mendelsohn går i boka si grundig inn på den prosessen bak vedtaket. Han siterer dessuten endringa i grunnloven:

§ 1. Det i Lovgivningen inneholdte Forbud mod at Jøder indfinde sig i Riget, saavelsom de med hiint Forbud i Forbindelse staaende Bestemmelser sættes herved ud af Kraft.

§ 2. Loven af 16de Juli 1845 om dem, der bekjende sig til den kristelige Religion uden at være Medlemmer af Statskirken, udvides til ogsaa at gjælde med Hensyn til dem, der bekjende sig til den mosaiske Tro. iv 

Både i boka og i foredraget viste Sebak til jødar i Noreg før 1851. Til dømes på side 9 i boka står det at «Enhver som konverterte til kristendommen, fikk innpass til riket». Edv. I. Hambro vart døypt i Bergen i 1810, og etter berre to månader kunne han løysa «handelsborgerbrev uten at noen kalte han jøde». Han nemner og Glogau som vart døypt i 1813 i Mariakyrkja. Alt dagen etter fekk han handels-borgarskap, skriv Sebak. Dette som bevis på at dei som gjekk over til statskyrkja, kunne fritt bu og driva handel.

Mendelsohn omtalar desse to saman med Ludvig Mariboe i Kapittel III (frå side 53) i boka si. Der kan ein og lesa om hjelpa landet vårt fekk av desse tre, enten det var forsyning av mat eller pengar i den vanskelege tida då Noreg skulle vera ein sjølvstendig stat, men framleis under svenskekongen.

Sebak gjer eit poeng av at jødar som døypte seg, vart sett på som «ikkje-jødar», og at dei kort tid etter dåpen kom inn på område der dei tidlegare ikkje hadde hatt tilgang. Me veit at det vart sett på som ein siger for kyrkja når ein jøde døypte seg, og at dei gjerne fekk viktige personar som fadderar. I mange tilfelle tok jødane nye namn og eventuelt kalla seg opp att etter fadderen sin. Både i Spania og Noreg.

Frå innhaldlista i boka til Sebak

Det at «nye kristne» jødar vart så godt mottekne i Noreg, står sterkt i kontrast med realitetane i Spania. Der hjelpte ikkje omvendinga noko når inkvisisjonen forfylgde dei, og heller ikkje det å ha viktige personar som fadderar. Rett nok kunne dei nyomvende få gode stillingar og halda fram med å bu i byane, men inkvisisjonen folk fylgde dei med argusauge, klare til å ta dei.

Men andre ord var det mykje betre å vera «ny kristen» i Noreg enn i Spania der dei og vart kalla «maranos» og «krypto-jødar»! 

Jødane som kom til Bergen

Elles gjekk mykje av utgreiinga til Sebak om jødane i Bergen ut på at dette stort sett var kjedereaksjonar der folk kom hit på grunn av familie eller vener som hadde kome tidlegare. At mange av jødane her dreiv med same geskjeften, gjorde at det oppstod konkurranse mellom dei, noko forfattaren viste mellom anna med døme frå avisannonsar. Dette, i tillegg til at dei aldri var mange her, meinte han var årsaka til at det heller ikkje vart organisert jødisk skule eller synagoge i Bergen.

Kanskje tida endeleg er komen til at jødane i Bergen samlar seg for å ta vare på sin kultur og si tru her vest på våre kantar?

Til slutt vil eg ynskja alle jødar og venner av jødar i inn og utland 

ei velsigna Hanukkafeiring!

---------------- 

i Per Kristian Sebak: «Vi bli neppe nogensinne mange her – jøder i Bergen 1851-1945»

ii Kopiert frå: Asjkenaziske jødar – lokalhistoriewiki.no

iii Kopiert frå:  Jødisk etniske inndelinger – Wikipedia

iv Sitat frå side 206-207 i Mendelsohns bok. Den som er interessert i prosessen før vedtaket, finn inngåande informasjon i Mendelsohns bok Kapittel X, frå side 171 og utover.

