Framsida av boka eg har lese

«Augnevitne i helvete» i)

Arthur Dodd var fødd i Northwick, England, i 1919. Far hans var soldat, og då andre verdenskrig starta, søkte han om å innrullert i hæren. Han var først avvist på grunn av ein skade i ein fot, men fekk etterpå jobb som sjåførlærar i hæren.

Tyskland tok Danmark og Noreg, og ein månad etter måtte den engelske statsministeren, Chamberlain, gå av. Den som overtok, var Winston Churchill. 

Etter som krigen utvikla seg, vart Arthur send til Algerie. 5. juni 1942 starta slaget mellom den engelske 7. panserdivisjon og Rommels Afrikakorps i Tobruk. Arthur deltok med å køyra fram ammunisjon. Under slaget vart mange engelske soldatar tekne til fange av tyskarane. Etterpå fekk dei vita at slaget var tapt 21. juni og at 30 000 allierte soldatar var fanga.

Først i 1998 skreiv Colin Rushton boka med det Arthur Dodd fortalde.

Til Auschwitz

Etter ein del att og fram vart Arthur saman med andre engelske soldatar sendt nordover gjennom Europa til dei tyske konsentrasjonsleirane i Polen. Dei engelske krigsfangane vart internerte i Monowitz, den minste av leirane som også var kalla «Leir 3».

Han skriv at i «Leir 1», Auschwitz, var det berre menn. Der var jødane, kommunistane og andre «uynskte» internerte. Litt lenger aust låg «Leir 2», Birkenau. Det var kvinner. Der var også gasskammera og krematoria.

Rundt desse var 39 arbeidsstader der fangane arbeidde i forskjelleg industri. Dei produserte våpen, maskindelar og kjemikaliar, eller i gruver, i jordbruk og med forskjellege plantefelt omkring leiren. Totalt utgjorde området 65 kvadratkilometer ii). Etter det som kom fram under Nürnbergrettssaka, var der alltid rundt 140 000 fangar i arbeid her. iii)

Baksida av boka

Arthur var først plassert i «Buna» iv) i produksjonen av syntetisk gummi og benzen. I dette området hadde mange av dei leiande tyske industrigigantane sine fabrikkar: I.G. Farben, Krupps, Siemens og Schukert. Unionwerke, underbedrift av I.G.Farben, produserte eksplosivar. Det var og I.G.Farben & Co som produserte Zyclon-gassen. «For dei engelske fangane var det særleg deprimerande at mange av kjelane i leiren var leverte av Babcock & Wilcox, som er eit engelsk kompani». v)

Dei engelske fangane såg tidleg kor mishandla dei jødiske fangane var, og at særleg nokre av vaktarane var spesielt sadistiske. Dette kunne vera soldatar eller oppnemnde «formenn» vi) som gjerne var kriminelle. Nokre av desse var utstyrde med køller, andre med pisker, og med desse mishandla dei jødane. Arthur og dei engelske fangane prøvde å forsvara dei som vart mishandla, eller prøvde å smugla mat til dei. vii) Det gjorde dei med fåre for sine eigne liv.

Med tida vart nokre av dei engelske fangane flytte til Monowitz og kom inn på området der dei industrialiserte massedrapa skjedde. Dei overtok brakkene etter russiske fangar. For å frigjera plass til engelskmennene, vart russarane drivne ned i underjordiske bomberom der dørane vart bolta og Zyklon B vart send inn gjennom luftkanalane.

Bilete eg tok av ein illustrasjon i Auschwitz

Umenneskelege tilstandar

Arthur skriv mange stader om jødane han møtte i leiren, og korleis dei var mishandla. Her er eit avsnitt frå side 63:

«Jødane vart dagleg slegne, gassa og kremerte. For mange av dei kom døden som ei utfriing frå lidingane. viii) Men lukta av svidd hår og brent kjøt var kvalmande og noko Arthur og dei andre aldri greidde å venja seg til. Dei høge skorsteinane av raud murstein som smalnast oppover, steig over dei toetasjes bygningane og kunne sjåast langt vekke. Berre i tilfelle vinden bles frå ein annan kant, vart dei frie den forferdelege lukta som var ei konstant påminning om det grusomme som skjedde. Dei fleste jødane vart gassa etter ein time i leiren, og oska deira vart dumpa i elva Vistula ix) som er den største av dei tre elvane.» x)

På side 96 vert det fortalt eit tilfelle der ei SS-vakt slo ein jødisk fange så han sprellande kolliderte med ein engelsk fange. Engelskmannen reagerte spontant. Han stakk knyttneven opp i ansiktet på soldaten, spytta han i ansiktet og skreik «Din djevel». Soldaten greip revolveren for å drepa han, men dei engelske fangane stilte seg mellom. Til slutt stakk soldaten revolveren i hylsteret og gjekk sin veg!

Kva skjedde vidare? Det skal eg koma inn på i neste blogg. Det vart for langt til å ta med alt i denne omgang.

Lat oss be om at slike ting som boka skildrar, aldri må skje meir.

------

i) Boka «Spectator in Hell. A British soldier’s extraordinary story», av Colin Rushton, Pharaoh Press, 2. utg. 1998. GB.

ii) «25 square miles» omrekna her. Ein del norske kommunar er omlag så store.

iii) Denne informasjonen er frå side 55 og utover i boka eg kjøpte.

iv) Dette er eit anna namn på «Monowitz» eller «Leir 3».

v) «What was particularly distressing for the British prisoners at Auschwitz was to see that many of the boilers in the camp had been provided by Babcock & Wilcoz, a UK company». S. 57.

vi) Dei var kalla «Kamaradschafts Politzei» eller «kapo». Det siste kan omsetjast med «sjef» eller «formann».

vii) Krigsfangane fekk pakkar frå Røde kors.

viii) Mi omsetjing av «For many of them, death was a merciful relief».

ix) Etter det som står skrive andre stader, prøvde tyskarane å bruka oska til elveførebygging så ikkje vatnet skulle fløyma utover når det regna mykje. Det fungerte ikkje. Dei prøvde og å blanda ho i støyp, men heller ikkje det gav godt resultat. Oska vart etter det brukt som gjødsel i landbruket rundt leirane, noko som fungerte godt etter det eg har lese.

x) Mi omsetjing av avsitt 2 på side 63.

 

Bileta er mine eigne.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Informasjon om byen

Nytt år og nye utfordringar?

Me har vore i 2026 lenge før du les det eg skriv i dag. Tre vekers opphald i England er over. Det var kjekt å vera i lag med familie og venner slik det skal vera i høgtider som denne. Litt tid til turisme vart det og før me tok flyet frå Gatwick og heim.

Frå Exeter reiste me til Hastings og til områda der han viking-slektningen vår gjekk i land i 1066 for å leggja England under seg. Nøyaktig kvar han gjekk i land på den store øya, veit eg ikkje, men det skal ha vore i nærleiken av Hastings at hertug Vilhelm av Normandie gjekk i land. Herifrå la han riket under seg og vart «William the Conquerer».

Den som hadde vorte vald til konge nett før, Harald Godwinson, låg i krig lenger nord. Det var han som vann det berømte slaget var Standfordbrua der dei norske vikingane med Harald Hardråde i spissen, tapte. Men sjølv tapte Harald Godwinson for Gangerolvs ættling frå Normandie!

Deltok jødar i denne krigen?

Borga var berre open på søndagar
utenom turistsesongen!

Det var sikkert jødar i England den gongen og. Kanskje kom dei med romarane, men der er få spor av jødiske miljø å oppspora før fram mot 1290 då dei vart utviste frå kongedømmet. Då var det livskraftige jødiske samfunn fleire stader. Når dei kom tilbake og busette seg i det me kallar Storbritannia, er det lite å finne der eg har leitt.

Jødane i Exeter.

Det eldste sporet etter jødar i landet i nyare tid, er gravplassane. I Exeter leigde ein jødisk sølvsmed i 1757 eit område der jødane kunne grava sine døde nær den gamle, romerske muren ved elva Exe. Prisen var 5 shilling for året, og avtalen held fram til han gjekk ut på 1970-talet. Så, i 1977, fekk den jødiske forsamlinga kjøpa staden for 750 pund. Sjølv har eg berre kome til porten. Så vidt eg forstod, måtte ein be om eventuell omvising, noko eg ikkje har gjort.

Derimot var eg to gonger i synagogen i denne høgtida. Om ikkje eg forstår alt, opplever eg det fredfullt og godt. Det meste føregår på engelsk, og det på hebraisk finst med latinske bokstavar, så sjølv om eg ikkje forstår noko større, kan eg få fylgja med i det dei les.

Formelt er synagogen samlingsstad for vel 100 jødar i dette området (Devon med omland), men få gonger når eg har vore der, har det vore 10 menn til stades. Ofte er me berre 4-5 menn og like mange eller nokre fleire kvinner.

Synagogen er den 3. eldste i Storbritannia, og er rekna som ein askenasisk synagoge som i dag ikkje er tilknytt noko spesiell grein av jødedommen. Ein plass las eg at i to år, var synagogen rekna som sefardisk, utan at eg fann forklaringa på dette skiftet. I dag er synagogen open for forskjellege jødiske retningar, og opplegget skifter etter kven som har ansvaret den dagen.

På leiting etter stoff om jødar

Både heime og ute leitar eg etter bøker og informasjon om jødar. I England der det er bruktbutikkar over alt, går eg på jakt i bokhyllene. Å kjøpa bøkene nye, vert for dyrt for meg i lengden. Dessverre var der lite å finna, eller at bøkene var fylte i hyllene uten system, så eg måtte sjekka bok for bok. Det hadde eg ikkje tid til. Men noko fann eg. Det skal eg koma tilbake til.

Kven var Simon M Westerman?

I Hastings fann eg ein liten butikk med gamle bøker frå golv til tak. Mannen som hadde butikken, var langt over pensjonsalderen, men han visste kvar han hadde bøker om jødar!

Han smaug mellom overlesste reolar og sa seg lei for at det meste som fanst, var bøker om holocaust. Men litt anna skulle det og finnast, trudde han. Og der fann han boka til den mannen du las namnet på i denne overskrifta. I tillegg hadde han ei av ein engelsk soldat som fortel om sitt opphald i konsentrasjonsleirane i Polen. Dei bøkene kjøpte eg.

Dedikasjonen

Boka med dedikasjon, var «Judaism as creed and life» i) av Rev. Morris Joseph, 4. utgåve, London 1958. Forfattaren presenterer i «Bok 1: Jødisk tru», «Bok 2: Det seremonielle i jødedommen», og «Bok 3: Plikter og/eller ansvar for ein jøde». ii) Kort sagt ei gullgruve for ein ikkje-jøde som meg.

Men kven var den som fekk boka overlevert på ein av viktigaste dagane i livet etter jødisk tradisjon?

Eg har ikkje funne nokon med mellombokstaven «M», men ei rekkja «Simon Westerman» finst. Ein er verdskjend i triatlon eller «Ironman». Andre er knytte til undervisning og studiar.