Det er forbode å bruka bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

 

Ein fordel å vera jøde!

«Kva føremon har då jøden? Eller kva gagn er det i omskjeringa? ² Mykje, på alle måtar! Fyrst og fremst at dei vart tiltrudde Guds ord. ³ Kva så om somme var utrue? Skulle då deira utruskap gjera Guds truskap til inkje? ⁴ Langt ifrå! Lat det stå fast at Gud er sannferdig, men kvart menneske er ein lygnar. Som det står skrive: Så du må kjennast rettferdig i dine ord og vinna når du fører di sak.» (Rom 3,1-4).

Slik skriv jøden Paulus i brevet til romarane. Og til den unge Timoteus skriv han: «Heile Skrifta er innanda av Gud og nyttig til lærdom, til overtyding, til rettleiing, til oppseding i rettferd, ¹⁷ så Guds menneske kan vera fullkome, dugande til all god gjerning.» (2.Tim 3,16-17) Og «heile Skrifta» for Paulus var «Tanakh» eller «Det gamle testamentet». Resten av openberringane kom seinare....

Jesus var endå klårare som sa til den samaritanske kvinna at «frelsa kjem frå jødane» (Joh.4,22, siste del av verset.). Dette burde vera sanningar som skulle gjeva jødane stjernestatus, i alle fall mellom oss som reknar oss til same «sekta» som Paulus!

«Jødisk identitet er på nytt blitt en forbrytelse»

Dette er tittelen på artikkelen Michal Rachel Suissa har på side 10 i «Norge i dag» av 31.10.25. Ho dreg fram eksempel på antisemittiske overgrep i England, og også den dobbeltmoralen som eksisterer i vårt eige samfunn. Her er eit døme: «Toppen av hykleri ser vi i den venstreradikale sammensvergelsen mot jødenes land, Israel. Nylig avslørte Dagens Næringsliv at både SV, Rødt, LO og Palestinakomiteen sparer pensjon for ansatte i selskaper de selv vil svarteliste fra Oljefondet. De har altså ingen problemer med selv å tjene penger på investering i aksjer som de krever at staten skal svarteliste på vegne av oss andre».

https://palestinakomiteen.no/palestinakomiteen 

Ho nemner Palestinakomiteen som «arbeider for palestinernes rett til selvbestemmelse og frihet» og som i emblemet sitt har eit kart der Israel er ikkje-eksisterande! Ho skriv: «Vi har aldri hørt verken statsminister Jonas Gahr Støre eller hans utenriksminister, Espen Barth Eide, ta avstand fra Palestinakomiteen, som har hele Israel i logoen sin». Dette stod på trykk berre ei veke før statsministeren talte under «feiringa» av krystallnatta Palestinakomiteen med fleire hadde i Oslo 09.11.25!

«Fortel med kven du er lag med, så skal eg fortelja deg kven du er»

Dette var eit ordtak som eg fekk prenta inn som liten, og som skulle læra meg å velja venner som gjorde det som var rett og godt.

Statsministeren stilte opp på markeringa til Palestinakomiteen og held tale. Talen kan lesast på nettet ⁱⁱ. Det var fine ord som han sikkert meinte vel. Eg vil ikkje tru anna. Men ved ta del i «feiringa», viste han si støtte til dei som arbeider for å utrydda jødane og utsletta Israel! Den underliggjande pedagogikken hans var altså: Ikkje tenk på kva eg gjer, men gjer som eg seier!