Men kven var denne Simon M. Westerman, og kvifor enda boka hans i den ekstremt uryddige, men rikhaldige bruktbokhandelen i Hastings?

Det lurar no eg på. Og det kan du og gjera, - om ikkje du veit meir enn meg?

--------------

i)  Mi litt frie omsetjing: «Jødedommen som grunnlag for tru og liv».

ii) Originaltekst: «Book III – Moral duties».

Bileta er mine eigne.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

 

Engelske aviser

Foto av teikning frå side 6, - 28.12 i Daily Mail

England er eit paradis for den som likar papiraviser. Her er mange og til relativt låge prisar. ⁱ Etter mi meining høyrer eg heime i det politiske sentrumet i norsk politikk. Bortsett frå ein gong då «Senterpartiet» var eit sentrumsparti, er eg Kristeleg folkeparti veljar. Dette påverkar sjølvsagt kva aviser eg les, både på nettet og i papirutgåve.

Papiravisene eg har kjøpt her, er «Daily Mail» og «Daily Express». I tillegg les eg dagleg «Jerusalem Post» på nettet. 

Same dagen som Jerusalem Post tok opp ei forunderleg sak (28.12.25), skreiv engelske aviser om det same. Den egyptiske ekstremisten Alaa Abd El-Fattah vart «ynskt varmt velkomen tilbake til England» av statsminister Starmer. El-Fattah har egyptisk og britisk statsborgarskap ⁱⁱ, og fekk koma heim til sitt nye heimland, England, etter «diskret diplomati med topp prioritet» orkestrert av arbeidarpartiregjeringa til Starmer (= Labour). Det fortalde Daily Mail meg.

Statsministeren sa: «Eg er så glad for at Alaa Abd El-Fattah er tilbake i Storbritannia og er på nytt i lag med familien…». Avisa mi brukar derimot overskrifta «Signalet dette sender, er grotesk!» Ei slik sterkt personleg velkomsthelsing frå statsministeren, er uråd å forsvara, står det. Medan statsministeren fokuserer på familien som er letta for å få Alaa heim til England, fokuserer avisene på personen.

Kven er Alaa Abd El-Fattah?

I Daily Mail er det leiaren for dei konservative som har fått førstesideoppslaget: «Kemi: Eg ynskjer ikkje at folk som hatar landet vårt, skal få vera her». Inne i avisa kjem så ei vidare utgreiing om kven Alaa Abd El-Fattah er og kva han står for.

Når det er snakk om jødar, nektar han for at holocaust nokon gong har skjedd. Han støttar drap av jødar og oppfordrar lesarane sine til å drepa fleire, - også sivile. Han kallar dei som drep jødar for «heltar»!

Men han skriv og at han hatar det engelske politiet. I 2011, då det var mange protestar i England, skreiv han: «Gå og brenn ned Downing Street. Jakt på politifolk, dummingar». Og: «Politifolka er ikkje menneskje, dei har ikkje rett til å gjera det dei gjer, så la oss gå og drepa dei alle».

Han skriv dessuten at han hatar alle kvite, og særleg kvite av engelsk, fransk eller tysk avstamming!» ⁱⁱⁱ

Korleis kan ei regjering som arbeider mot antisemittisme, forsvara ein slik mann?

Dette er eit av spørsmål som ikkje har noko med politisk farge eller personleg sympati å gjera. Det er å visa manglande samsvar mellom det som vart sagt i fine talar, og det regjeringa arbeider for i praksis. Statsminister Starmer lovar å verna jødane, men jublar for at ein som offentleg oppfordrar til å drepa jødar og engelske politifolk, er komen tilbake til landet!

Eit viktig spørsmål i avisene er til kven og kvifor eit land gjev innvandrar statsborgarskap. I dette tilfellet er det ein som er fengsla i landet der han vart fødd, og som får landet han migrerte til, til å bruka diplomatiske kanalar for å sleppa han ut or fengslet.

Bør det ikkje stillast krav til dei som vil vera engelske statsborgarar? Og: Burde ikkje personar med så ekstreme haldningar som Alaa Abd El-Fattah missa statsborgarskapet og verta utviste frå landet?

Daily Express 30.12 uttrykkjer raseri fordi «Nr 10 (=Downing Street) insisterer på at ein «anti-britisk opposisjonell som «ynskjer død over sionistane» er velkomen her (= i UK)»». Jerusalem Post, den første eg såg som nemnde denne saka, stilte same spørsmålet.

Riddarmedalje til den som lyg om Israel?

Ei anna sak som Jerusalem Post har skrive om, har eg ikkje funne noko om i avisene her endå. BBC-sjefen Charlotte Moore var ansvarleg for ein dokumentar som viste eit forvridd bilete av situasjonen i Gaza. BBC viste bilete av Abdullah Al-Yazouri og skreiv om det «stakkars barnet» som leid under Israels misgjerningar! I ettertid kom det opp at Abdullah var son til ein av Hamasleiarane, og at innlegget var laga for å laga eit urett bilete av det som føregjekk!

Under oppvasken i etterkant der leiinga av BBC slo fast at rapporten hadde ««alvorlege og skadande» ^iv resultat», måtte Charlotte Moore saman med fleire ansvarlege, gå av. Men tysdag 27.12 gjorde Starmer henne til «Officer of the Bristish Empire» (OBE), på trass av det ho hadde gjort. OBE er ein medalje som vart innstifta i 1917 for engelskmenn eller personar frå det britiske samveldet som «har utført verdfulle handlingar» for samveldet. ^v

For meg med fleire er det vanskeleg å sjå at ein person som er avsett for å ha spreidd usann informasjon gjennom BBC, kan premierast på denne måten. Det er like uforståeleg som statsministeren sin «jubel» over få «heim att» ekstremisten Alaa Abd El-Fattah.

Manglande etiske grenser?

Spørsmålet om grensesetjing og etiske haldningar i politikken er ikkje berre eit aktuelt tema for England. For oss som er «norske nordmenn i Noreg» ^vi, er spørsmålet like aktuelt.  

Kanskje 2026 kunne verta året då spørsmål om «rett» og «gale» i politikken, kjem på dagsorden?

Eg ynskjer deg og alle eit velsigna og rikt år 2026!

-----

i Abonentar for Daily Mail betalar 90 pence for avisa kvar dag. Med dagens kurs er det ca 12 kroner, - levert på døra.

ii Han er egyptisk av fødsel, men utnytta sitt britiske statsborgarskap (frå 1981) for å sleppa ut av fengsel i landet der han var fødd! Yasser Arafat (f. 1929, d. 20049) var også egyptisk av fødsel. Han var terroristen som vart leiar for PLO. Han hadde bakgrunn i Fatah og utgav seg for å vera «palestinar».  El-Fattah oppfattar seg som engelsk, men vert kalla «ekstremist» fordi han muntleg og skriftleg oppfordrar til drap av jødar, engelske politi folk m.fl.

iii Dette er mi omsetjing av utsnitt i artiklane i aviser som kom ut 28. og 29.12.25.

iv Originaltekst: ««significant and harmful» mistakes».

v Frå Wikipedia sin omtale av riddar-ordenen. Mi omsetjing av «Who has made significant achivement for the United Kingdom»

vi Eg hadde ein gong langt tilbake i tida ein lærar som brukte dette uttrykket når han snakka om etnisk norske borgarar.

vii Ebrahim Raisolsadti, også kalla Ebrahim Raisi (f. 1960 – d. 2024) var dommar før han vart president in Iran. Han vart kjend for å ha dømt tusenvis av opposisjonelle og andre som vart sett på som farlege av prestestyret, til døden. Derav namnet «Slaktaren frå Teheran».

Bileta er foto eg har teke av avisene eg refererer til.

Det er ikkje lov å bruka bilete eller tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Framsida på boka

 Det «gløymde» holocaust

Nazistane sine misgjerningar før og under den andre verdskrig er noko verda aldri må gløyma. Men når det er snakk om det som skjedde i Auschwitz, Birkenau og dei andre leirane, er det stort sett overgrep mot jødar som vert drege fram. Det var også andre som vart fengsla og gjennomgjekk mishandling i desse leirane.

I ein tidlegare blogg har eg vore innom dei norske som vart sende til Tyskland til «Nacht und nebel». Målet nazistane hadde for dei, var at dei skulle forsvinna i «natt og mørke» og verta gløymde for alltid og av alle.

Heldigvis er kunnskapen om alt dette teke vare på, og stadig dukkar det opp bøker og andre kjelder med ny eller utvida kunnskap om det som hende.

«A gypsy in Auschwitz» ⁱ

Dette var tittelen på ei bok eg fann i ein bruktforretning i Exeter hin dagen. Det første eg tenkte då eg såg namnet «Rosenberg», var at forfattaren var jøde!

Otto Rosenberg (f. 28.04.1927– 04.07. 2001) er nemnt i Wikipedia under omtalen av Sinti-folket. I boka si omtalar han «Sinti» og «Roma». Dei siste er i nyare tid i Noreg omtalt som «romani», men eg trur det vert brukt på alle sigøynarar hjå oss, uansett kvar deira opphavlege heimland er. Namnet «sinti» var i alle fall ukjent for meg.

Rosenberg var fødd i Aust-Prøysen, men familien flytte til Berlin der Otto vaks opp. Dei tre første kapitla i boka handlar om oppveksten hans hjå bestemora. 13 år gammal, altså i 1940, slutta han på skulen og fekk seg arbeid. I den tida i Tyskland var rustningsindustrien i sterk vekst, og Otto fekk arbeid der. Men gleda var kortvarig.

Baksida av boka

Ein dag oppdaga han eit forstørrelsesglas på noko ved jernbanesporet han fylgde på veg til jobb. Det skrudde han av fordi det gjorde ting han såg på, så mykje større! Men same dagen vart han oppdaga og fekk ei kortare fengselsstraff for tjuveri.

Same dagen soningstida var over, vart han fengsla på nytt. Etter ein del att og fram, vart han send til Auschwitz. Han var då nesten 16 år.

Sigøynarane vart samla på eigne leirar i dei eksisterande leirane. Der, på «Gypsy-Camps» fekk dei først bu med familien, men leirkommandantane hadde glede av å splitta familiane. Otto var arrestert åleine, men fann att nokre av sine i leiren.

Han arbeidde ei tid på «Saunaen», ei brakke som vart brukt til bading og avlusing. Ho låg i nærleiken av gasskammera og dreiv avlusing av tøy med Zyklon B-krystallar. Gassen drap bakteriar og sopp, skriv han. Kleda vart så sende gjennom eit dampbad før fangane fekk dei tilbake. Lus var der i så store mengder at etterpå kunne dei samla dei opp med spade!

Alle i leiren, også soldatane, kom til «Saunaen» for å bada og få reinsa kleda sine. Når det var SS-soldatar, var det Otto sin jobb å pussa skoene eller støvlane deira så dei skein.