Bakgrunnen for samlinga i Oslo er krystallnatta i Tyskland mellom 8. og 9. 11.1938. Det var den realistiske introduksjonen til dei umenneskelege handlingane mot jødane som det tyske naziregimet utførde fram til 1945. Minnedagen har vore feira av antisemittiske krefter i alle år.ⁱⁱⁱ

«Dagens antisemittiske atmosfære i Europa varsler en ny inkvisisjon. Vi kjenner igjen fortellingene frå Holocaustoverlevende om at de følte at de ble en byrde for samfunnet. Jødisk identitet er på nytt blitt en risikofaktor. Igjen er det «in» med folkemordserklæringer som «From the river to the sea…» ^iv, skriv Suissa i artikkelen.

Men kvifor nemner Suissa inkvisisjonen?

Eg kan tenkja meg grunnen ligg i overskrifta: «Jødisk identitet er på nytt blitt en forbrytelse». Eg har skrive om turen min til Spania der eg ville læra om jødane si soge der. Den boka eg framleis les på, er «Los marranos españoles segun las fuente hebreas de la Època (siglos XIV-XVI)» av Benzion Netanyahu.^v

I perioden før jødane vart kasta ut frå den Iberiske halvøya, gjekk mange av jødane over til kristendommen. Den katolske kyrkja, som var einerådande den gongen, fekk mange nye medlemmar, men hevda at desse «nye kristne» (som dei også vart kalla), i realiteten berre fingerte omvendinga si. For å sikra kyrkja si reine læra vart det innstifta ein eigen domstol som skulle undersøkja og dømma i tilfelle omvendinga ikkje var ekte. (Du finn meir om dette om du blar tilbake i blogginnlegga mine).

Netanyahu brukar første kapitlet i boka til å gå inn på kven desse «nye kristne», «cripto-jødane» eller «maranoane» ^vi var. Han slær fast at også jødiske historikarar har fylgt den tankegangen at desse «nye kristne» i realiteten var «jødar» og ikkje rette falske kristne. Han siterer her I. F. Baer som skriv at «fleirtalet av dei omvende var eigentleg jødar», og «Dei omvende og jødane var eitt og same folket, knytte saman gjennom religionen, skjebnen og det messianske håpet».

Netanyahu si tese for studiet er det motsette:

1. Det store fleirtalet av «marranos» då inkvisisjonen vart innstifta, hadde skilt lag med jødedomen og var i realiteten kristne.

2. Freistnaden på å identifisera alle «marranoane» som falske kristne, gjorde at inkvisisjonen fekk eit heilt feil utgangspunkt.

3. Motivet for å gå fram på denne måten, var meir rasehat og politiske vurderingar enn eit ynskje om å bevara den rette læra. ^vii

Det avgjerande spørsmålet vart dermed jødisk identitet, så på den måten trefte Michal Rachel Suissa ein ømt punkt. Det er aktuelt også i dag.

--------

ii www.regjeringen.no

iii Mange av dei feira og 07.10.23, veit me. I dei områda ein del kallar «Vestbredden», har støtta til det Hamas og dei andre terroristane gjorde, auka, har ILTV lagt fram statistikk over. På protestmarsjar TV har vist bileta av, har eg sett plakatar som seier at det nazistane gjorde var ikkje nok, og «lovnader» om å fullføra det nazistane starta på «die Kristallnacht» i 1938!

iv Det er det som både Palestinakomiteen og det palestinske arbeidarpartiet synleggjer med sine emblem.

v Mi omsetjing: «Dei spanske «marranos» (= nyomvende, kristne jødar) slik me ser i hebraiske samtidskjelder. (Det 14. – 16. århundre)» av Benzion Netanyahu. (Parentesen er mi forklaring a ordet).

vi Omvendinga til desse jødane vart sett på med mistru, og snart dukka namn som «cripto-judio» og «marrano» opp. Det første indikerer «kryptisk» eller falsk omvending, Det siste er purke eller gris, eit grovt skjellsord særleg når det vert bruka mot jødar (eller for den del og mot arabarar).

vii Frå side 16-17 i boka.

Merknader: Bibelsitata er frå Norsk Bibel, nynorsk utgåve. Bileta er mine eigne.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.