«Kanada-kommandoen»

Saunaen låg ikkje langt frå gasskammera der «Kanada-kommandoen» arbeidde. Den hadde oppgåva med å senda folk inn i gasskammera, og etterpå å samla saman lika og få dei til krematoria. Han skriv at desse vart bytte ut kvar seks veker fordi dei ikkje makta arbeidet lenger, og for at kunnskapen om det som føregjekk, ikkje skulle koma ut.

Etter det eg hadde lese før, var det jødar som vart utvalde til dette arbeidet, og som held på til dei sjølve ikkje greidde meir og vart send inn «for å bada». Det var og jødar som hadde oppgåve med å spreia oska frå krematoria på jordbrukslandet omkring leirane. I ei bok står det om jødane som gjekk og spreidde oska, og som på grunn av vinden, vart heilt innsmurde og grå i løpet av arbeidsdagen. Den same forfattaren skreiv om dei vakre blomane og grønsakene som vaks fram på grunn av denne gjødslinga!

Presentasjonen av forfattaren
på innsida av permen framme

Rosenberg skriv at for å få Zyklon B til å fungera i gasskammera, vart krystallane kasta inn gjennom hol i taket, og så vart vatnet slege på for å utvikla krystallane til drepande gass. Dette var nytt for meg .ⁱⁱ I det eg hadde lese før, var ikkje bruk av vatn nemnt.

Etter krigen

I siste fase av krigen freista soldatane å drepa så mange dei kunne av sigøynarane og. Målet var å sletta alle spor. Otto Rosenberg overlevde saman med nokre få av slekta si. Etter kvart kom han tilbake til Berlin der han hadde vakse opp, og fann ein by i ruinar.

Han vart då med på oppryddinga etter bombene, og reinsa murstein til bygging. Desse arbeidarane fekk litt lønn for arbeidet, men ikkje mykje. Først på 1950-talet var det snakk om at sigøynarane skulle få erstatning for det dei hadde gjennomlidt. For å få det måtte han gå til distriktsdomstolen ⁱⁱⁱ i Berlin.

Men han vart avvist. Dei ville ikkje godta at han var frå Berlin. Dei sa: «Han er ein sigøynar, omvandrar og så vidare. Berlin har aldri vore heimen hans». Og sidan fødselsattesten og papira hans var tekne frå han, hadde han berre sine eigne ord å stilla opp med.

For å bevisa kven han var, ville domstolen at han skulle få opna grava til mora for å få bevis på at han  verkeleg var sonen hennar! Då eksploderte han, velta skrivebordet og skreik: «De er alle nazistar! De krev at mor mi skal verta grave opp att på tross av alt ho måtte gjennomgå, og etter at alle borna hennar er døde. Alt dette krev de før de skal gjeva meg desse blodpengane!»

Etter det prøvde han ikkje lenger å få erstatning slik han skulle og burde fått. Men han gav ikkje opp. Den som les Wikipedia m.m., vil sjå at han er nemnd mellom dei frå Sintifolket som er kjende internasjonalt!

Otto Rosenberg sine opplevingar både i og etter opphaldet i konsentrasjonsleiren, er nokså likt det jødar og andre forfylgde opplevde. Norske styresmakter var like vrangvillige overfor jødane som kom heim att etter krigen som distriksdomstolen i Berlin var. Desverre...

Kva norske av sigøynarslekt opplevde, har eg aldri lese noko om. Kanskje det finst etterkomarar av ein norsk «Otto Rosenberg» som kan fylla ut dette tomrommet i norsk soge?

--------------------

i På norsk: «Ein sigøynar i Auschwitz».

ii Han skriv om dette frå side 100 og utover.

iii Omtalt frå side 186 og utover. Sitatet i neste avsnitt er frå side 187. Omsetjinga frå engelsk har eg gjort sjølv.

Bileta har eg scanna av boka eg las.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete av denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

 

 

Cameliaen i hagen er også pynta til jul!

England

Eg fekk knapt slege av flymodus før telefonen min ynskte meg «Velkomen til England»! Eg sa «Tusen takk» inni meg og tenkte at no skal han ha fri, han og. Eg er her for å ha ferie, og om råd, læra noko nytt.

Det var regn heime, og det har det vore her og. Men innimellom stikk sola fram i lange periodar. Cameliaen i hagen står i full blomst, og bøane er grøne. Det var kornåkrane der me køyrde sør-vestover frå flyplassen og. Reknar med det er haustsådd korn som dei skal hausta neste år. Etter mange år på det flate Sør-Amerika, er det flate og grøne lett rullande landskapet som å koma heim.

På Powderham Castle på julekonsert

På veg inn til konserten.

Ikkje langt frå Exeter ligg Powderham-eigedomen som har vore Courtenay familien si eige i 700 år. Borga på den store eigedomen fungerer i dag som museum, og der er «The James Wyatt Music Room» der det vert arrangert konsertar med jamne mellomrom. Dotter mi hadde skaffa oss billettar til den 18.12. på den siste av dei to julekonsertane i år, - med Händels Messias.

Eg hadde venta meg eit større kor, men «Powderham Consort & Haldon Ensemble» utgjorde rundt 30 personar, - alle profesjonelle. Bortsett frå førstesopran, var der ein på kvar stemme. Det same galt musikarane. Altså ein på kvart instrument, bortsett frå ein av tenorane som i tillegg tok seg og av paukene der dei skulle vera med.

Under introduksjonen vart det sagt at på grunn av sjukdom (det er influensatid her og), hadde dei vore nøydde til å leiga inn nokre for å fylla tomromma. Då eg studerte musikk for eit par mannsaldrar sidan, song me deler av Händels Messias. Noko av bass-stemma hugsar eg endå. Bortsett frå hallelujakoret, er det arien «The people that walked in darkness» som eg er gladast i.

Det me den kvelden fekk høyra, var Sinfonia (Overtyren), Pifa (Pastoralsymfonien), og heile del II og III. Solistane pendla mellom plassane sine i koret og framme for å presentera dei forskjellege ariane. 

Verste jobben hadde han som spelte kyrkjeorgelet. Han sat med ryggen til orkesteret og måtte før kvar ny sats vri seg for å få med seg teikna frå førstefiolinisten som indikerte takten. Det einaste «glippet» eg merka meg, var då solisten på ein av bass-ariane ⁱ gjorde teikn til førstefiolinisten at han ville ha høgare tempo. Det fekk ikkje organisten med seg, og han vart hengjande etter gjennom nokre takthus. Elles vart kvelden ei sann oppleving for meg og dei andre som var til stades. Applausen varde lenger enn langt!

Dagen etter var eg tilbake på Powderham, men då på den delen av godset som er selt og no er ope for publikum med turløyper, kafe og eit heilt område med utsal av lokal mat, plantar og ikkje minst juleting. Eg vandra omkring både ute og inne, og nytte det. På kafeen kjøpte eg meg kake og kaffi, og fekk vita at Jarlen (The Earl of Devon) gjekk omkring i butikken med hunden sin! Det var tydelegvis noko stort. Eg kjende korkje han eller hunden mellom alle som var der, og let heller ikkje kaffien min kolna av den grunn.

Største opplevinga til no på turen

Framveggen med hanukkateppe og hanukkalys

Der er to lokale i Exeter som eg alltid ynskjer å besøkja når eg er her: Synagogen og Frelsesarmeen. Men denne laurdagen hadde me vorte inviterte på hanukkafeiring saman med den vesle messianske gruppa av jødar her i byen. Me var ikkje mange, kanskje oppunder 30, og av dei berre eitt barn. Ho var barnebarnet til pastoren og hadde æra av å kveikja lysa i hanukkastaken. (Ei jødisk dame me kjenner, kom ikkje fordi mannen hennar meinte det kunne vera fårleg. Kanskje andre tenkte slik og?)

Programmet starta med «Kumi Ori» som vart etterfylgt av ei rekkje songar på engelsk. Den siste var «Happy joyous Hanukka» av Sklamberg. Der var og ein avdeling med song og vifting med flagg. Då eg for nokre år sidan vitja kyrkja ⁱⁱ i Asuncion der eg arbeidde i si tid, hadde dei det same på på spansk.

Der var og eit innslag med dans, og opplese eit stykke skrive av Pastor Mike Fabarez, kopiert frå Focal Point Ministries. Temaet var lys. Det same var emnet for talen.

Pastoren brukte David H. Sterns bibelomsetjing. Den var ny for meg. Då eg møtte Stern i Jerusalem, sat han i rullestol og snakka berre litt. Dottera køyrde han omkring. Ho og eit team rundt henne skulle då prøva å fullføra arbeidet med Det gamle testamentet. Sjølv greidde Stern berre å gjera ferdig Det nye testamentet som eg kjøpte då det kom ut. (No har eg bestelt den komplette Bibelen.)

Til dagleg les eg «Tree of Life Bible» som også er omsett og bearbeidd av messianske jødar. Målet med begge er å introdusera det originale namna på Gud m. m. slik dei står i Tanakh. I tillegg er målet å få fram originalt jødisk tankegods som har gått tapt i andre omsetjingar.

For meg er klåraste dømet bruken av ordet «pakt» som på grunn av omsetjing til gresk, vart «testamente». Omsetjinga av «Tanakh» i våre Biblar skulle heitt, «Den gamle pakt», ikkje «Det gamle testamentet». I samsvar med Jesus og Paulus si lære, skulle framhaldet heitt «Den nye pakt», ikkje «Det nye testamentet».

-- Så langt kom eg i går. I dag, julafta, kom postmannen med «The Complete Jewish Bible» som eg bestelte på Amazon for tre dagar sidan. (Slik service må me norske til England for å oppleva!)  Den er julegåva til meg sjølv i år! 

Med dette vil eg ynskja alle alt godt både for høgtida me er inne i, 

og for det året 2026 som ligg føre oss.  

David H. Sterns introduksjon i Bibelen tek eg med til slutt:

"Praised are you, Adonai our God, King of the universe, 

who gives the Torah of truth and the Good News of salvation to his people Israel 

and to all the peoples through his son Yeshua the Messiah, our Lord!"

---------------------

i Solisten er kjent dirigent på desse kantar. Han dirigerer til dømes Exeters Bach-kor der også ei av sopranane denne kvelden er med.

ii «Filadelfia», Asuncion, vart grunnlagt av misjonærar frå «Filadelfia», Stockholm, på slutten av 1930-talet. Kyrkja ligg i Barrio Obrero, og i det det området, Barrio Obrero – Pettirossi, bur mange av Paraguays jødar.

Bileta er mine eigne.

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Minnesmerke på den jødiske
gravplassen i Trondheim
med namna på dei tyskarane drap

Ein god ide!

Snart er det julekveld og med den kjem dei obligatoriske gåvene, - både dei me treng og dei me har gleda (?) av å gå til butikken og byta når kalendaren viser nytt år. Eg for min del har sagt at eg ikkje vil ha julegåver, - med unnatak av til og frå barneborn og oldeborn. Dei har endå spenninga med både å gøyma og å finna pakkar under juletreet. Det er noko som til og med ein gamling vert glad av å sjå!

Ny vri på gammalt nytt

Ein dag for ein del månadar sidan dumpa det ned ei boka på stovebordet mitt med kommentaren: «Denne burde du lesa». Det var boka «Leksikon om lys og mørke» av Simon Stranger. ⁱ Temaet han tek opp i boka, er soga om Henry Rinnan ⁱⁱ, den mest kjende av dei som samarbeidde med tyskarane under krigen i Trøndelag, både som angjevar og torturist.

Omtalen på baksida av boka

Ideen med «leksikon», det vil seia alfabetisk inndeling av stoffet frå «a» til «å», og måten forfattaren kledde historiske data inn i forteljinga, var tiltalande. Personane, også dei av Stranger sin familie, fekk ansikt og vart «menneske». Dette gjeld og Henry Rinnan, personane rundt han, og dei som utgjorde det jødiske miljøet i Trondheim og omland.

I landet vårt har me berre to stader der det har utvikla seg levande jødiske miljø med synagogar som samlingsstad, Oslo og Trondheim. Synagogen i Trondheim var innvigd i 1925 då «Der mosaiske trosssamfunn» fekk kjøpa den gamle og vakre jernbanestasjonen. I dag held også «Det jødiske museum» til der.

Første jødane kom til byen på 1800-talet, og på det meste var det nokre hundre jødar i byen. Dei første var omreisande handelsmenn, men etter kvart kom det jødiske forretningar i sjølve byen. Bøkene presenter lesaren for soga til jøden Hirsch Komissar ⁱⁱⁱ som kom til Trondheim i 1915. Han gifte seg i 1916 med Marie Wolfson som var vaksen opp der. Dei fekk tre born.

Framsida på boka eg las

«Leksikon om lys og mørke»

Familien Komissar dreiv klesbutikkar i Trondheim, mellom anna motemagasinet «Paris-Wien». Alt vart konfiskert nokså tidleg i krigsåra. Sjølv vart Hirsch Komissar arrestert i januar 1942. Han vart snart overført til Falstad fangeleir som er kjend for si mishandling av jødiske fangar. Saman med ni andre jødar, vart han så skoten i oktober same året.

Resten av familien reiste då til Oslo. Dei kom seg over til Sverige og overlevde. Etter krigen kom dei tilbake til Noreg og fekk spørsmål om å flytta til Trondheim for å hjelpa til med å få forretningane på fote att. Det var slik svigerfamilien til Simon Stranger kom til å bu i det huset Rinnanbanden hadde halde til. (Meir om dette finn du i boka.)

Slektstilknytinga til Stranger og familien si soge fletta inn i dei historiske fakta, er for meg berebjelken i begge bøkene eg skriv om i dag. Dei fortel om ein del av norsk soge som aldri må gløymast korkje av jødane overgrepa gjekk ut over, eller av oss «ikkje-jødar» som ser det heile utanfrå.

Framsida på bok nummer 2

«Museum for mordere og redningsmenn»

Dette er andre boka til Simon Stranger som eg lese. Her har forfattaren valt å ta lesarane på vandring gjennom eit tenkt museum. Gjennom 367sider har me vandra frå rom til rom, og sit etter endt vandring att med eit godt bilete av personane og samtida hendingane føregjekk i.

Som i «Leksikon om lys og mørke» kombinerer forfattaren kjende fakta med tankar han har gjort seg rundt det som hende, alt spunne rundt både enkeltmenneske og familierelasjonar.

I daglegtalen ville me sagt at forfattaren har gjeve historiske fakta «kjøt på beina». Bøkene er lette å lesa og litt uvanleg organiserte sidan han har valt å organisera den eine som eit leksikon, og den andre som ei museumsvandring.

Slik eg opplevde det, plasserer forfattaren «meg» som lesar inn i «den-gong-då-tida». Han vil visa korleis ting skjedde og så langt han har funne ut, kvifor det ting vart som dei vart. For meg var opplevinga positiv. 

For meg er desse to bøkene nyttige og lærerike pakkar som bør finast under mange juletre!

Med dette ynskjer eg alle lesarane ei velsigna, roleg og god jul!

-------------- 

i Simon Stranger, f. 11.02.1976, voks opp på Lilleaker i Oslo. Har studert filosofi og religionshistorie ved Universitetet i Oslo, og har gått på forfattarstudie i Bø i Telemark. Han debuterte i 2003. «Leksikon om lys og mørke» kom ut i 2018, og «Museum for mordere og redningsmenn» i 2023.

ii Henry Oliver Rinnan, f. 14.05.1914, d. 01.02.1947, var frå Levanger. Vart kjend for si evne til å spora opp og fengsla medlemar av motstandsrørsla. Var leiar for den såkalla «Rinnanbanden» som hadde tilhald i huset som svigerfamilien til Simon Stranger budde i etter krigen.

iii Hirsch Zvi Komissar, f. 09.06.1887, drepen 07.10.1942 på Falstad. Oscar Mendelsohn har 11 referansar til han i boka si om «Jødenes historie i Norge». Han var utdanna ingeniør, men dreiv klesforretning i Trondheim.

Det er forbode å bruka  bilete og tekst frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.

Foto av sidene i "Dag og Tid" i november 2025

Her ser du ein tosiders artikkel i «Dag og tid» av 28.11.25 som eg fekk tilsendt frå den faste lesaren som kjenner mi interesse for jødar. Du verden så velsigna det er å ha venner som veit kva eg les, og som hjelper meg med stoff!

Artikkelen gledde meg, endå så trist han var. Bjarte Bruland ⁱ greidde å skapa eit levande bilete av den jødiske advokaten Einar Nathan som miste livet i tysk fangenskap i lag med så mange andre av jødane som budde i Noreg då tyskarane hadde makta i landet vårt.

Bilete av eit menneskje

Eit av problema med deportasjonen av norske jødar, er at statistiske data og fagleg informasjon er så omfattande at lesarane ikkje greier å få auga på menneske bak tala. Men her har Bruland gjort eit godt arbeid, - i alle fall slik eg opplever det.

Overskrifta på artikkelen Bruland skreiv, er eit sitat frå noko Nathan sjølv skreiv i det jødiske månadsbladet «Hatikwoh» ⁱⁱ i 1938. 

Hovudillustrasjonen på nært hald.

Einar Nathan var fødd i 1886 og var av ei sentral slekt i det jødiske miljøet i Oslo. Bestefar hans var første forstandaren i «Det Mosaiske Trossamfund» då det vart grunnlagt i 1893, og faren, John Nathan, overtok same stillinga i 1898. ⁱⁱⁱ

Bruland skriv elles om Nathan: «Han var ein av dei første – om ikkje den første – norske jøden som fekk akademisk utdanning. I 1904 tok han avsluttande eksamen som jurist ved Universitetet i Oslo.»

Antisemittisk forfylging?

Vidare skriv Bruland: «I 1926 vart han skulda for heleri av sølvtøy, og han vart frådømt løyvet til å drive som høgsterettsadvokat. Saka vart omtalt i aviser over heile landet. Då dommen vart lesen opp, braut han saman. I fortviling utbraut han: «Dei kunne like godt ha sperra meg inne på livstid»».

Men protestane var mange, og i fleire aviser vart det gjeve uttrykk for at dette var politisk forfylging. «Berre ein månad etter at tingretten hadde teke høgsterettsløyvet og levebrødet frå Nathan, kom ankesaka opp i lagmannsretten. Denne gongen var rettsforhandlingane kortvarige: Nathan vart frifunnen på alle punkt,» står det i artikkelen.

Kamp mot antisemittisme

Illustrasjon med tittelen: 
Advokat Nathan: "...Hvad er det for
en mand man tør beskylde
for heleri?"

Etter som krigen nærma seg og den antijødiske propagandaen vart sterkare og sterkare, engasjerte Nathan seg i kampen mot uvesenet i aviser som Arbeiderbladet. Han prøvde og å starta ei foreining mot antisemittisme, og vart ein av dei norske jødane som markerte seg mest i denne striden. Då tyskarane hadde innteke landet, var det derfor naturleg at Nathan, på same måte som Sigrid Undset, fort kom i deira søkjelys.

Arrestert.

Første gongen han vart fengsla, var det likevel ikkje av politiske årsaker. Bruland skriv noko som kan berre vera ein anekdote, om møtet med to tyske offiserar på eit fortau i Oslo. «Og på fangekortet står det kvifor Nathan vart arrestert: Han hadde visstnok forulempa ein tysk offiser. Meir skulle det ikkje til for ein jøde.»

Den gongen vart han sitjande i Møllergata 19 rundt fire månader. Så vart han ført over til ein tysk konsentrasjonsleir i Åneby i Nittedal. Frå opphaldet der finst vitne på mishandlinga han fekk. Derfrå gjekk turen til Grini, der han vart slept ut att i juni 1941.

Hausten 1942 vart han fengsla på nytt, innrapportert av ein «fyllik og koneplagar av verste sorten», skriv Bruland. Etter eit kort opphald i Møllergata 19, gjekk turen til Grini der han vart fleire gonger sterkt mishandla, men overlevde.

19.november 1942 vart han og 18 andre jødar deporterte med «Monte Rosa». Artikkelen er illustrert med fangekortet hans datert 26. november 1942, og viser bilete av Nathan som kanskje er frå første fengslinga (Oslo 1941)?

Sluttord

Bruland sluttar artikkelen sin med: «Denne artikkelen er berre eit lite bidrag til å syte for at minnet om Einar Nathan ikkje forsvinn heilt i historia».

Jødane, då eg var i Krakow, lærde med at eit menneskje i jødisk tankegang døyr to gonger. Først er det den fysiske døden når hjarta har slutta å slå og kroppsfunksjonane har halde opp. Den andre, og verste døden, er når minnet om den avdøde ikkje finst lenger.

Derfor er denne artikkelen i «Dag og tid» med på å halda denne markante, norske jøden «i live» endå det har gått 80 år sidan han som ein av 6 000 000 jødar miste livet i nazistane sine umenneskelege leirar.

Med dette vil eg ynskja alle lesarane ei riktig GodJul!

----------------- 

i Bjarte Bruland, f. 11.04.1969, er ein historikar som er kjend for sin kunnskap om jødar i Noreg. Han tok doktorgrad i 2018 om «Holocaust i Norge. Registrering – Deportasjon – Tilintetgjørelse», og har gjennom mange år vore knytt til jødisk museum i Oslo.

ii Bladet vart starta i 1929 av det Mosaiske Trossamfund. Etter det som står på internett, skal bladet koma ut framleis.

iii Det står mykje om denne slekta i Oscar Mendelsohns bok frå side 213 og utover. Berre om Einar Nathan har Mendelsohn 23 henvisningar i personregisteret bak i boka!

Bileta har eg teke eller scanna frå avisa. 

Det er forbode å bruka tekst eller bilete frå denne bloggen uten skriftleg løyve frå meg.